यथैव शृणुमो दूरात्संपश्यामस्तथांतिकात् । बभ्रुः श्रेष्ठो मनुष्याणां देवैर्देवावृधस्समः
जसे आपण दूरवरून ऐकतो आणि जवळून पाहतो, तसे बभ्रु हा माणसांमध्ये श्रेष्ठ होता, आणि देववृद्ध देवांसारखा होता.
पुरुषाः षट् च षष्टिश्च सहस्राणि तथाऽष्ट ये । तेऽमृतत्वमनुप्राप्ता बभ्रोर्देवावृधादपि
बभ्रु आणि देववृद्ध यांच्या वंशात एकूण छप्पन्न हजार सहा आणि आठ पुरुष अमरत्वाला पोहोचले.
महाभोजस्त्वतिधर्मात्मा तस्यान्वये भोजाः मृत्तिकावरपुरनिवासिनो मार्त्तिकावरा बभूवुः
महाभोज हा अत्यंत धर्मात्मा होता; त्याच्या वंशात भोज नावाचे लोक झाले, जे मृत्तिकावर या नगरीत राहणारे मृत्तिकावरा म्हणून ओळखले गेले.
वृष्णे सुमित्रो युधाजिच्च पुत्रावभूताम्
वृष्णीला सुमित्र आणि युधाजित हे दोन पुत्र झाले.
ततश्चानमित्रः तथानमित्रान्निघ्नः
मग अनमित्र झाला; अनमित्रापासून निघ्न जन्मला.
निघ्नस्य प्रसेन सत्राजितौ
निघ्नाचे प्रसैन आणि सत्राजित हे दोन पुत्र झाले.
तस्य च सत्राजितो भगवानादित्यः सखाऽभवत्
सत्राजिताचा मित्र म्हणून भगवंत सूर्य देव प्रकट झाला.
एकदा त्वंभोनिधितीरसंश्रयः सूर्यं सत्राजित्तुष्टाव तन्मनस्कतया च भास्वानभिष्टूयमानोऽग्रतस्तस्थौ
एकदा समुद्रकिनारी निवास करत असताना, सत्राजिताने एकाग्र मनाने सूर्याची स्तुती केली, आणि त्या तेजस्वी सूर्याने प्रसन्न होऊन त्याच्यासमोर दर्शन दिले.
ततस्त्वस्पष्टमूर्त्तिधरं चैनमालोक्य सत्राजित्सूर्यमाह
मग सत्राजिताने अस्पष्ट रूपात प्रकट झालेला सूर्य पाहून त्याला विचारले.
यथैव व्योम्नि वह्निपिंडोपमं त्वामहमपश्यं तथैवाद्याग्रतो गतमप्यत्र भगवता किंचिन्न प्रसादीकृतं विश्षोमुपलक्षयामीत्येवमुक्ते भगवता सूर्येण निजकंठादुन्मुच्य स्यमंतकं नाम महामणिवरमवतार्यैकान्ते न्यस्तम्
जसे मी तुला आकाशात अग्निसारखा तेजस्वी पाहिले, तसेच आता तू समोर आला आहेस तरी, भगवंत, मला काही विशेष कृपा वाटत नाही; असे म्हणताच सूर्याने आपल्या गळ्यातील स्यामंतक नावाचा मोठा आणि श्रेष्ठ रत्न काढून एकांतात ठेवला.
ततस्तमाताम्रोज्ज्वलं ह्रस्ववपुषमीषदापिंगलनयनमादित्यमद्रा क्षीत्
मग तिथून त्याने तांबूस तेजाने झळकणारा, उंचीने कमी, डोळे किंचित पिंगट असलेला सूर्य पाहिला.
कृतप्रणिपातस्तवादिकं च सत्राजितमाह भगवानादित्यस्सहस्रदीधितिः वरमस्मत्तोभिमतं वृणीष्वेति
सत्राजिताने नमस्कार केल्यावर, हजार किरणांचा स्वामी असलेल्या भगवंत सूर्याने त्याला सांगितले, 'माझ्याकडून तुला जे हवे ते वर माग.'
स च तदेव मणिरत्नमयाचत
त्यावर त्याने तोच मौल्यवान मणी मागितला.
स चापि तस्मै तद्दत्त्वा दीधितिपतिर्वियति स्वधिष्ण्यमारुरोह
तेव्हा तेजाचा स्वामी सूर्याने तो मणी त्याला देऊन, आकाशातील आपल्या स्थानावर गेला.
सत्राजितोऽप्यमलमणिरत्नसनाथकंठतया सूर्य इव तेजोभिरश्षोदिगंतराण्युद्भासयन् द्वारकां विवेश
सत्राजित गळ्यात निर्दोष मणी घालून, सूर्याप्रमाणे सर्व दिशांना तेज पसरवत द्वारकेत गेला.
द्वारकावासी जनस्तु तमायांतमवेक्ष्य भगवंतमादिपुरुषं पुरुषोत्तममवनिभारावतरणायांश्नो मानुषरूपधारिणं प्रणिपत्याह
द्वारकेतील लोकांनी त्याला येताना पाहून, 'हा नक्कीच भगवंत, आदिपुरुष, पृथ्वीवरील भार हलका करण्यासाठी मानवी रूपात अवतरलेला पुरुषोत्तम आहे,' असे म्हणत नमस्कार केला.
भगवन् भवंतं द्र ष्ट्रं नूनमयमादित्य आयातीत्युक्तो भगवानुवाच
ते म्हणाले, 'भगवंत, हा सूर्यच आपल्याला भेटायला आला आहे,' असे ऐकून भगवंत म्हणाले:
भगवान्नायमादित्यः सत्राजितोऽयमादित्यदत्तस्यमंतकाख्यं महामणिरत्नं बिभ्रदत्रोपयाति
'हा सूर्य नाही; हा सत्राजित आहे. सूर्याने दिलेला, स्यमंतक नावाचा मोठा मणी घालून तो इथे येतो आहे.'
तदेनं विस्त्रब्धाः पश्यतेत्युक्तास्ते तथैव ददृशुः
'म्हणून तुम्ही निर्धास्तपणे त्याच्याकडे पाहा,' असे सांगितल्यावर सर्वांनी तसेच पाहिले.
स च तं स्यमंतकमणिमात्मनिवेशने चक्रे
त्याने तो स्यमंतक मणी आपल्या घरी ठेवला.
प्रतिदिनं तन्मणिरत्नमष्टौ कनकभारान्स्त्रवति
दररोज तो मणी आठ तोळे सोनं निर्माण करायचा.
तत्प्रभावाच्च सकलस्यैव राष्ट्रस्योपसर्गानावृष्टिव्यालाग्नितो यद्दुर्भिक्षादिभयं न भवति
त्या मणीच्या प्रभावामुळे संपूर्ण राज्यात दुष्काळ, वन्य प्राणी, आग, दारिद्र्य यांसारख्या संकटांची भीती नव्हती.
अच्युतोऽपि तद्दिव्यं रत्नमुग्रसेनस्य भूपतेर्योग्यमेतदिति लिप्सां चक्रे २७ गोत्रभेदभयाच्छक्तोपि न जहार
अच्युतालाही तो दिव्य मणी उग्रसेन राजासाठी योग्य वाटला, म्हणून त्याला तो मिळावा असे वाटले; पण नात्याची भीती असल्याने, जरी शक्य असले तरी त्याने तो घेतला नाही.
सत्राजिदप्यच्युतो मामेतद्याचयिष्यतीत्यवगम्य रत्नलोभाद्भ्रात्रे प्रसेनाय तद्र त्नमदात्
सत्राजिताला वाटले की अच्युत माझ्याकडून हा मणी मागेल, म्हणून लोभापोटी त्याने तो मणी आपल्या भावाला प्रसैनाला दिला.
तच्च शुचिना ध्रियमाणमश्षोमेव सुवर्णस्रवादिकं गुणजातमुत्पादयति अन्यथा धारयंतमेव हंतीत्यजानन्नसावपि प्रसेनस्तेन कंठसक्तेन स्यमंतकेनाश्वमारुह्याटव्यां मृगयामगच्छत्
तो मणी शुद्ध व्यक्तीकडे असला की सोनं आणि इतर चांगल्या गोष्टी निर्माण करतो; पण अशुद्ध व्यक्तीकडे राहिला तर त्याचा नाश करतो. हे माहिती नसल्याने प्रसैनाने तो स्यमंतक गळ्यात घालून घोड्यावर बसून जंगलात शिकार करायला गेला.
तत्र च सिंहाद्वधमवाप
तेथे त्याचा सिंहाने वध केला.
साश्वं च तं निहत्य सिंहोप्यमलमणिरत्नमास्याग्रेणादाय गंतुमभ्युद्यतः ऋक्षाधिपतिना जांबवता दृष्टो घातितश्च
सिंहाने त्याला आणि त्याच्या घोड्याला मारून, तो निर्दोष मणी तोंडात धरून निघणार होता, तेव्हा अस्वलांचा राजा जांबवंताने त्याला पाहिले आणि ठार केले.
जांबवानप्यमलमणिरत्नमादाय स्वबिलं प्रविवेश
जांबवंताने तो निर्दोष मणी घेऊन आपल्या गुहेत गेला.
सुकुमारसंज्ञाय बालकाय च क्रीडनकमकरोत्
सुकुमार नावाच्या मुलासाठी त्याने एक खेळण्याची वस्तू बनवली.
अनागच्छति तस्मिन्प्रसेने कृष्णो मणिरत्नमभिलषितवान्स च प्राप्तनान्नूनमेतदस्य कर्मेत्यखिल एव यदुलोकः परस्परं कर्णाकर्ण्याऽकथयत्
प्रसेन परत आला नाही, तेव्हा सगळ्या यादवांनी एकमेकांत कुजबुज केली, 'कृष्णाला तो मौल्यवान मणी हवा होता, आणि तो त्याला मिळालाच असावा; हे सगळं त्याचंच काम असावं.'