तस्यैवंगुणमिथुनादुत्पत्तिः
त्यांच्या एकत्र येण्याने संतती निर्माण झाली.
तत्कथमस्मिन्नपक्रान्ते अत्र दुर्भिक्षमारिकाद्युपद्र वा न भविष्यंति
मग हे नीट न झाल्यास, इथे दुष्काळ, रोगराई यांसारख्या आपत्ती कशा येणार नाहीत?
तदयमत्रानीयतामलमतिगुणवत्यपराधान्वेषणेनेति यदुवृद्धस्यांधकस्यैतद्वचनमाकर्ण्य केशवोग्रसेनबलभद्र पुरोगमैर्यदुभिः कृतापराधतितिक्षुभिरभयं दत्त्वा श्वफल्कपुत्रः स्वपुरमानीतः
यदुवृद्ध आंधकाचे हे बोलणे ऐकून, 'हा इथे आणा, फार दोष शोधू नका,' असे म्हणत केशव, उग्रसेन, बलभद्र आणि इतर यदु, अपराध केलेल्यांनाही सहन करणारे, त्यांनी श्वफल्कपुत्राला सुरक्षितपणे त्याच्या नगरात परत आणले.
तत्र चागतमात्र एव तस्य स्यमंतकमणेः प्रभावादनावृष्टिमारिकादुर्भिक्षव्यालाद्युपद्र वोपशमा बभूवुः
तो तेथे पोहोचताच, स्यमंतक मणीच्या प्रभावाने, दुष्काळ, रोगराई, उपासमार, वन्य जनावरांचे त्रास हे सर्व शांत झाले.
कृष्णश्चिंतयामास
कृष्णाने मनात विचार केला.
स्वल्पमेतत्कारणं यदयं गांदिन्यां श्वफल्केनाक्रूरो जनितः
हे तर फारच लहान कारण आहे, की अक्रूराचा जन्म श्वफलका आणि गांदिनी यांच्यापासून झाला.
सुमहांश्चायमनावृष्टिदुर्भिक्षमारिकाद्युपद्र वाप्रतिषेधकारी प्रभावः
पण दुष्काळ, उपासमार, रोगराई यांसारख्या आपत्ती दूर करणारी ही फार मोठी शक्ती आहे.
तन्नूनमस्य सकाशो! स महामणिः स्यमंतकाख्यस्तिष्ठति
म्हणून नक्कीच, तो स्यमंतक नावाचा महान मणी त्याच्याकडे आहे.
तस्य ह्येवंविधाः प्रभावाः श्रूयन्ते
त्याच्या बाबतीत अशीच अद्भुत शक्ती ऐकायला मिळते.
अयमपि च यज्ञादनंतरमन्यत्क्रत्वंतरं तस्यानंतरमन्यद्यज्ञांतरं चाजस्रमविच्छिन्नं यजतीति
आणि तो एक यज्ञ झाल्यावर लगेच दुसरा, मग तिसरा असे अखंडपणे यज्ञ करत असतो.
अनल्पोपादानं चास्यासंशयमत्राऽसौ मणिवरस्तिष्ठितीति कृताध्यवसायोऽन्यत्प्रयोजनमुद्दिश्य सकलयादवसमाजमात्मगृह एवाचीकरत्
त्याच्याकडे कधीच काही कमी पडत नाही; नक्कीच तो श्रेष्ठ मणी इथेच आहे, असा निश्चय करून, दुसऱ्या हेतूने त्याने सर्व यदूंना आपल्या घरी बोलावले.
तत्र चोपविष्टेष्वखिलेषु यदुषु पूर्वं प्रयोजनमुपन्यस्य पर्यवसिते च तस्मिन् प्रसंगांतरपरिहासकथामक्रूरेण कृत्वा जनार्दनस्तमक्रूरमाह
सर्व यदू बसले असता, प्रथम आपला हेतू सांगून, तो विषय संपल्यावर इतर गप्पा व थट्टा करत, जनार्दनाने अक्रूराला उद्देशून बोलले.
दानपते जानीम एव वयं यथा शतधन्वना तदिदमखिलजगत्सारभूतं स्यमंतकं रत्नं भवतः तदश्षोराष्ट्रोपकरकं भवत्सकाशो! तिष्ठति तिष्ठतु सर्व एव वयं तत्प्रभावफलभुजः किं त्वेष बलभद्रो ऽस्मानाशंकितवांश्तदस्मत्प्रीतये दर्शयस्वेत्यभिधाय जोषं स्थिते भगवति वासुदेवे सरत्नस्सोचिंतयत्
किमत्रानुष्ठेयमन्यथा चेद्ब्रवीम्यहं तत्केवलांबरतिरोधानमन्विष्यंतो रत्नमेते द्र क्ष्यंति अतिविरोधो न क्षम इति संचिंत्य तमखिलजगत्कारणभूतं नारायणमाहक्रूरः
इथे काय करावे? काही वेगळे करायचे असल्यास मी सांगेन. जर त्यांनी फक्त लपवण्याच्या हेतूने रत्न शोधले, तर त्यांना ते दिसेल; पण असा विरोध योग्य नाही. असे मनात ठरवून, अक्रूराने अखिल जगाचा कारण असलेल्या नारायणाला उद्देशून म्हटले.
भगवन्ममैतत्स्यमंतकरत्नं शतधनुषा समर्पितमपगते च तस्मिन्नद्य श्वः परश्वो वा भगवान् याचयिष्यतीति कृतमतिरतिकृच्छ्रेणैतावंतं कालमधारयम्
भगवंत, हे स्यमंतक रत्न शतधन्वाने मला दिले आणि तो निघून गेल्यावर, आज, उद्या, परवा भगवंत मागतील या अपेक्षेने मी हे कठीण दिवस काढले.
तस्य च धारणश्क्लोए!नाहमश्षोओ!पभोगेष्वसंगिमानसो न वेद्मि स्वसुखकलामपि
हे सांभाळताना मला त्याच्या उपभोगाची अजिबात आसक्ती नाही, आणि स्वतःच्या सुखाचा क्षणभरही अनुभव मला नाही.
एतावन्मात्रमप्यश्षोराष्ट्रोपकारी धारयितुं न शक्नोति भवान्मन्यत इत्यात्मना न चोदितवान्
राज्याचा उपकार करणारा तुम्ही इतकंसुद्धा ओझं सहन करू शकत नाही, असं वाटून स्वतःला पुढे येण्यासाठी प्रवृत्त केलं नाही.
तदिदं स्यमंतकरत्नं गृह्यतामिच्छया यस्याभिमतं तस्य समर्प्यताम्
म्हणून हे स्यमंतक रत्न ज्याला हवं आहे त्याने घ्यावं आणि ज्याला ते सर्वात प्रिय आहे त्याच्याकडे द्यावं.
ततः स्वोदरवस्त्रनिगोपितमतिलघुकनकसमुद्गकगतं प्रकटीकृतवान्
मग त्याने आपल्या वस्त्राच्या घडीमध्ये लपवलेली ती अगदी लहान सोन्याची पेटी उघडपणे दाखवली.
ततश्च निष्क्राम्य स्यमंतकमणिं तस्मिन्यदुकुलसमाजे मुमोच
यानंतर तो बाहेर आला आणि त्या यादवांच्या सभेत स्यमंतक रत्न सर्वांसमोर ठेवले.
मुक्तमात्रे च तस्मिन्नतिकान्त्या तदखिलमास्थानमुद्योतितम्
रत्न सोडताच त्याच्या तेजामुळे संपूर्ण सभागृह उजळून निघालं.
अथाहाक्रुरः स एष मणिः शतधन्वनास्माकं समर्पितः यस्यायं स एनं गृह्णातु इति
मग अक्रूर म्हणाला, 'हे रत्न शतधन्वानं आमच्याकडे दिलं होतं. ज्याचं आहे त्याने ते घ्यावं.'
तमालोक्य सर्वयादवानां साधुसाध्विति विस्मितमनसां वाचोऽश्रूयंत
ते पाहून सर्व यादवांनी 'छान! छान!' अशा आश्चर्याने भरलेल्या मनाने कौतुकाच्या हाका दिल्या.
तमालोक्यातीव बलभद्रो ममायमच्युतेनैव सामान्यस्समन्विच्छित इति कृतस्पृहोऽभूत्
ते पाहून बलरामाच्या मनात तीव्र इच्छा निर्माण झाली, 'हे माझंच आहे आणि अच्युतालाही ते तितकंच हवं आहे.' असं त्याला वाटलं.
ममैवायं पितृधनमित्यतीव च सत्यभामापि स्पृहयांचकार
सत्यभामालाही 'हे माझ्या वडिलांचं धन आहे' असं वाटून तीच्या मनात तीव्र इच्छा निर्माण झाली.
बलसत्यावलोकनात्कृष्णोप्यात्मानं गोचक्रांतरावस्थितमिव मेने
बलराम आणि सत्यभामा यांची इच्छा पाहून कृष्णाला असं वाटलं की आपण फार कठीण परिस्थितीत सापडलो आहोत.
सकलयादवसमक्षं चाक्रूरमाह
सर्व यादवांच्या उपस्थितीत कृष्ण अक्रूराशी बोलला.
एतद्धि मणिरत्नमात्मसंशोधनाय एतेषां यदूनां मया दर्शितम् एतच्च मम बलभद्र स्य च सामान्यं पितृधनं चैतत्सत्यभामाया नान्यस्यैतत्
हे रत्न मी या यादवांना स्वतःच्या शुद्धीसाठी दाखवलं आहे. हे माझं, बलरामाचं आणि सत्यभामाचं वडिलोपार्जित धन आहे; दुसऱ्या कुणाचं नाही.
एतच्च सर्वकालं शुचिना ब्रह्मचर्यादिगुणवता ध्रियमाणमश्षोराष्ट्रस्योपकारकमशुचिना ध्रियमाणमाधारमेव हंति
हे रत्न नेहमीच शुद्ध, ब्रह्मचर्य वगैरे गुण असलेल्या व्यक्तीकडे असावं. अशुद्ध व्यक्तीकडे राहिलं, जरी तो राज्याचा उपकार करणारा असला तरी, राज्याचा पाया डळमळतो.
अतोहमस्य षोडशस्त्रीसहस्रपरिग्रहादसमर्थो धारणे कथमेतत्सत्यभामा स्वीकरोति
माझ्याकडे सोळा हजार पत्नी असल्यामुळे मी हे रत्न ठेवू शकत नाही; मग सत्यभामा कशी ठेवू शकेल?
दानशूरा, आम्हाला माहीत आहे की, हे स्यमंतक रत्न, जगातील सार असलेले, शतधन्वाने तुला दिले आणि ते तुझ्याकडे आहे, राज्याला उपकारक आहे. ते तुझ्याकडेच राहू दे, आम्ही सर्व त्याच्या फळाचा लाभ घेऊ. पण बलभद्राला शंका आली आहे, म्हणून आमच्या समाधानासाठी ते आम्हाला दाखव, असे म्हणून, भगवंत वासुदेव गप्प बसले आणि रत्नाचा मालक विचार करू लागला.