दृष्टस्ते भगवन् सुमहानेष सिद्धिप्रभावो नैवंविधमन्यस्य कस्यचिदस्माभिर्विभूतिभिर्विलसितमुपलक्षितं यदेतद्भगवतस्तपसः फलमित्यभिपूज्य तमृषिं तत्रैव तेन ऋषिवर्येण सह किंचित्कालमभिमतोपभोगान् बुभुजे स्वपुरं च जगाम
'भगवंत, तुमचं हे मोठं सामर्थ्य मी प्रत्यक्ष पाहिलं. इतकी संपत्ती आणि वैभव मी दुसऱ्या कुणातही पाहिलं नाही. हे सर्व तुमच्या तपाचं फळ आहे, असं मला वाटतं.' असं म्हणून त्याने त्या ऋषीचा सन्मान केला, काही काळ तिथेच राहून त्याच्यासोबत मनासारखा आनंद उपभोगला आणि मग आपल्या नगरात परत गेला.
कालेन गच्छता तस्य तासु राजतनयासु पुत्रशतं सार्धमभवत्
काळ जसा गेला, तसा त्याला त्या राजकन्यांपासून शंभर पुत्र झाले.
अनुदिनानुरूढस्नेहप्रसरश्च स तत्रातीवममताकृष्टहृदयोऽभवत्
दररोज त्याचं प्रेम वाढत गेलं आणि त्याचं मन त्या मुलांवर फारच जडून राहिलं.
अप्येतेऽस्मत्पुत्राः कलभाषिणः पद्भ्यां गच्छेयुः अप्येते यौवनिनो भवेयुः अपि कृतदारानेतान् पश्येयमप्येषां पुत्रा भवेयुः अप्येतत्पुत्रान्पुत्रसमन्वितान्पश्यामीत्यादिमनोरथाननुदिनं कालसंपत्तिप्रवृद्धानुपेक्ष्यैतच्चिंतयामास
हे माझे पोर, जे अजून वासरासारखं बडबडतात, कधी स्वतःच्या पायावर चालतील का? कधी तरुण होतील का? मी त्यांना लग्न करताना पाहीन का? त्यांना मुले होतील का? मी माझ्या मुलांना त्यांच्या मुलांसह पाहीन का? असे अनेक विचार, दिवसेंदिवस वाढत गेले आणि त्याने बाकी सर्व गोष्टी दुर्लक्षित करून हेच विचार करायला सुरुवात केली.
अहो मे मोहस्यातिविस्तारः
अरे, माझ्या मोहाचा विस्तार किती मोठा आहे!
मनोरथानां न समाप्तिरस्ति वर्षायुतेनाप्यथ वापि लक्षैः । पूर्णेषुपूर्णेषु मनोरथानामुत्पत्तयस्संति पुनर्नवानाम्
माणसाच्या इच्छा कधीच संपत नाहीत—दहा हजार वर्ष गेली, लाखो वर्ष गेली तरी नाही. काही इच्छा पूर्ण झाल्या, तरी नव्या नव्या इच्छा पुन्हा निर्माण होतात.
पद्भ्यां गता यौवनिनश्च जाता दारैश्च संयोगमिताः प्रसूताः । दृष्टाः सुतास्तत्तनयप्रसूतिं द्रष्टुं पुनर्वांच्छति मेंऽतरात्मा
माझी मुलं स्वतःच्या पायावर चालू लागली, तरुण झाली, त्यांचं लग्न झालं, त्यांना मुलं झाली, हे सगळं मी पाहिलं, तरी माझ्या मनात पुन्हा त्यांच्या मुलांच्या जन्माची आस लागतेच.
द्रक्ष्यामि तेषामिति चेत्प्रसूतिं मनोरथो मे भविता ततोन्यः । पूर्णेपि तत्राप्यपरस्य जन्म निवार्यते केन मनोरथस्य
मी म्हणालो, 'मी त्यांच्या मुलांचा जन्म पाहीन,' तरी दुसरीच इच्छा मनात येते; ती पूर्ण झाली, तरी तिसरी निर्माण होते—या इच्छा निर्माण होणं कोण थांबवू शकतं?
आमृत्युतो नैव मनोरथानामंतोस्ति विज्ञातमिदं मयाद्य । मनोरथासक्तिपरस्य चित्तं न जायते वै परमार्थसंगि
आता मला समजलं, की इच्छा मृत्यूपर्यंतही संपत नाहीत; इच्छांमध्ये अडकलेलं मन कधीच खरी सत्यस्थिती गाठू शकत नाही.
स मे समाधिर्जलवासमित्रमत्स्यस्य संगात्सहसैव नष्टः । परिग्रहस्संगकृतो मयायं परिग्रहोत्था च ममातिलिप्सा
पाण्यात राहून जे ध्यान मिळवलं होतं, ते माशांच्या संगतीमुळे अचानक नाहीसं झालं; हा आसक्ती मीच निर्माण केली, आणि या आसक्तीतूनच माझी अतिलालसा वाढली.
दुःखं यदैवैकशरीरजन्म शतार्द्धसंख्याकमिदं प्रसूतम् । परिग्रहेण क्षितिपात्मजानां सुतैरनेकैर्बहुलीकृतं तत
एकट्या शरीराने जे दु:ख सुरू झालं, ते आता शंभर पुत्रांच्या जन्मामुळे, राजकन्यांशी जोडलेल्या नात्यांमुळे आणि असंख्य मुलांमुळे कितीतरी पटीने वाढलं.
सुतात्मजैस्तत्तनयैश्च भूयो भूयश्च तेषां परिग्रहेण । विस्तारमेष्यत्यतिदुःखहेतुः परिग्रहो वै ममताभिधानः
मुलं, नातवंडं आणि त्यांच्या पुढच्या पिढ्या, यांच्याशी जडलेली आसक्ती, हीच ममता नावाची आसक्ती सतत वाढत जाते आणि तीच मोठ्या दु:खाचं कारण बनते.
चीर्णं तपो यत्तु जलाश्रयेण तस्यार्द्धिरेषा तपसोंतरायः । मत्स्यस्य संगादभवच्च यो मे सुतादिरागो मुषितोस्मि तेन
पाण्यात राहून जे तप केलं, ते अर्धवटच राहिलं; ही आसक्तीच माझ्या तपाला अडथळा ठरली. माशांच्या संगतीमुळे मला मुलांप्रती आणि संसारप्रती ओढ निर्माण झाली आणि त्यानेच मला लुटलं.
निस्संगता मुक्तिपदं यतीनां संगादशेषाः प्रभवंति दोषाः । आरूढयोगो विनिपात्यतेधस्संगेन योगी किमुताल्पबुद्धिः
ज्यांना मुक्ती हवी, त्यांच्यासाठी निस्संगता हाच मार्ग आहे; संगतीमुळे सर्व दोष निर्माण होतात. जो योगात स्थिर आहे, तोही संगतीमुळे खाली पडतो—मग ज्याचं समज कमी आहे, त्याचं काय?
अहं चरिष्यामि तदात्मनोर्थे परिग्रहग्राहगृहीतबुद्धिः । यदा हि भूयः परिहीनदोषो जनस्य दुःखैर्भविता न दुःखी
मी त्या आत्म्याच्या कल्याणासाठी वागेन, मनात कोणत्याही वस्तूची आसक्ती किंवा संग्रहाची इच्छा न ठेवता. कारण ज्या वेळी माणसाच्या मनातून दोष पूर्णपणे नाहीसे होतात, तेव्हा त्याला कोणत्याही दुःखाने त्रास होत नाही.
सर्वस्य धातारमचिंत्यरूपमणोरणीयांसमतिप्रमाणम् । सितासितं चेश्वरमीश्वराणामाराधयिष्ये तपसैव विष्णुम्
मी सर्वांचा सृष्टीकर्ता, ज्याचे रूप कोणाच्याही कल्पनेपलीकडे आहे, सर्वात सूक्ष्म, मोजता न येणारा, शुभ्र आणि काळा, सर्व देवांचा स्वामी अशा विष्णूची उपासना केवळ तपश्चर्येने करीन.
तस्मिन्नशेषौजसि सर्वरूपिण्यव्यक्तविस्पष्टतनावनंते । ममाचलं चित्तमपेतदोषं सदास्तु विष्णावभवाय भूयः
ज्याच्यात संपूर्ण तेज आहे, जो सर्व रूपांचा आहे, ज्याचे प्रकट आणि अप्रकट शरीर अनंत आहे, अशा विष्णूच्या ठिकाणी माझे मन सदैव दोषरहित आणि स्थिर राहो, जेणेकरून मला पुन्हा मुक्ती मिळो.
समस्तभूतादमलादनंतात्सर्वेश्वरादन्यदनादिमध्यात् । यस्मान्न किंचित्तमहं गुरूणां परं गुरुं संश्रयमेमि विष्णुम्
ज्याच्यापासून वेगळे काहीच नाही, जो सर्वांचा स्वामी, शुद्ध, अनंत, आरंभ आणि मध्य नसलेला आहे, अशा गुरूंपेक्षा श्रेष्ठ असलेल्या विष्णूच्या चरणी मी शरण जातो.
श्रीपराशर उवाच। इत्यात्मानमात्मनैवाभिधायासौ सौभरिरपहाय पुत्रगृहासनपरिग्रहादिकमशेषमर्थजातं सकलभार्यासमन्वितो वनं प्रविवेश
श्री पराशर म्हणाले: असे स्वतःशीच बोलून, सौभरिने आपल्या सर्व मुला-बाळांना, घर, आसन, संपत्ती आणि इतर सर्व गोष्टी, सर्व पत्नींसह सोडून, वनात प्रवेश केला.
तत्राप्यनुदिनं वैखानसनिष्पाद्यमशेषक्रियाकलापं निष्पाद्य क्षपितसकलपापः परिपक्वमनोवृत्तिरात्मन्यग्नीन्समारोप्य भिक्षुरभवत्
तेथे त्याने दररोज वनवासासाठी सांगितलेल्या सर्व कृत्यांचे पालन केले, आपले सर्व पाप नाहीसे केले, मन पूर्णपणे परिपक्व केले, आणि अंतःकरणातच अग्नी स्थापन करून तो भिक्षुक झाला.
भगवत्यासज्याखिलं कर्मकलापं हित्वानं तमजमनादिनिधनमविकारमरणादिधर्ममवाप परमनन्तं परवतामच्युतं पदम्
सर्व कर्मे आणि त्यांचे फळ सोडून, जन्म, मृत्यू, आरंभ आणि अंत नसलेल्या, अविकारी, शुद्ध अशा भगवंताशी एकरूप होऊन, त्याने परम, अनंत, अचल, अच्युत पद प्राप्त केले.
इत्येतन्मांधातृदुहितृसंबंधादाख्यातम्
म्हणूनच, हे सर्व मांधात्रीच्या कन्येशी संबंधित कथानक सांगितले गेले आहे.
यश्चैतत्सौभरिचरितमनुस्मरति पठति पाठयति शृणोति श्रावयति धरत्यवधारयति लिखति लेखयति शिक्षयत्यध्यापयत्युपदिशति वा तस्य षट् जन्मानि दुस्संततिरसद्धर्मो वाड्मनसोरसन्मार्गाचरणमशेषहेतुषु वा ममत्वं न भवति
जो कोणी हे सौभरीचे चरित्र आठवतो, वाचतो, ऐकतो, इतरांना ऐकवतो, मनाशी धरतो, समजतो, लिहितो, लिहायला लावतो, शिकतो, शिकवतो किंवा उपदेश करतो, त्याला सहा जन्मांमध्ये वाईट संतती, खोटा धर्म किंवा अयोग्य गोष्टींशी आसक्ती, तसेच वाणी किंवा मन चुकीच्या मार्गावर जाणे कधीच होत नाही.
अतश्च मांधातुः पुत्रसंततिरभिधीयते
आता मांधातूच्या पुत्रांची वंशावळ सांगितली जाते.
अंबरीषस्य मांधातृतनयस्य युवनाश्वः पुत्रोऽभूत्
अंबरीष, जो मांधातूचा पुत्र होता, त्याचा मुलगा युवनाश्व झाला.
तस्माद्धारीतः यतोंगिरसो हारीता
त्याच्यापासून हारित नावाचा मुलगा झाला; त्याच्यापासून अंगिरस वंशातील हारित वंशज झाले.
रसातले मौनेया नाम गंधर्वा बभूवुष्षट्कोटिसंख्यातास्तैरशेषाणि नागकुलान्यपहृतप्रधानरत्नाधिपत्यान्यक्रियंत
पाताळात मौनेय नावाचे गंधर्व होते, त्यांची संख्या साठ कोटी होती; त्यांनी सर्व नागकुलांची सत्ता आणि मुख्य रत्नं बळकावली.
तैश्च गंधर्ववीर्यावभूतैरुरगेश्वरैस्तूयमानो भगवानशेषदेवेश आस्ते तच्छ्रवणोन्मीलितोन्निद्रपुंडरीकनयनो जलशयनो निद्रावसानप्रबुद्धः प्रणिपत्याभिहितः । भगवन्नस्माकमेतेभ्यो गंधर्वेभ्यो भयमुत्पन्नं कथमुपशममेष्यतीति
या सामर्थ्यशाली गंधर्वांनी त्रस्त झाल्यावर, सर्व देवांचा स्वामी, पाण्यावर शयन करणारा, अर्धवट उघड्या कमळासारख्या डोळ्यांनी झोपेतून जागा होत असताना, नागराजांनी त्याला नमस्कार करून विचारले: 'भगवंत, या गंधर्वांमुळे आम्हाला भीती वाटते, ती कशी शांत होईल?'
आह च भगवाननादिनिधनपुरुषोत्तमो योसौ यौवनाश्वस्य मांधातुः पुरुकुत्सनामा पुत्रस्तमहमनुप्रविश्य तानशेषान् दुष्टगंधर्वानुपशमं नयिष्यामीति
भगवंत, जो आद्य आणि अनंत पुरुषोत्तम आहे, म्हणाला: 'युवनाश्वाचा पुत्र, मांधातूचा वंशज, पुरुकुत्स याच्यामध्ये मी प्रवेश करीन आणि त्याच्या द्वारे सर्व दुष्ट गंधर्वांचा नाश करीन.'
तदाकर्ण्य भगवते जलशायिने कृतप्रणामाः पुनर्नागलोकमागताः पन्नगाधिपतयो नर्मदां च पुरुकुत्सानयनाय चोदयामासुः
हे ऐकून, पाण्यावर शयन करणाऱ्या भगवंताला वंदन करून, नागराज पुन्हा नागलोकात गेले आणि त्यांनी नर्मदा नदीला पुरुकुत्साला आणण्यासाठी सांगितले.