ततस्तमाताम्रोज्ज्वलं ह्रस्ववपुषमीषदापिंगलनयनमादित्यमद्रा क्षीत्
मग तिथून त्याने तांबूस तेजाने झळकणारा, उंचीने कमी, डोळे किंचित पिंगट असलेला सूर्य पाहिला.
कृतप्रणिपातस्तवादिकं च सत्राजितमाह भगवानादित्यस्सहस्रदीधितिः वरमस्मत्तोभिमतं वृणीष्वेति
सत्राजिताने नमस्कार केल्यावर, हजार किरणांचा स्वामी असलेल्या भगवंत सूर्याने त्याला सांगितले, 'माझ्याकडून तुला जे हवे ते वर माग.'
स च तदेव मणिरत्नमयाचत
त्यावर त्याने तोच मौल्यवान मणी मागितला.
स चापि तस्मै तद्दत्त्वा दीधितिपतिर्वियति स्वधिष्ण्यमारुरोह
तेव्हा तेजाचा स्वामी सूर्याने तो मणी त्याला देऊन, आकाशातील आपल्या स्थानावर गेला.
सत्राजितोऽप्यमलमणिरत्नसनाथकंठतया सूर्य इव तेजोभिरश्षोदिगंतराण्युद्भासयन् द्वारकां विवेश
सत्राजित गळ्यात निर्दोष मणी घालून, सूर्याप्रमाणे सर्व दिशांना तेज पसरवत द्वारकेत गेला.
द्वारकावासी जनस्तु तमायांतमवेक्ष्य भगवंतमादिपुरुषं पुरुषोत्तममवनिभारावतरणायांश्नो मानुषरूपधारिणं प्रणिपत्याह
द्वारकेतील लोकांनी त्याला येताना पाहून, 'हा नक्कीच भगवंत, आदिपुरुष, पृथ्वीवरील भार हलका करण्यासाठी मानवी रूपात अवतरलेला पुरुषोत्तम आहे,' असे म्हणत नमस्कार केला.
भगवन् भवंतं द्र ष्ट्रं नूनमयमादित्य आयातीत्युक्तो भगवानुवाच
ते म्हणाले, 'भगवंत, हा सूर्यच आपल्याला भेटायला आला आहे,' असे ऐकून भगवंत म्हणाले:
भगवान्नायमादित्यः सत्राजितोऽयमादित्यदत्तस्यमंतकाख्यं महामणिरत्नं बिभ्रदत्रोपयाति
'हा सूर्य नाही; हा सत्राजित आहे. सूर्याने दिलेला, स्यमंतक नावाचा मोठा मणी घालून तो इथे येतो आहे.'
तदेनं विस्त्रब्धाः पश्यतेत्युक्तास्ते तथैव ददृशुः
'म्हणून तुम्ही निर्धास्तपणे त्याच्याकडे पाहा,' असे सांगितल्यावर सर्वांनी तसेच पाहिले.
स च तं स्यमंतकमणिमात्मनिवेशने चक्रे
त्याने तो स्यमंतक मणी आपल्या घरी ठेवला.
प्रतिदिनं तन्मणिरत्नमष्टौ कनकभारान्स्त्रवति
दररोज तो मणी आठ तोळे सोनं निर्माण करायचा.
तत्प्रभावाच्च सकलस्यैव राष्ट्रस्योपसर्गानावृष्टिव्यालाग्नितो यद्दुर्भिक्षादिभयं न भवति
त्या मणीच्या प्रभावामुळे संपूर्ण राज्यात दुष्काळ, वन्य प्राणी, आग, दारिद्र्य यांसारख्या संकटांची भीती नव्हती.
अच्युतोऽपि तद्दिव्यं रत्नमुग्रसेनस्य भूपतेर्योग्यमेतदिति लिप्सां चक्रे २७ गोत्रभेदभयाच्छक्तोपि न जहार
अच्युतालाही तो दिव्य मणी उग्रसेन राजासाठी योग्य वाटला, म्हणून त्याला तो मिळावा असे वाटले; पण नात्याची भीती असल्याने, जरी शक्य असले तरी त्याने तो घेतला नाही.
सत्राजिदप्यच्युतो मामेतद्याचयिष्यतीत्यवगम्य रत्नलोभाद्भ्रात्रे प्रसेनाय तद्र त्नमदात्
सत्राजिताला वाटले की अच्युत माझ्याकडून हा मणी मागेल, म्हणून लोभापोटी त्याने तो मणी आपल्या भावाला प्रसैनाला दिला.
तच्च शुचिना ध्रियमाणमश्षोमेव सुवर्णस्रवादिकं गुणजातमुत्पादयति अन्यथा धारयंतमेव हंतीत्यजानन्नसावपि प्रसेनस्तेन कंठसक्तेन स्यमंतकेनाश्वमारुह्याटव्यां मृगयामगच्छत्
तो मणी शुद्ध व्यक्तीकडे असला की सोनं आणि इतर चांगल्या गोष्टी निर्माण करतो; पण अशुद्ध व्यक्तीकडे राहिला तर त्याचा नाश करतो. हे माहिती नसल्याने प्रसैनाने तो स्यमंतक गळ्यात घालून घोड्यावर बसून जंगलात शिकार करायला गेला.
तत्र च सिंहाद्वधमवाप
तेथे त्याचा सिंहाने वध केला.
साश्वं च तं निहत्य सिंहोप्यमलमणिरत्नमास्याग्रेणादाय गंतुमभ्युद्यतः ऋक्षाधिपतिना जांबवता दृष्टो घातितश्च
सिंहाने त्याला आणि त्याच्या घोड्याला मारून, तो निर्दोष मणी तोंडात धरून निघणार होता, तेव्हा अस्वलांचा राजा जांबवंताने त्याला पाहिले आणि ठार केले.
जांबवानप्यमलमणिरत्नमादाय स्वबिलं प्रविवेश
जांबवंताने तो निर्दोष मणी घेऊन आपल्या गुहेत गेला.
सुकुमारसंज्ञाय बालकाय च क्रीडनकमकरोत्
सुकुमार नावाच्या मुलासाठी त्याने एक खेळण्याची वस्तू बनवली.
अनागच्छति तस्मिन्प्रसेने कृष्णो मणिरत्नमभिलषितवान्स च प्राप्तनान्नूनमेतदस्य कर्मेत्यखिल एव यदुलोकः परस्परं कर्णाकर्ण्याऽकथयत्
प्रसेन परत आला नाही, तेव्हा सगळ्या यादवांनी एकमेकांत कुजबुज केली, 'कृष्णाला तो मौल्यवान मणी हवा होता, आणि तो त्याला मिळालाच असावा; हे सगळं त्याचंच काम असावं.'
विदितलोकापवादवृत्तांतश्च भगवान् सर्वयदुसैन्यपरिवारपरिवृतः प्रसेनाश्वपदवीमनुससार
लोकांमध्ये अफवा पसरल्याचं कळल्यावर, भगवान सर्व यादव सैन्यासह प्रसेनच्या घोड्याच्या पावलांचा माग काढायला निघाले.
ददर्श चाश्वसमवेतं प्रसेनं सिंहेन विनिहतम्
त्यांना प्रसेन आणि त्याचा घोडा, सिंहाने मारलेले, तसेच दिसले.
अखिलजनमध्ये सिंहपददर्शनकृतपरिशुद्धः सिंहपदमनुससार
सर्व लोकांसमोर सिंहाच्या पावलांच्या खुणा दिसल्यामुळे त्यांच्यावरचं संशय दूर झालं, आणि त्यांनी त्या सिंहाच्या मागावर चालायला सुरुवात केली.
ऋक्षपतिनिहतं च सिंहमप्यल्पे भूमिभागे दृष्ट्वा ततश्च तद्र त्नगौरवादृक्षस्यापि पदान्यनुययौ
नंतर, एका लहान जागेत सिंहाला भालूंच्या राजाने मारलेलं पाहून, आणि त्या मौल्यवान मणीच्या आठवणीने, त्यांनी भालूच्या पावलांचाही माग घेतला.
गिरितटे च सकलमेव तद्यदुसैन्यमवस्थाप्य तत्पदानुसारी ऋक्षबिलं प्रविवेश
डोंगराच्या उतारावर संपूर्ण यादव सैन्य तिथेच थांबवून, त्यांनी त्या पावलांचा माग घेतला आणि भालूच्या गुहेत प्रवेश केला.
अन्तः प्रविष्टश्च धात्र्! याः सुकुमारकमुल्लालयन्त्या वाणीं शुश्राव
आत गेल्यावर, हे पालनकर्त्या, त्यांनी एक दाई सुकुमाराला शांत करत असताना बोलत असल्याचं ऐकलं.
अत्र श्लोकः। सिंहः प्रसेनमवधीत्सिंहो जाम्बवता हतः । सुकुमारकमा रोदीस्तव ह्येष स्यमंतकः
इथे एक श्लोक आहे: 'सिंहाने प्रसेनाचा वध केला; त्या सिंहाचा जांबवंताने वध केला; सुकुमार, तू रडू नकोस, कारण हा तुझा स्यमंतक आहे.'
इत्याकर्ण्योपलब्धस्यमंतकॐतःप्रविष्टः कुमारक्रीडनकीकृतं च धात्र्! या हस्ते तेजोभिर्जाज्वल्यमानं स्यमंतकं ददर्श
हे ऐकून, कृष्णाने आत प्रवेश केला आणि दाईच्या हातात, सुकुमाराच्या खेळण्यासारखा तेजस्वी स्यमंतक मणी पाहिला.
तं च स्यमंतकाभिलषितचक्षुषमपूर्वपुरुषमागतं समवेक्ष्य धात्री त्राहित्राहीति व्याजहार
असा अनोळखी पुरुष, ज्याच्या नजरेत स्यमंतकाची इच्छा दिसत होती, आला हे पाहून दाईने 'वाचवा! वाचवा!' असा आवाज केला.
तदार्त्तरवश्रवणानंतरं चामर्षपूर्णहृदयः स जांबवानाजगाम
दाईच्या त्या घाबरलेल्या हाका ऐकताच, जांबवंत रागाने भरून तिथे आला.