सौभरिरुवाच । नरेंद्र कस्मात्समुपैषि चिंतामसह्यमुक्तं न मयात्र किंचित् ।। यावश्यदेया तनया तयैव कृतार्थता नो यदि किं न लब्धा
सौभरि म्हणाला: राजन, तू इतका अस्वस्थ का झालास? मी काहीच अवास्तव मागितलेले नाही. जर तुझ्या कन्यांपैकी कोणीतरी मला पसंत करेल, तर माझी इच्छा पूर्ण होईल; नाही तर, मला मिळणार नाही, एवढेच.
श्रीपराशर उवाच । अथ तस्य भगवतश्शापभीतस्सप्रश्रयस्तमुवाचासौ राजा
श्री पराशर म्हणतात: मग त्या ऋषीच्या शापाची भीती बाळगून, नम्रपणे राजा त्याला म्हणाला—
राजोवाच । भगवन् अस्मत्कुलस्थितिरियं य एव कन्याभिरुचितोऽभिजनवान्वरस्तस्मै कन्या प्रदीयते भगवद्याच्ञा चास्मन्मनोरथानामप्यतिगोचरवर्त्तिनी कथमप्येषा संजाता तदेवमुपस्थिते न विद्मः किं कुर्म इत्येतन्मयाऽचिंत्यत इत्यभिहिते च तेन भूभुजा मुनिरचिंतयत्
राजा म्हणाला: भगवन्, आमच्या घराण्याची प्रथा अशी आहे की, जी कन्या ज्या वराला पसंत करते, तिला त्याच्याशी विवाह केला जातो. तुमची ही मागणी आमच्या इच्छेपलीकडची आहे. अशी वेळ कशी आली, काय करावे हे मला समजत नाही. म्हणून मी विचार करत होतो, आणि हेच मी सांगितले. हे ऐकून ऋषीने मनात विचार केला.
अयमन्योऽस्मत्प्रत्याख्यानोपायो वृद्धोयमनभिमतः स्त्रीणां किमत कन्याकानामित्यमुना संचिंत्यैतदभिहितमेवमस्तु तथा करिष्यामीति संचिंत्य मांधातारमुवाच
माझा वय वाढलेला आहे, मी स्त्रियांना आवडणार नाही, म्हणून कन्या मला निवडणार नाहीत, असा हा नकार देण्याचा दुसरा मार्ग आहे. असे मनाशी ठरवून, 'ठीक आहे, तसेच करू,' असे ठरवून सौभरि ऋषीने मांधात्याला सांगितले.
यद्येवं तदादिश्यतामस्माकं प्रवेशाय । कंन्यांतःपुरं वर्षवरो यदि कन्यैव काचिन्मामभिलषति तदाहं दारसंग्रहं करिष्यामि अन्यथा चेत्तदलमस्माकमेतेनातीतकालारंभणेनेत्युक्त्वा विरराम
जर तसे असेल, तर मला कन्यांच्या अंतःपुरात जाण्याची परवानगी द्या. जर कोणती कन्या मला पसंत करेल, तर मी तिच्याशी विवाह करीन; नाही तर, ही गोष्ट इथेच थांबू द्या, आणि कालबाह्य गोष्टीसाठी आग्रह करू नका. असे म्हणून तो गप्प बसला.
ततश्च मांधात्रा मुनिशापशंकितेन कन्यांतःपुरवर्षधरस्समाज्ञप्तः
मग मांधात्याने, ऋषीच्या शापाची भीती बाळगून, अंतःपुरातील सेवकाला आज्ञा दिली.
तेन सह कन्यांतःपुरं प्रविशन्नेव भगवानखिलसिद्धगंधर्वेभ्योतिशयेन कमनीयं रूपमकरोत्
त्या सेवकासोबत अंतःपुरात जाताना, त्या ऋषीने आपले रूप इतके सुंदर केले, की सर्व सिद्ध आणि गंधर्वांनाही ते लाजवेल असे देखणे झाले.
प्रवेश्य च तमृषिमंतःपुरे वर्षधरस्ताः कन्याः प्राह
ऋषीला अंतःपुरात घेऊन गेल्यावर, त्या सेवकाने सर्व कन्यांना हाक मारली.
भवतीनां जनयिता महाराजस्समाज्ञापयति
महाराज, तुमचे वडील, असे सांगतात.
अयमस्मान् ब्रह्मर्षिः कन्यार्थं समभ्यागतः
हा ब्राह्मण ऋषी आपल्या मुलीसाठी येथे आला आहे.
मया चास्य प्रतिज्ञातं यद्यस्मत्कन्या या काचिद्भगवंतं वरयति तत्कन्याच्छंदे नाहं परिपंथानं करिष्यामीत्याकर्ण्य सर्वा एव ताः कन्याः सानुरागाः सप्रमदाः करेणव इव मृगयूथपतिं तमृषिमहमहमिकया वरयांबभूवुरूचुश्च
मी त्याला वचन दिलं आहे—आपल्या मुलींमध्ये जी कोणी या पूज्य ऋषीला निवडेल, तिच्या निवडीला मी विरोध करणार नाही. हे ऐकून सर्व मुली प्रेमाने आणि उत्साहाने, जणू हत्तीणी आपल्या कळपाच्या प्रमुखाकडे धावतात तशा, त्या ऋषीला निवडण्यासाठी पुढे आल्या आणि बोलू लागल्या.
अलं भगिन्योहमिमं वृणोमि वृणोम्यहं नैष तवानुरूपः । ममैष भर्त्ता विधिनैव सृष्टस्सृष्टाहमस्योपशमं प्रयाहि
बस बहिणी, मी त्यांना निवडते, मीच निवडते! तो तुझ्यासाठी योग्य नाही. तो माझा पती आहे, नशिबाने माझ्यासाठीच निर्माण झालाय, आणि मी त्यांच्यासाठीच जन्मले आहे. तू शांत हो.
वृतो मयायं प्रथमं मयायं गृहं विशन्नेव विहन्यसे किम् । मया मयोतिक्षितिपात्मजानां तदर्थमत्यर्थकलिर्बभूव
मी त्यांना आधी निवडलं; मीच निवडलं! तो माझ्या घरी येत असताना तू मला का अडवतेस? माझ्यामुळे, माझ्यामुळेच! राजाच्या मुलींमध्ये यासाठी मोठा वाद झाला.
यदा मुनिस्ताभिरतीवहार्दाद्वृतस्स कन्याभिरनिंद्यकीर्तिः । तदा स कन्याधिकृतो नृपाय यथावदाचष्ट विनम्रमूर्त्तिः
जेव्हा निष्कलंक कीर्ती असलेल्या त्या ऋषीला मुलींनी मोठ्या प्रेमाने निवडलं, तेव्हा त्याने मुलींचा अधिकार मिळवून, आदराने राजाला योग्य ते सांगितले.
श्रीपराशर उवाच । तदवगमात्किंकिमेतत्कथमेतत्किं किं करोमि किं मयाभिहितमित्याकुलमतिरनिच्छन्नपि कथमपि राजानुमेने
श्रीपराशर म्हणाले—हे समजल्यावर, 'हे काय? हे कसं घडलं? मी काय करू? मी काय बोलू?'—अशा गोंधळलेल्या मनाने, नको असतानाही, राजाने कसाबसा संमती दिली.
कृतानुरूपविवाहश्च महर्षिस्सकला एव ताः कन्यास्स्वमाश्रममनयत्
महर्षींनी सर्व मुलींचे योग्य विवाह करून, त्या सर्वांना आपल्या आश्रमात नेले.
तत्र चाऽशेषशिल्पकल्पप्रणेतारं धातारमिवान्यं विश्वकर्माणमाहूय सकलकन्यानामेकैकस्याः प्रोत्फुल्लपंकजाः कूजत्कलहंसकारंडवादिविहंगमाभिरामजलाशयास्सोपधानाः । सावकाशास्साधुशय्यापरिच्छदाः प्रासादाः क्रियंतामित्यादिदेश
तेथे, सर्व कलांचे आणि कलेचे जनक असलेल्या दुसऱ्या विश्वकर्म्याला बोलावून, प्रत्येक मुलीसाठी सुंदर राजवाडे, मऊ गादी, फुललेल्या कमळांनी आणि गाणाऱ्या हंस, बगळे व इतर पक्ष्यांनी भरलेली रम्य तळी, छान परिसर आणि उत्तम सोयी असाव्यात असे सांगितले.
तच्च तथैवानुष्ठितमश्षोशिल्पविशेषाचार्यस्त्वष्टा दर्शितवान्
आणि तसेच झाले; तवष्टा या विशेष कलांचे आचार्याने आपली कौशल्य दाखवली.
ततः परमर्षिणा सौभरिणाज्ञप्तस्तेषु गृहेष्वनिवार्यानंदकुंदमहानिधिरासांचक्रे
नंतर, परम ऋषी सौभरिंच्या आज्ञेने त्या घरांमध्ये न संपणारा आनंदाचा खजिना निर्माण केला गेला.
ततोऽनवरतेन भक्ष्यभोज्यलेह्याद्युपभोगैरागतानुगतभृत्यादीनहर्निशमश्षोगृहेषु ताः क्षितीशदुहितरो भोजयामासुः
त्यानंतर, सतत खाण्यापिण्याच्या, गोडधोड व इतर सुखसोयींनी, राजाच्या मुली आणि त्यांचे सेवक दिवसरात्र त्या सुंदर घरांमध्ये आनंद घेत होते.
एकदा तु दुहितृस्नेहाकृष्टहृदयस्स महीपतिरतिदुःखितास्ता उत सुखिता वा इति विचिंत्य तस्य महर्षेराश्रमसमीपमुपेत्य स्फुरदंशुमालाललामां स्फटिकमयप्रासादमालामतिरम्योपवनजलाशयां ददर्श
एकदा, आपल्या मुलींवरील प्रेमामुळे राजा विचार करू लागला—त्या दुःखी आहेत की सुखी?—आणि त्या महर्षींच्या आश्रमाजवळ गेला. तिथे त्याने तेजस्वी फुलांच्या माळांनी सजलेली स्फटिकाची राजवाड्यांची रांग, सुंदर बागा आणि कमळ तलाव पाहिले.
प्रविश्य चैकं प्रासादमात्मजां परिष्वज्य कृतासनपरिग्रहः प्रवृद्धस्नेहनयनांबुगर्भनयनोब्रवीत्
एक राजवाड्यात जाऊन, आपल्या मुलीला मिठी मारून, आसन घेऊन, डोळ्यांत प्रेमाचे अश्रू येऊन तो बोलला.
अप्यत्र वत्से भवत्यास्सुखमुत किंचिदसुखमपि ते महर्षिस्स्नेहवानुत न स्मर्यतेस्मद्गृहवास इत्युक्ता तं तनया पितरमाह
'बाळ, तुला इथे सुख आहे ना, की काही त्रास आहे? महर्षी प्रेमळ आहेत ना, की तुला आपल्या घरी राहण्याची आठवण येते?' असे विचारल्यावर, मुलीने वडिलांना उत्तर दिले.
तातातिरमणीयः प्रासादोत्रातिमनोज्ञमुपवनमेते कलवाक्यविहंगमाभिरुताः प्रोत्फुल्लपद्माकरजलाशयाः मनोनुकूलभक्ष्यभोज्यानुलेपनवस्त्रभूषणादिभोगो मृदूनि शयनासनानि सर्वसंपत्समेतं मे गार्हस्थ्यम्
'बाबा, हा राजवाडा फार सुंदर आहे, बागा अतिशय रम्य आहेत, पक्ष्यांचे गोड आवाज, फुललेली कमळ तलाव, मनाला भावणारे खाणेपिणे, उटणे, वस्त्रे, दागिने, मऊ शय्या-आसन, सर्व सुखसोयी—माझं गृहस्थ जीवन सर्व प्रकारे परिपूर्ण आहे.'
तथापि केन वा जन्मभूमिर्न स्मर्यते
तरीही, जन्मभूमी कोणाला आठवत नाही?
त्वत्प्रसादादिदमश्षोमतिशोभनम्
हे सर्व सौंदर्य तुझ्या कृपेनेच मिळाले आहे.
किं त्वेकं ममैतद्दुःखकारणं यदस्मद्गृहान्महर्षिरयम्मद्भर्त्ता न विष्क्रामति ममैव केवलमतिप्रीत्या समीपपरिवर्त्तिनीनामन्यासामस्मद्भगिनीनाम्
पण एकच गोष्ट मला दु:ख देते—माझा पती, हा मोठा ऋषी, फक्त माझ्यावरच विशेष प्रेम असल्यामुळे आमच्या घरातून बाहेर पडत नाही; पण इतर माझ्या भगिनींना, म्हणजेच त्याच्या दुसऱ्या पत्नींकडे मात्र तो जातो.
एवं च मम सोदर्योतिदुःखिता इत्येवमतिदुःखकारणमित्युक्तस्तया द्वितीयं प्रासादमुपेत्य स्वतनयां परिष्वज्योपविष्टस्तथैव पृष्टवान्
ती म्हणाली, 'माझी सहपत्नी फारच दु:खी आहे,' आणि हेच तिच्या मोठ्या दु:खाचं कारण सांगितलं. मग तो दुसऱ्या महालात गेला, तिथे आपल्या मुलीला मिठी मारली, बसला आणि तिलाही तसंच विचारलं.
तयापि च सर्वमेतत्तत्प्रासादाद्युपभोगसुखं भृशमाख्यातं ममैव केवलमतिप्रीत्या पार्श्वपरिवर्त्तिनीनामन्यासामस्मद्भगिनीनामित्येवमादिश्रुत्वा समस्तप्रासादेषु राजा प्रविवेश तनयां तनयां तथैवावृच्छत्
तीही तिथल्या सर्व सुखसोयींचं सविस्तर वर्णन करू लागली आणि म्हणाली, 'फक्त माझ्यावरच विशेष प्रेम असल्यामुळे तो माझ्या जवळ राहतो, इतर भगिनींना नाही.' असं प्रत्येकाकडून ऐकून, राजाने सर्व महालांत जाऊन प्रत्येक मुलीला तसंच विचारलं.
सर्वाभिश्च ताभिस्तथैवाभिहितः परितोषविस्मयनिर्भरविवशहृदयो भगवंतं सौभरिमेकांतावस्थितमुपेत्य कृतपूजोब्रवीत्
सर्व मुलींनीही त्याचप्रमाणे सांगितलं. राजाचं मन समाधान आणि आश्चर्याने भरून गेलं. मग तो एकट्याच बसलेल्या सौभरिला भेटला, त्याची पूजा करून म्हणाला—