देवर्षिपूजकः सम्यक् पितृपिण्डोदकप्रदः । सत्कर्ता चातिथीनां यः स लोकानुत्तमान् व्रजेत्
जो देव, ऋषी यांची योग्यरीत्या पूजा करतो, पितरांना पाणी व अन्न अर्पण करतो आणि पाहुण्यांचा सन्मान करतो, तो श्रेष्ठ लोकांना पोहोचतो.
हितं मितं प्रियं काले वश्यात्मा योऽभिभाषते । स याति लोकानाह्लादहेतुभूतान् नृपाक्षयान्
जो योग्य वेळी हितकारक, मोजके आणि प्रिय बोलतो, स्वतःवर संयम ठेवतो, तो आनंददायक आणि कधीही नष्ट न होणाऱ्या लोकांना मिळतो.
धीमान् ह्रीमान् क्षमायुक्तो ह्यास्तिको विनयान्वितः । विद्याभिजनवृद्धानां याति लोकाननुत्तमान्
जो बुद्धिमान, लाजाळू, क्षमाशील, श्रद्धावान आणि नम्र आहे, तो विद्या, कुल आणि वय याने श्रेष्ठ असलेल्या लोकांच्या लोकांना पोहोचतो.
अकालगर्जितादौ च पर्वस्वाशौचकादिषु । अनध्यायं बुधः कुर्यादुपरागादिके तथा
अयोग्य वेळचे वादळ, सण, अपवित्रता, ग्रहण यासारख्या प्रसंगी शहाण्याने वाचन थांबवावे.
शमं नयति यः क्रुद्धान् सर्वबन्धुरमत्सरी । भीताश्वासनकृत् साधुः स्वर्गस्तस्याल्पकं फलम्
जो रागावलेल्या लोकांना शांत करतो, सर्व नातलगांशी द्वेष ठेवत नाही, घाबरलेल्या लोकांना धीर देतो आणि सज्जन असतो— त्याला तर स्वर्गही लहान वाटतो.
वर्षातपादिषु च्छत्री दण्डी रात्र्यटवीषु च । शरीरत्राणकामो वै सोपानत्कः सदा व्रजेत्
पावसात किंवा उन्हात छत्री घ्यावी, रात्री किंवा जंगलात काठी घ्यावी; शरीराचे रक्षण हवे असल्यास नेहमी पायात चपला घालाव्यात.
नोर्ध्वं न तिर्यग्दूरं वा न पश्यन् पर्यटेद्बुधः । युगमात्रं महीपृष्ठं नरो गच्छेद्विलोकयन्
शहाण्याने वर, बाजूला किंवा दूर पाहत चालू नये; तो फक्त ज्या अंतरावर जुवे असते तितकेच पुढे पाहत जमिनीवर चालावा.
दोषहेतूनशेषांश्च वश्यात्मा यो निरस्यति । तस्य धर्मार्थकामानां हानिर्नाल्पापि जायते
जो स्वतःवर संयम ठेवून सर्व दोषांचे कारण पूर्णपणे टाळतो, त्याचे धर्म, अर्थ आणि काम यांचे अगदी थोडेही नुकसान होत नाही.
सदाचाररतः प्राज्ञो विद्याविनयशिक्षितः । पापेऽप्यपापः परुषे ह्यभिधत्ते प्रियाणि यः । मैत्रीद्रवान्तःकरणस्तस्य मुक्तिः करे स्थिता
जो सदाचारात रमतो, विद्या आणि नम्रतेने शिकलेला आहे, पाप्यांमध्येही निष्पाप राहतो, कठोरांनाही गोड बोलतो आणि मैत्रीने मन भरलेले आहे, त्याच्या हातातच मुक्ती असते.
ये कामक्रोधलोभानां वीतरागा न गोचरे । सदाचारस्थितास्तेषामनुभावैर्धृता मही
जे काम, क्रोध आणि लोभ यापासून मुक्त आहेत आणि सदाचारात स्थिर आहेत— त्यांच्या प्रभावामुळेच पृथ्वी टिकून आहे.
तस्मात् सत्यं वदेत् प्राज्ञो यत् परप्रीतिकारणम् । सत्यं यत् परदुःखाय तत्र मौनपरो भवेत्
म्हणून बुद्धिमान माणसाने दुसऱ्याला आनंद मिळेल असं सत्य बोलावं; पण ते सत्य दुसऱ्याला दुःख देत असेल, तर तिथे गप्प राहावं.
प्रियमुक्तं हितं नैतदिति मत्वा न तद्वदेत् । श्रेयस्तत्र हितं वाक्यं यद्यप्यत्यन्तमप्रियम्
जे गोड बोलणं उपकारक नाही, ते असं आहे हे समजून तसं बोलू नये; त्या वेळी जरी कठोर असलं तरी हिताचं बोलणं जास्त चांगलं असतं.
प्राणिनामुपकाराय यथैवेह परत्र च । कर्मणा मनसा वाचा तदेव मतिमान् भजेत्
सर्व जीवांच्या भल्यासाठी, या जन्मात आणि पुढच्या जन्मात, सुज्ञ माणसाने आपल्या कृती, मन आणि वाणी यांचा नेहमीच तसाच उपयोग करावा.
और्व उवाच (आभ्युदयिकश्राद्धस्य प्रेतकर्मणां श्राद्धादीनां च व्यवस्था) और्व उवाच सचैलस्य पितुः स्नानं जाते पुत्रे विधीयते । जातकर्म तदा कुर्याच्छ्राद्धमभ्युदये च यत्
और्व म्हणाले: मुलगा जन्माला आला की, वडिलांनी कपडे घालूनच स्नान करावं; त्या वेळी जातकर्म विधी आणि शुभ श्राद्ध करावं.
युग्मान् देवांश्च पित्र्यांश्च सम्यक् सव्यक्रमाद्द्विजान् । पूजयेद्भोजयेच्चैव तन्मना नान्यमानसः
देव, पितर आणि ब्राह्मण यांना योग्य पद्धतीने, मन लावून, आदराने पूजावं आणि जेवू घालावं; मन दुसरीकडे न जाता हे करावं.
दध्यक्षतैस्सबदरैः प्राङ्मुखोदङ्मुखोऽपि वा । देवतीर्थेन वै पिण्डान् दद्यात् कायेन वा नृप
दही, अक्षता आणि ज्वारी यांच्या सहाय्याने, पूर्व किंवा उत्तर दिशेला तोंड करून, देवांसाठी पिंड अर्पण करावा किंवा स्वतःच्या शरीरानेही ते करावं, हे राजन.
नान्दीमुखः पितृगणस्तेन श्राद्धेन पार्थिव । प्रीयते तत्तु कर्त्तव्यं पुरुषैस्सर्ववृद्धिषु
त्या श्राद्धामुळे नंदीमुख पितर समाधानी होतात; म्हणून सर्व वाढीच्या प्रसंगी पुरुषांनी हे श्राद्ध करावं.
कन्यापुत्रविवाहेषु प्रवेशेषु च वेश्मनः । नामकर्मणि बालानां चूडाकर्मादिके तथा
मुलींच्या किंवा मुलांच्या लग्नात, नवीन घरात प्रवेश करताना, मुलांची नावं ठेवताना, मुंडण वगैरे संस्कार करताना,
सीमन्तोन्नयने चैव पुत्रादिमुखदर्शने । नान्दीमुखं पितृगणं पूजयेत् प्रयतो गृही
सीमंत विधीला, मुलगा किंवा इतरांचा पहिल्यांदा दर्शन होताना, गृहस्थाने भक्तीने नंदीमुख पितरांची पूजा करावी.
पितृपूजाक्रमः प्रोक्तो वृद्धावेष सनातनः । श्रूयतामवनीपाल प्रेतकर्मक्रियाविधिः
पितरांची पूजा कशी करावी हे सांगितलं; ही प्राचीन पद्धत आहे. आता, राजन, प्रेतकर्माची विधी ऐक.
प्रेतदेहं शुभैः स्नानैस्स्नापितं स्रग्विभूषितम् । दग्ध्वा ग्रामाद्बहिः स्नात्वा सचैलस्सलिलाशये
प्रेताला शुद्ध पाण्याने स्नान घालून, फुलांच्या माळांनी आणि दागिन्यांनी सजवून, गावाबाहेर जाळावं; नंतर कपडे घालूनच जलाशयात स्नान करावं.
यत्र तत्र स्थितायैतदमुकायेति वादिनः । दक्षिणाभिमुखा दद्युर्बान्धवास्सलिलाञ्जलीन्
जिथे कुठे उभे असतील, 'या व्यक्तीसाठी' असं म्हणून, नातेवाईकांनी दक्षिणेकडे तोंड करून पाण्याचे अंजली अर्पण करावेत.
प्रविष्टाश्च समं गोभिर्ग्रामं नक्षत्रदर्शने । कटकर्म ततः कुर्युर्भूमौ प्रस्तरशायिनः
तारे दिसू लागल्यावर, गायींसह एकत्र गावात परतावं; मग गवताच्या चटईवर जमिनीवर झोपून, कटकर्म करावं.
दातव्योऽनुदिनं पिण्डः प्रेताय भुवि पार्थिव । दिवा च भक्तं भोक्तव्यममांसं मनुजर्षभ
राजन, रोज पृथ्वीवर प्रेतासाठी पिंड द्यावा; आणि दिवसा मांसाशिवायच भोजन करावं, हे श्रेष्ठ पुरुषा.
दिनानि तानि चेच्छातः कर्त्तव्यं विप्रभोजनम् । प्रेता यान्ति तथा तृप्तिं बन्धुवर्गेण भुञ्जता
त्या दिवसांत भूक लागलीच तर ब्राह्मणांना जेवू घालावं; नातेवाईक जेवतात तेव्हा प्रेताला तृप्ती मिळते.
प्रथमेऽह्नि तृतीये च सप्तमे नवमे तथा । वस्त्रत्यागबहिस्स्नाने कृत्वा दद्यात्तिलोदकम्
पहिल्या, तिसऱ्या, सातव्या आणि नवव्या दिवशी, कपडे काढून बाहेर स्नान करून, तिळांचं पाणी अर्पण करावं.
चतुर्थेऽह्नि च कर्त्तव्यं तस्यास्थिचयनं नृप । तदूर्ध्वमङ्गसंस्पर्शः सपिण्डानामपीष्यते
चौथ्या दिवशी, राजन, हाडं गोळा करावीत; त्यानंतर नातेवाईकांच्या अंगाला स्पर्श करणं योग्य ठरतं.
योग्यास्सर्वक्रियाणां तु समानसलिलास्तथा । अनुलेपनपुष्पादिभोगादन्यत्र पार्थिव
सर्व विधींसाठी जे पात्र आहेत, त्यांनी एकाच पाण्याचा वापर करावा; पण उटणे, फुलं आणि इतर सुखोपभोग यासाठी वेगळं असावं, हे राजन.
शय्यासनोपभोगश्च सपिण्डानामपीष्यते । भस्मास्थिचयनादूर्ध्वं संयोगो न तु योषिताम्
एकाच कुळातील लोकांनी एकत्र झोपणे, बसणे आणि जेवणे योग्य आहे. पण मृत्यूनंतर भस्म आणि हाडे गोळा केल्यावर स्त्रियांसोबत पुन्हा संबंध ठेवायचा नसतो.
बाले देशान्तरस्थे च पतिते च मुनौ मृते । सद्यश्शौचं तथेच्छातो जलाग्न्युद्बन्धनादिषु
लहान मूल, परदेशी असलेला, पतित किंवा मृत झालेला ऋषी यांच्यासाठी, पाण्यात, आगीत किंवा गळफासाने मृत्यू झाल्यास, शुद्धी लगेचच किंवा इच्छेनुसार होते.