तस्मात् सत्यं वदेत् प्राज्ञो यत् परप्रीतिकारणम् । सत्यं यत् परदुःखाय तत्र मौनपरो भवेत्
म्हणून बुद्धिमान माणसाने दुसऱ्याला आनंद मिळेल असं सत्य बोलावं; पण ते सत्य दुसऱ्याला दुःख देत असेल, तर तिथे गप्प राहावं.
प्रियमुक्तं हितं नैतदिति मत्वा न तद्वदेत् । श्रेयस्तत्र हितं वाक्यं यद्यप्यत्यन्तमप्रियम्
जे गोड बोलणं उपकारक नाही, ते असं आहे हे समजून तसं बोलू नये; त्या वेळी जरी कठोर असलं तरी हिताचं बोलणं जास्त चांगलं असतं.
प्राणिनामुपकाराय यथैवेह परत्र च । कर्मणा मनसा वाचा तदेव मतिमान् भजेत्
सर्व जीवांच्या भल्यासाठी, या जन्मात आणि पुढच्या जन्मात, सुज्ञ माणसाने आपल्या कृती, मन आणि वाणी यांचा नेहमीच तसाच उपयोग करावा.
और्व उवाच (आभ्युदयिकश्राद्धस्य प्रेतकर्मणां श्राद्धादीनां च व्यवस्था) और्व उवाच सचैलस्य पितुः स्नानं जाते पुत्रे विधीयते । जातकर्म तदा कुर्याच्छ्राद्धमभ्युदये च यत्
और्व म्हणाले: मुलगा जन्माला आला की, वडिलांनी कपडे घालूनच स्नान करावं; त्या वेळी जातकर्म विधी आणि शुभ श्राद्ध करावं.
युग्मान् देवांश्च पित्र्यांश्च सम्यक् सव्यक्रमाद्द्विजान् । पूजयेद्भोजयेच्चैव तन्मना नान्यमानसः
देव, पितर आणि ब्राह्मण यांना योग्य पद्धतीने, मन लावून, आदराने पूजावं आणि जेवू घालावं; मन दुसरीकडे न जाता हे करावं.
दध्यक्षतैस्सबदरैः प्राङ्मुखोदङ्मुखोऽपि वा । देवतीर्थेन वै पिण्डान् दद्यात् कायेन वा नृप
दही, अक्षता आणि ज्वारी यांच्या सहाय्याने, पूर्व किंवा उत्तर दिशेला तोंड करून, देवांसाठी पिंड अर्पण करावा किंवा स्वतःच्या शरीरानेही ते करावं, हे राजन.
नान्दीमुखः पितृगणस्तेन श्राद्धेन पार्थिव । प्रीयते तत्तु कर्त्तव्यं पुरुषैस्सर्ववृद्धिषु
त्या श्राद्धामुळे नंदीमुख पितर समाधानी होतात; म्हणून सर्व वाढीच्या प्रसंगी पुरुषांनी हे श्राद्ध करावं.
कन्यापुत्रविवाहेषु प्रवेशेषु च वेश्मनः । नामकर्मणि बालानां चूडाकर्मादिके तथा
मुलींच्या किंवा मुलांच्या लग्नात, नवीन घरात प्रवेश करताना, मुलांची नावं ठेवताना, मुंडण वगैरे संस्कार करताना,
सीमन्तोन्नयने चैव पुत्रादिमुखदर्शने । नान्दीमुखं पितृगणं पूजयेत् प्रयतो गृही
सीमंत विधीला, मुलगा किंवा इतरांचा पहिल्यांदा दर्शन होताना, गृहस्थाने भक्तीने नंदीमुख पितरांची पूजा करावी.
पितृपूजाक्रमः प्रोक्तो वृद्धावेष सनातनः । श्रूयतामवनीपाल प्रेतकर्मक्रियाविधिः
पितरांची पूजा कशी करावी हे सांगितलं; ही प्राचीन पद्धत आहे. आता, राजन, प्रेतकर्माची विधी ऐक.
प्रेतदेहं शुभैः स्नानैस्स्नापितं स्रग्विभूषितम् । दग्ध्वा ग्रामाद्बहिः स्नात्वा सचैलस्सलिलाशये
प्रेताला शुद्ध पाण्याने स्नान घालून, फुलांच्या माळांनी आणि दागिन्यांनी सजवून, गावाबाहेर जाळावं; नंतर कपडे घालूनच जलाशयात स्नान करावं.
यत्र तत्र स्थितायैतदमुकायेति वादिनः । दक्षिणाभिमुखा दद्युर्बान्धवास्सलिलाञ्जलीन्
जिथे कुठे उभे असतील, 'या व्यक्तीसाठी' असं म्हणून, नातेवाईकांनी दक्षिणेकडे तोंड करून पाण्याचे अंजली अर्पण करावेत.
प्रविष्टाश्च समं गोभिर्ग्रामं नक्षत्रदर्शने । कटकर्म ततः कुर्युर्भूमौ प्रस्तरशायिनः
तारे दिसू लागल्यावर, गायींसह एकत्र गावात परतावं; मग गवताच्या चटईवर जमिनीवर झोपून, कटकर्म करावं.
दातव्योऽनुदिनं पिण्डः प्रेताय भुवि पार्थिव । दिवा च भक्तं भोक्तव्यममांसं मनुजर्षभ
राजन, रोज पृथ्वीवर प्रेतासाठी पिंड द्यावा; आणि दिवसा मांसाशिवायच भोजन करावं, हे श्रेष्ठ पुरुषा.
दिनानि तानि चेच्छातः कर्त्तव्यं विप्रभोजनम् । प्रेता यान्ति तथा तृप्तिं बन्धुवर्गेण भुञ्जता
त्या दिवसांत भूक लागलीच तर ब्राह्मणांना जेवू घालावं; नातेवाईक जेवतात तेव्हा प्रेताला तृप्ती मिळते.
प्रथमेऽह्नि तृतीये च सप्तमे नवमे तथा । वस्त्रत्यागबहिस्स्नाने कृत्वा दद्यात्तिलोदकम्
पहिल्या, तिसऱ्या, सातव्या आणि नवव्या दिवशी, कपडे काढून बाहेर स्नान करून, तिळांचं पाणी अर्पण करावं.
चतुर्थेऽह्नि च कर्त्तव्यं तस्यास्थिचयनं नृप । तदूर्ध्वमङ्गसंस्पर्शः सपिण्डानामपीष्यते
चौथ्या दिवशी, राजन, हाडं गोळा करावीत; त्यानंतर नातेवाईकांच्या अंगाला स्पर्श करणं योग्य ठरतं.
योग्यास्सर्वक्रियाणां तु समानसलिलास्तथा । अनुलेपनपुष्पादिभोगादन्यत्र पार्थिव
सर्व विधींसाठी जे पात्र आहेत, त्यांनी एकाच पाण्याचा वापर करावा; पण उटणे, फुलं आणि इतर सुखोपभोग यासाठी वेगळं असावं, हे राजन.
शय्यासनोपभोगश्च सपिण्डानामपीष्यते । भस्मास्थिचयनादूर्ध्वं संयोगो न तु योषिताम्
एकाच कुळातील लोकांनी एकत्र झोपणे, बसणे आणि जेवणे योग्य आहे. पण मृत्यूनंतर भस्म आणि हाडे गोळा केल्यावर स्त्रियांसोबत पुन्हा संबंध ठेवायचा नसतो.
बाले देशान्तरस्थे च पतिते च मुनौ मृते । सद्यश्शौचं तथेच्छातो जलाग्न्युद्बन्धनादिषु
लहान मूल, परदेशी असलेला, पतित किंवा मृत झालेला ऋषी यांच्यासाठी, पाण्यात, आगीत किंवा गळफासाने मृत्यू झाल्यास, शुद्धी लगेचच किंवा इच्छेनुसार होते.
मृतबन्धोर्दशाहानि कुलस्यान्नं न भुज्यते । दानं प्रतिग्रहो होमः स्वाध्यायश्च निवर्तते
नातेवाईकाच्या मृत्यूनंतर दहा दिवस घरातील लोकांनी अन्न खाऊ नये; दान, देणगी घेणे, होम आणि वेदपठण या सर्व गोष्टी थांबवाव्यात.
विप्रस्यैतद् द्वादशाहं राजन्यस्याप्यशौचकम् । अर्धमासं तु वैश्यस्य मासं शूद्रस्य शुद्धये
ब्राह्मण आणि क्षत्रियांसाठी अशौच बारा दिवस असते; वैश्यांसाठी पंधरवडा, तर शूद्रांसाठी एक महिना शुद्धीसाठी लागतो.
अयुजो भोजयेत् कामं द्विजानन्ते ततो दिने । दद्याद्दर्भेषु पिण्डं च प्रेतायोच्छिष्टसन्निधौ
इच्छा असल्यास, शेवटच्या दिवशी आप्त नसलेल्या ब्राह्मणांना जेवू घालावे; आणि उरलेले अन्न असताना, कुशावर पिंड अर्पण करावा.
वार्यायुधप्रतोदास्तु दण्डश्च द्विजभोजनात् । स्प्रष्टव्योऽनन्तरं वर्णैः शुद्धेरन्ते ततः क्रमात्
ब्राह्मणांनी जेवण झाल्यावर, पाणी, शस्त्र, काठी आणि इतर वस्तू जातीने अनुक्रमे स्पर्श कराव्यात, आणि मग शुद्धी पूर्ण होते.
ततस्स्ववर्णधर्मा ये विप्रादीनामुदाहृताः । तान् कुर्वीत पुमाञ्जीवेन्निजधर्मार्जनैस्तथा
त्यानंतर, प्रत्येकाने आपल्या जातीचे धर्म पाळावेत, ब्राह्मण वगैरे यांच्यासाठी सांगितल्याप्रमाणे, आणि आपल्या योग्य मार्गाने उपजीविका करावी.
मृताहनि च कर्तव्यमेकोद्दिष्टमतः परम् । आह्वानादिक्रियादैवनियोगरहितं हि तत्
मृत्यूच्या दिवशी एकोद्दिष्ट विधी करावा; हा विधी कोणत्याही निमंत्रणाशिवाय किंवा इतर कर्मांशिवाय, फक्त नियतीने ठरवलेला असतो.
पूर्वाः क्रियाश्च कर्त्तव्याः पुत्राद्यैरेव चोत्तराः । दौहित्रैर्वा नृपश्रेष्ठ कार्यास्तत्तनयैस्तथा
पूर्वकर्मे पुत्र वगैरे यांनीच करावीत, आणि उत्तरकर्मेही; किंवा राजन, नातवाने किंवा त्याच्या वंशजांनीही ती करावीत.
मृताहनि च कर्त्तव्याः स्त्रीणामप्युत्तराः क्रियाः । प्रतिसंवत्सरं राजन्नेकोद्दिष्टविधानतः
मृत्यूच्या दिवशी स्त्रियांसाठीही उत्तरकर्मे करावीत, राजन, आणि दरवर्षी एकोद्दिष्ट विधीनुसार ती करावीत.
तस्मादुत्तरसंज्ञायाः क्रियास्ताः शृणु पार्थिव । यथा यथा च कर्त्तव्या विधिना येन चानघ
म्हणून, 'उत्तरकर्म' म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या कर्मांविषयी ऐक, राजन, आणि त्या कशा व कोणाकडून विधिप्रमाणे कराव्यात, हेही ऐक.
एकोर्घ्यस्तत्र दातव्यस्तथैवैकपवित्रकम् प्रेताय पिंडो दातव्यो भुक्तवत्सु द्विजातिषु २४ प्रश्नश्च तत्राभिरतिर्यजमानद्विजन्मनाम् अक्षय्यममुकस्येति वक्तव्यं विरतौ तथा २५ एकोद्दिष्टमयो धर्म इत्थमावत्सरात्स्मृतः सपिंडीकरणं तस्मिन्काले राजेंद्र तच्छृणु २६ एकोद्दिष्टविधानेन कार्यं तदपि पार्थिव संवत्सरेथ षष्ठे वा मासे वा द्वादशो!ह्नि तत् २७ तिलगंधोदकैर्युक्तं तत्र पात्रचतुष्टयम् २८ पात्रं प्रेतस्य तत्रैकं पैत्रं पात्रत्रयं तथा सेचयेत्पितृपात्रेषु प्रेतपात्रं ततस्त्रिषु २९ ततः पितृत्वमापन्ने तस्मिन्प्रेते महीपते श्राद्धधर्मैरशेषैस्तु तत्पूर्वानर्चयेत्पितॄन् ३० पुत्रः पौत्रः प्रपौत्रो वा भ्राता वा भ्रातृसंततिः सपिंड संततिर्वापि क्रियार्हो नृप जायते ३१ तेषामभावे सर्वेषां समानोदकसंततिः मातृपक्षमपिंडेन संबंधा ये जलेन वा ३२ कुलद्वयेपि चोच्छिन्ने स्त्रीभिः कार्याः क्रिया नृप पितृमातृसपिंडैस्तु समानसलिलैस्तथा ३३ संघातांतर्गतैर्वापि कार्याः प्रेतस्य च क्रियाः उत्सन्नबंधुरिक्थाद्वा कारयेदवनीपतिः ३४ पूर्वाः क्रिया मध्यमाश्च तथा चैवोत्तराः क्रियाः त्रिःप्रकाराः क्रियास्सर्वास्तासां भेदं शृणुष्व मे ३५ आदाहाद्द्वाशाहाश्च स्पर्शाद्यंतास्तु याः क्रियाः ताः पूर्वा मध्यमा मासि मास्येकोद्दिष्टसंज्ञिताः ३६ प्रेते पितृत्वमापन्ने सपिंडिकरणादनु क्रियंते याः क्रियाः पित्र्याः प्रोच्यंते ता नृपोत्तराः ३७ पितृमातृसपिण्डैस्तु समानसलिलैस्तथा । सङ्घातान्तर्गतैर्वापि राज्ञा तद्धनहारिणा
त्या वेळी एक अर्घ्य आणि एक पवित्र धागा द्यावा; ब्राह्मणांनी जेवल्यावर मृतासाठी पिंड द्यावा. तेथे यजमान आणि द्विजांमध्ये विचारावे, 'ज्याचा पुत्र नाही, त्याचे श्राद्ध अक्षय राहते का?'—हे शेवटी सांगावे. एकोद्दिष्ट विधी एक वर्ष चालतो. त्या वेळी सपिंडीकरण कसे करावे, ते ऐक. हेही एकोद्दिष्ट प्रमाणेच करावे, वर्षभर, सहाव्या महिन्यात किंवा बाराव्या दिवशी. तिळ, गंध आणि पाणी असलेली चार पात्रे घ्यावीत. त्यातील एक पात्र मृतासाठी, उरलेली तीन पितरांसाठी. मृताचे पात्र पितरांच्या तीन पात्रांत ओतावे. जेव्हा मृत पितरपदाला पोहोचतो, तेव्हा त्याची सर्व श्राद्धकर्मे पूर्वजांसारखी करावीत. पुत्र, नातू, पणतू, भाऊ, भावाचा मुलगा किंवा सपिंड वंशातील कोणीही हे कर्म करण्यास पात्र होतो. हे सर्व नसल्यास, समान जलदान वंशातील किंवा मातृकुळाशी पिंड किंवा पाण्याने संबंधित असलेले कोणीही हे कर्म करू शकते. दोन्ही कुळे संपले असतील, तर स्त्रियांनीही हे कर्म करावे, वडील-मातृ सपिंड किंवा समान जलदान गटातील लोकांसोबत. किंवा गटात सामील असलेल्यांनी, नातेवाईक किंवा संपत्ती नसल्यास, राजाने हे कर्म करवावे. या कर्मांचे तीन प्रकार आहेत: पूर्वीची, मधली आणि नंतरची. त्यातील फरक ऐक. दहनापासून बाराव्या दिवसापर्यंतच्या कर्मांना पूर्वकर्म म्हणतात; मासिक आणि एकोद्दिष्ट कर्मांना मध्यम; सपिंडीकरणानंतर जेव्हा मृत पितरपदाला पोहोचतो, तेव्हा पितरांसाठी केली जाणारी कर्मे उत्तरकर्मे म्हणतात. वडील-मातृ सपिंड, समान जलदान गटातील किंवा गटात सामील असलेल्यांनी, आणि संपत्ती मिळवणाऱ्या राजानेही ही कर्मे करावीत.