प्रतिदिनं तन्मणिरत्नमष्टौ कनकभारान्स्त्रवति
दररोज तो मणी आठ तोळे सोनं निर्माण करायचा.
तत्प्रभावाच्च सकलस्यैव राष्ट्रस्योपसर्गानावृष्टिव्यालाग्नितो यद्दुर्भिक्षादिभयं न भवति
त्या मणीच्या प्रभावामुळे संपूर्ण राज्यात दुष्काळ, वन्य प्राणी, आग, दारिद्र्य यांसारख्या संकटांची भीती नव्हती.
अच्युतोऽपि तद्दिव्यं रत्नमुग्रसेनस्य भूपतेर्योग्यमेतदिति लिप्सां चक्रे २७ गोत्रभेदभयाच्छक्तोपि न जहार
अच्युतालाही तो दिव्य मणी उग्रसेन राजासाठी योग्य वाटला, म्हणून त्याला तो मिळावा असे वाटले; पण नात्याची भीती असल्याने, जरी शक्य असले तरी त्याने तो घेतला नाही.
सत्राजिदप्यच्युतो मामेतद्याचयिष्यतीत्यवगम्य रत्नलोभाद्भ्रात्रे प्रसेनाय तद्र त्नमदात्
सत्राजिताला वाटले की अच्युत माझ्याकडून हा मणी मागेल, म्हणून लोभापोटी त्याने तो मणी आपल्या भावाला प्रसैनाला दिला.
तच्च शुचिना ध्रियमाणमश्षोमेव सुवर्णस्रवादिकं गुणजातमुत्पादयति अन्यथा धारयंतमेव हंतीत्यजानन्नसावपि प्रसेनस्तेन कंठसक्तेन स्यमंतकेनाश्वमारुह्याटव्यां मृगयामगच्छत्
तो मणी शुद्ध व्यक्तीकडे असला की सोनं आणि इतर चांगल्या गोष्टी निर्माण करतो; पण अशुद्ध व्यक्तीकडे राहिला तर त्याचा नाश करतो. हे माहिती नसल्याने प्रसैनाने तो स्यमंतक गळ्यात घालून घोड्यावर बसून जंगलात शिकार करायला गेला.
तत्र च सिंहाद्वधमवाप
तेथे त्याचा सिंहाने वध केला.
साश्वं च तं निहत्य सिंहोप्यमलमणिरत्नमास्याग्रेणादाय गंतुमभ्युद्यतः ऋक्षाधिपतिना जांबवता दृष्टो घातितश्च
सिंहाने त्याला आणि त्याच्या घोड्याला मारून, तो निर्दोष मणी तोंडात धरून निघणार होता, तेव्हा अस्वलांचा राजा जांबवंताने त्याला पाहिले आणि ठार केले.
जांबवानप्यमलमणिरत्नमादाय स्वबिलं प्रविवेश
जांबवंताने तो निर्दोष मणी घेऊन आपल्या गुहेत गेला.
सुकुमारसंज्ञाय बालकाय च क्रीडनकमकरोत्
सुकुमार नावाच्या मुलासाठी त्याने एक खेळण्याची वस्तू बनवली.
अनागच्छति तस्मिन्प्रसेने कृष्णो मणिरत्नमभिलषितवान्स च प्राप्तनान्नूनमेतदस्य कर्मेत्यखिल एव यदुलोकः परस्परं कर्णाकर्ण्याऽकथयत्
प्रसेन परत आला नाही, तेव्हा सगळ्या यादवांनी एकमेकांत कुजबुज केली, 'कृष्णाला तो मौल्यवान मणी हवा होता, आणि तो त्याला मिळालाच असावा; हे सगळं त्याचंच काम असावं.'
विदितलोकापवादवृत्तांतश्च भगवान् सर्वयदुसैन्यपरिवारपरिवृतः प्रसेनाश्वपदवीमनुससार
लोकांमध्ये अफवा पसरल्याचं कळल्यावर, भगवान सर्व यादव सैन्यासह प्रसेनच्या घोड्याच्या पावलांचा माग काढायला निघाले.
ददर्श चाश्वसमवेतं प्रसेनं सिंहेन विनिहतम्
त्यांना प्रसेन आणि त्याचा घोडा, सिंहाने मारलेले, तसेच दिसले.
अखिलजनमध्ये सिंहपददर्शनकृतपरिशुद्धः सिंहपदमनुससार
सर्व लोकांसमोर सिंहाच्या पावलांच्या खुणा दिसल्यामुळे त्यांच्यावरचं संशय दूर झालं, आणि त्यांनी त्या सिंहाच्या मागावर चालायला सुरुवात केली.
ऋक्षपतिनिहतं च सिंहमप्यल्पे भूमिभागे दृष्ट्वा ततश्च तद्र त्नगौरवादृक्षस्यापि पदान्यनुययौ
नंतर, एका लहान जागेत सिंहाला भालूंच्या राजाने मारलेलं पाहून, आणि त्या मौल्यवान मणीच्या आठवणीने, त्यांनी भालूच्या पावलांचाही माग घेतला.
गिरितटे च सकलमेव तद्यदुसैन्यमवस्थाप्य तत्पदानुसारी ऋक्षबिलं प्रविवेश
डोंगराच्या उतारावर संपूर्ण यादव सैन्य तिथेच थांबवून, त्यांनी त्या पावलांचा माग घेतला आणि भालूच्या गुहेत प्रवेश केला.
अन्तः प्रविष्टश्च धात्र्! याः सुकुमारकमुल्लालयन्त्या वाणीं शुश्राव
आत गेल्यावर, हे पालनकर्त्या, त्यांनी एक दाई सुकुमाराला शांत करत असताना बोलत असल्याचं ऐकलं.
अत्र श्लोकः। सिंहः प्रसेनमवधीत्सिंहो जाम्बवता हतः । सुकुमारकमा रोदीस्तव ह्येष स्यमंतकः
इथे एक श्लोक आहे: 'सिंहाने प्रसेनाचा वध केला; त्या सिंहाचा जांबवंताने वध केला; सुकुमार, तू रडू नकोस, कारण हा तुझा स्यमंतक आहे.'
इत्याकर्ण्योपलब्धस्यमंतकॐतःप्रविष्टः कुमारक्रीडनकीकृतं च धात्र्! या हस्ते तेजोभिर्जाज्वल्यमानं स्यमंतकं ददर्श
हे ऐकून, कृष्णाने आत प्रवेश केला आणि दाईच्या हातात, सुकुमाराच्या खेळण्यासारखा तेजस्वी स्यमंतक मणी पाहिला.
तं च स्यमंतकाभिलषितचक्षुषमपूर्वपुरुषमागतं समवेक्ष्य धात्री त्राहित्राहीति व्याजहार
असा अनोळखी पुरुष, ज्याच्या नजरेत स्यमंतकाची इच्छा दिसत होती, आला हे पाहून दाईने 'वाचवा! वाचवा!' असा आवाज केला.
तदार्त्तरवश्रवणानंतरं चामर्षपूर्णहृदयः स जांबवानाजगाम
दाईच्या त्या घाबरलेल्या हाका ऐकताच, जांबवंत रागाने भरून तिथे आला.
तयोश्च परस्परमुद्धतामर्षयोर्युद्धमेकविंशतिदिनान्यभवत्
त्यांच्यात परस्पर रागाने पेटून, एकवीस दिवस सतत युद्ध झाले.
ते च यदुसैनिकास्तत्र सप्ताष्टादिनानि तन्निष्क्रांतिमुदीक्षमाणास्तस्थुः
तोपर्यंत यादव सैनिक तिथेच सात-आठ दिवस थांबून, त्याच्या परत येण्याची वाट पाहात होते.
अनिष्क्रमणे च मधुरिपुरसाववश्यमत्र बिलेऽत्यंतं नाशमवाप्तो भविष्यत्यन्यथा तस्य जीवतः कथमेतावंति दिनानि शत्रुजये व्याक्षेपो भविष्यतीति कृताध्यवसाया द्वारकामागम्य हतः कृष्ण इति कथयामासुः
कृष्ण बाहेर न आल्यावर, त्यांनी ठरवलं, 'नक्कीच मधुचा संहार करणारा या गुहेत मरण पावला असावा; नाहीतर एवढे दिवस शत्रूवर विजय मिळवूनही तो परत आला नसता.' असं ठरवून, ते द्वारकेला गेले आणि कृष्ण मारला गेला असं सांगितलं.
तद्बांधवाश्च तत्कालोचितमखिलमुत्तरक्रियाकलापं चक्रुः
त्याच्या नातेवाईकांनी त्या वेळेला योग्य अशा सर्व अंतिम विधी केल्या.
ततश्चास्य युद्ध्यमानस्यातिश्रद्धादत्तविशिष्टोपपात्रयुक्तान्नतोयादिना श्रीकृष्णस्य बलप्राणपुष्टिरभूत्
त्या वेळी, युद्ध करणाऱ्या श्रीकृष्णासाठी, अत्यंत श्रद्धेने तयार केलेलं खास अन्न-पाणी मिळालं आणि त्यामुळे त्यांची शक्ती व प्राण पुन्हा वाढले.
इतरस्यानुदिनमतिगुरुपुरुषभेद्यमानस्य अतिनिष्ठुरप्रहारपातपीडिताखिलावयवस्य निराहारतया बलहानिरभूत्
पण दुसऱ्याच्या बाबतीत, रोज बलाढ्य पुरुषाच्या जबर माराने त्याचं शरीर थकलं, आणि फार कठोर आघातांनी सगळे अवयव दुखावले; त्यातच उपासामुळे त्याची शक्ती कमी झाली.
निर्जितश्च भगवता जांबवान्प्रणिपत्य व्याजहार
भगवानाने जिंकल्यावर जांबवान् नम्रपणे वाकला आणि म्हणाला.
प्रीत्यभिव्यंजितकरतलस्पर्शनेन चैनमपगतयुद्धखेदं चकार
मग भगवानाने प्रेमाने हात लावून त्याचा युद्धाचा थकवा दूर केला.
स च प्रणिपत्य पुनरप्येनं प्रसाद्य जांबवतीं नाम कन्यां गृहागतायार्घ्यभूतां ग्राहयामास
पुन्हा एकदा वाकून, प्रसन्न करून, जांबवान्ने आपल्या कन्या जांबवतीला, जी घरात आली होती आणि सन्माननीय होती, त्यांना दिलं.
सुरासुरगंधर्वयक्षराक्षसादिभिरप्यखिलैर्भवान्न जेतुं शक्यः किमुतावनिगोचरैरल्पवीर्यैर्नरैर्नरावयवभूतैश्च तिर्यग्योन्यनुसृतिभिः किं पुनरस्मद्विधैरवश्यं भवताऽस्मत्स्वामिना रामेणेव नारायणस्य सकलजगत्परायणस्यांश्नो भगवता भवितव्यमित्युक्तस्तस्मै भगवानखिलावनिभारावतरणार्थमवतरणमाचचक्षे
देव, असुर, गंधर्व, यक्ष, राक्षस आणि इतर सर्व मिळूनही आपल्याला जिंकू शकत नाहीत, मग साध्या, थोड्या बळाच्या माणसांनी किंवा प्राण्यांनी, किंवा मानवी अंगांनी बनलेल्या जीवांनी काय करावं? मग आमच्यासारख्यांनी तर काहीच नाही. नक्कीच, आपण आमचे स्वामी रामच आहात, नारायणाचा अंश, सर्व जगाचा आधार. असं म्हणून मी आपल्याला नमस्कार केला. तेव्हा भगवानाने पृथ्वीवरील भार हलका करण्यासाठी आपला अवतार का झाला हे सांगितलं.