विष्णुपुराणम्

श्रीपराशर उवाच अविकाराय शुद्धाय नित्याय परमात्मने । सदैकरूपरूपाय विष्णवे सर्वजिष्णवे

श्री पराशर म्हणाले – अविकारी, शुद्ध, नित्य, परमात्मा, नेहमी एकच रूप असलेला आणि सर्वांना जिंकणारा विष्णू याला मी वंदन करतो.

नमो हिरण्यगर्भाय हरये शंकराय च । वासुदेवाय ताराय सर्गस्थित्यन्तकारिणे

हिरण्यगर्भ, हरि, शंकर, वासुदेव, तारक, सृष्टीची निर्मिती, स्थिती आणि अंत करणारा यांना मी नमस्कार करतो.

एकानेकस्वरूपाय स्थूलसूक्ष्मात्मने नमः । अव्यक्तव्यक्तरूपाय विष्णवे मुक्तिहेतवे

एक आणि अनेक रूपे असणारा, स्थूल आणि सूक्ष्म आत्मा, व्यक्त आणि अव्यक्त स्वरूप असलेला, आणि मुक्तीचे कारण असणाऱ्या विष्णूला मी वंदन करतो.

सर्गस्थितिविनाशानां जगतो यो जगन्मयः । मूलभूतो नमस्तस्मै विष्णवे परमात्मने

सृष्टीची निर्मिती, स्थिती आणि विनाश ज्याच्यामुळे होतो, जो सर्व जगाचा आधार आहे, त्या परमात्मा विष्णूला मी नमस्कार करतो.

आधारभूतं विश्वस्याप्यणीयांसमयीयसाम् । प्रणम्य सर्वभूतस्थमच्युतं पुरुषोत्तमम्

संपूर्ण विश्वाचा आधार असणारा, सर्वात सूक्ष्म असलेला, सर्व प्राण्यांमध्ये वास करणारा, अच्युत आणि श्रेष्ठ पुरुष याला मी वंदन करतो.

ज्ञानस्वरूपमत्यन्तनिर्मलं परमार्थतः । तमेवार्थस्वरूपेण भ्रान्तिदर्शनतः स्थितम्

खऱ्या अर्थाने ज्ञानाचे स्वरूप अगदी निर्मळ असते; पण भ्रमामुळे तेच ज्ञान वस्तूंच्या स्वरूपात दिसते.

विष्णुं ग्रसिष्णुं विश्वस्य स्थितौ सर्गे तथा प्रभुम् । प्रणम्य जगतामीशमजमक्षयमव्ययम्

विश्वाच्या सृष्टी आणि स्थितीत सर्वांचा स्वामी, सर्व जगाचा अधिपती, अजन्मा, अविनाशी आणि अपरिवर्तनीय असलेल्या विष्णूला वंदन करून,

कथयामि यथापूर्व दक्षाद्यैर्मुनिसत्तमैः । पृष्ट प्रोवाच भगवानब्जयोनिः पितामहः

मी पूर्वीप्रमाणेच सांगतो, जेव्हा दक्ष व इतर श्रेष्ठ ऋषींनी विचारले, तेव्हा कमळातून जन्मलेल्या भगवंत पितामहांनी जे सांगितले ते.

तैश्चौक्तं पुरुकुत्साय भूभुजे निर्मदातटे । सारस्वताय तेनापि मह्मं सारस्वतेन च

हेच ज्ञान सरस्वत ऋषींनी नर्मदा नदीच्या काठी पृथ्वीच्या राजाला, पुरुकुत्साला सांगितले, मग त्यांनी ते मला सांगितले आणि मी ते सरस्वत ऋषींना सांगितले.

परः पराणां परमः परमात्मात्मसंस्थितः । रूपवर्णादिनिर्देशविशेषणविवर्जितः

तो सर्वश्रेष्ठांमध्ये श्रेष्ठ, स्वतःमध्ये स्थिर असलेला परमात्मा आहे, ज्याला रूप, रंग किंवा इतर कोणताही भेद नाही.

अपक्षयविनाशाभ्यां परिणामर्धिजन्मभिः । वर्जितः शक्यते वक्तुंयः सदास्तीति केवलम्

ज्याला क्षय, नाश, बदल, वाढ किंवा जन्म नाही, त्याचे फक्त एवढेच सांगता येईल की तो नेहमीच अस्तित्वात आहे.

सर्वत्रासौ समस्तं च वसत्यत्रेति वै यतः । ततः स वासुदेवेति विद्वद्भिः परिपठ्यते

कारण तो सर्वत्र व्यापून आहे आणि सर्व ठिकाणी वास करतो, म्हणून ज्ञानी लोक त्याला वासुदेव म्हणतात.

तद्‌ब्रह्म परंमं नित्यमजमक्षयमव्ययम् । एकस्वरूपं तु सदा हेयाभावाच्च निर्मलम्

तेच परम ब्रह्म शाश्वत, अजन्मा, अविनाशी आणि अपरिवर्तनीय आहे; ते नेहमी एकसारखे, आणि त्यात काहीही त्याज्य नाही म्हणून पूर्णपणे निर्मळ आहे.

तदेव सर्वमेवैतद्‌व्यक्ताव्यक्तस्वरूपवत् । तथा पुरुषरूपेण कालरूपेण च स्थितम्

हेच सर्व आहे, प्रकट आणि अप्रकट स्वरूप असलेले, आणि पुरुषरूप व काळरूप म्हणूनही स्थिर आहे.

परस्य ब्रह्मणो रूपं पुरुषः प्रथमं द्विज । व्यक्ताव्यक्ते तथैवान्ये रूपे कालस्तथा परम्

द्विजा, परम ब्रह्माचे पहिले रूप म्हणजे पुरुष; तसेच प्रकट, अप्रकट आणि काळ ही त्याची इतर श्रेष्ठ रूपे आहेत.

प्रधानपुरुषव्यक्तकालानां परमं हि यत् । पश्यन्ति सूरयः शुद्धं तद्विष्णोः परमं पदम्

मूळ प्रकृती, पुरुष, प्रकट आणि काळ यापेक्षा जे श्रेष्ठ आहे, ते शुद्ध स्वरूप ज्ञानी ऋषी विष्णूचे परम स्थान म्हणून पाहतात.

प्रधानपुरुषव्यक्तकालास्तु प्रविभागशः । रूपाणि स्थितिसर्गान्तव्यक्तिसद्भावहेतवः

मूळ प्रकृती, पुरुष, प्रकट आणि काळ यांच्या विभागांमुळेच सर्व जगाची स्थिती, सृष्टी आणि अंत होतो.

व्यक्तं विष्णुस्तथाव्यक्तं पुरुषः काल एव च । क्रीडतो बालकस्येव चेष्टां तस्य निशामय

विष्णूच प्रकट, अप्रकट, पुरुष आणि काळ आहे; त्याची लीला लहान मुलाच्या खेळासारखी आहे, ती पाहा.

अव्यक्तं कारणं यत्तत्प्रधानमृषिसत्तमैः । प्रोच्यते प्रकृतिः सूक्ष्मा नित्यं सदसदात्मकम्

जे अप्रकट कारण आहे, त्याला श्रेष्ठ ऋषी मूळ प्रकृती म्हणतात; ती सूक्ष्म, शाश्वत आणि सत-असत स्वरूपाची आहे.

अक्षय्यं नान्यदाधारममेयमजरं ध्रुवम् । शब्दस्पर्शविहीनं तद्रूपादिभिरसंहितम्

ती अविनाशी, दुसरे कोणतेही आधार नसलेली, मोजता न येणारी, वृद्धिंगत न होणारी, कायमची आहे; तिला शब्द, स्पर्श नाहीत आणि रूपादी गुणांचा संबंध नाही.

त्रिगुणं तज्जगद्योनिरनादिप्रभवाप्ययम् । तेनाग्रे सर्वमेवासीद्व्‌यांत्पं वै प्रलयादनु

ती तीन गुणांनी युक्त, जगाची मूळ कारण, अनादि, आणि नाशरहित आहे; म्हणून सृष्टीच्या आधी आणि प्रलयानंतर सर्व काही तीच होती.

वेदवादविदो विद्दन्नियता ब्रह्मवादिनः । पठन्ति चैतमेवार्थ प्रधानप्रतिपादकम्

वेदांचे तत्त्व जाणणारे आणि ब्रह्मविद्या शिकवणारे आचार्य हेच अर्थ, म्हणजेच मूळ प्रकृतीचे महत्त्व, नेहमी सांगतात.

नाहो न रात्रिर्न नभो न भूमि- र्नासीत्ममोज्योतिरभूच्च नान्यत् । श्रोत्रादिबुद्धयानुपलभ्यमेकं प्राधानिकं ब्रह्म पुमांस्तदासीत्

तेव्हा दिवस नव्हता, रात्र नव्हती, आकाश, पृथ्वी, आत्मा, प्रकाश किंवा दुसरे काहीही नव्हते; फक्त एकच मूळ ब्रह्म होते, जे इंद्रिय व बुद्धीला न कळणारे आहे.

विष्णोः स्वरूपात्प​रतो हि ते द्वे रूपे प्रधानं पुरुषश्च विप्र । तस्यैव तेऽन्येन धूते वियुक्ते रूपांन्तरं तद्‌द्विज कालसंज्ञम्

हे ऋषिवर, विष्णूच्या खऱ्या स्वरूपापलीकडे दोन रूपं आहेत — प्रधान म्हणजे मूळ प्रकृती आणि पुरुष म्हणजे आत्मा. या दोन्ही वेगळ्या आणि शुद्ध झाल्यावर, त्यातून आणखी एक रूप निर्माण होतं, ज्याला काळ असं नाव आहे, हे द्विज.

प्रकृतौ संस्थितं व्यक्तमतीतप्रलये तु यत् । तस्मात्प्राकृतसंज्ञोऽयमुच्यते प्रतिसत्र्चरः

म्हणजेच, जे प्रकृतीमध्ये प्रलयानंतरही प्रकट स्वरूपात राहतं, त्याला ज्ञानी लोक 'प्राकृत' असं म्हणतात, कारण ते प्रत्येक सृष्टीच्या फेरीत टिकून राहतं.

अनादिर्भगवान्कालो नान्तोऽस्य द्विज विद्यते । अव्युच्छिन्नास्ततस्त्वेते सर्गस्थित्यन्तसंयमाः

भगवान काळ हा अनादि आहे आणि त्याला अंत नाही, हे द्विज. म्हणूनच सृष्टी, स्थिती आणि संहार या चक्रांना कधीही खंड पडत नाही.

गुणसाम्ये ततस्तस्मिन्पृथक्पूंसि व्यवस्थिते । कालस्वरूपं तद्विष्णोर्मैत्रेय परिवर्त्तते

गुणांचा समत्व असताना आणि जीव वेगळा असताना, मैत्रेय, विष्णूंच्या काळरूपात बदल घडतो.

ततस्तु तप्तरं ब्रह्मं परमात्मा जगन्मयः । सर्वगः सर्वभूतेशः सर्वात्मा परमेश्वरः

मग परमात्मा, जो सर्व विश्वाचा आधार आहे, सर्वत्र व्यापलेला, सर्व जीवांचा स्वामी, सर्वांचा आत्मा आणि सर्वोच्च ईश्वर आहे, तो तेजस्वी ब्रह्मरूप होतो.

प्रधानपुरुषौ चापि प्रविश्यात्मेच्छया हरिः । क्षोभयामास सम्प्राप्ते सर्गकाले व्ययाव्ययौ

हरिने आपल्या इच्छेने प्रधान आणि पुरुष या नश्वर आणि अमर दोघांमध्ये प्रवेश केला आणि सृष्टीच्या वेळी त्यांना हलवून जागृत केलं.