न ह्माप्तवादा नभसो निपतन्ति महासुराः । युक्तिमद् वचनं ग्राह्म मयान्येश्व भवद्रिधैः
महासुरांनो, सत्यावर आधारलेली वचने आकाशातून पडत नाहीत; माझ्याकडून किंवा तुमच्यासारख्या इतरांकडून युक्तिवादाने सांगितलेली वाक्येच स्वीकारावीत.
मायामोहेन ते दैत्याः प्रकारैर्बहुभिस्तथा । व्युत्थापिता यथा नैषां त्रयीं कश्विदरोचयत्
अशा अनेक उपायांनी त्या दैत्यांना मायेच्या मोहाने इतकं भरकटवलं की, त्यांना त्रैविध्य मार्गात काहीच गोडी उरली नाही.
इत्थमुन्मार्गयातेषु तेषु दैत्येषु तेऽमराः । उद्योगं परमं कृत्वा युद्धाय समुपस्थिताः
त्या दैत्यांनी मार्ग सोडल्यावर, देवांनी मोठा प्रयत्न करून युद्धासाठी एकत्र जमले.
ततो देवासुरं युद्ध पुनरेवाभवद् द्रिज । हताश्व तेऽसुरा देवैः सन्मार्गपरिपन्थिनः
मग पुन्हा, हे द्विजा, देव आणि असुरांचं युद्ध झालं; जे असुर योग्य मार्गात अडथळा आणत होते, त्यांना देवांनी मारलं.
स्वधर्मकवचस्तषामभूदू यः प्रथमं द्रिय । तेन रक्षाभवत् पूर्वं नेशुर्नष्टे च तत्र ते
त्यांच्यात जो पहिल्यांदा स्वतःच्या धर्माचं कवच घालून उभा राहिला, हे द्विजा, त्याने पूर्वी सर्वांचं रक्षण केलं; पण तो हरपल्यावर, इतरांना यश मिळालं नाही.
ततो मैत्रेय! तन्मार्गवर्त्तिनो येऽभवञ्जनाः । नग्रास्ते तैर्यतस्त्यक्तं त्रयीसंवरणां वृथा
म्हणून, मैत्रेय, जे लोक त्या मार्गावर टिकून राहिले, त्यांना जे वेदमार्ग सोडून गेले त्यांच्याकडून काहीही अपाय झाला नाही.
ब्रह्मचारी गृहस्थस्व वानप्रस्थस्तथाश्रमाः । परिब्राडू वा चतुर्थोऽत्र पञ्चमो नोपपद्यते
विद्यार्थी, गृहस्थ, वानप्रस्थ आणि संन्यासी हे चार आश्रम आहेत; पाचवा कोणताही नाही.
यस्तु सन्त्यज्य गार्हस्थ्यं वानप्रस्थो न जायते । परिव्राडू वापि मैत्रेय! स न्ग्रः पापकृन्नरः
जो गृहस्थाश्रम सोडून वानप्रस्थ किंवा संन्यासी होत नाही, तो माणूस पापीच समजावा, मैत्रेय.
नित्यानां कर्मणां विप्र! तस्य हानिरहर्निशम् । अकुर्वन् विहितं कर्म शक्तः पतति तद्दिने
हे ब्राह्मण, नित्यकर्मे न केल्याने रोज नुकसान होते; जो समर्थ असूनही ठरलेली कर्मे करत नाही, तो त्या दिवशीच अधःपाताला जातो.
प्रायश्वित्तेन महता शुद्धिमाप्रोत्यनापदि । पक्षं नित्यक्रियाहानेः कर्त्ता मैत्रेय! मानवः
कोणतीही अडचण नसताना, नित्यकर्मे न केल्यास मोठ्या प्रायश्चित्तानेच शुद्धी मिळते, मैत्रेय. जो माणूस नित्यकर्मे सोडतो, त्याने हे प्रायश्चित्त करावे.
संवत्सरं क्रियाहानिर्यस्य पु सोऽबिजायते । तस्यावलोकनात् यूर्यो निरीक्ष्यः साधुबिः सदा
जो वर्षभर आपली कर्तव्ये करत नाही, तो अशुद्ध मानला जातो; असे लोक सत्पुरुषांनी नेहमी टाळावेत.
स्पृष्टे स्त्रानं सचेलस्य शुद्धेर्हेतुर्महामते । पु सो भवति तस्योक्ता न शुद्धिः पापकर्मणः
स्त्री किंवा तिच्या कपड्यांना स्पर्श केल्याने अशुद्धता येते, हे महाबुद्धिमान; पाप करणाऱ्याला शुद्धी मिळत नाही.
देवर्षिपतृभूतानि यस्य निः श्वस्य वेश्मनि । प्रयान्त्यनर्चितान्यत्र लोके तस्मान्न पापकृत्
ज्याच्या घरी देव, ऋषी, पितर आणि भूत यांना सन्मान न देता सोडले जाते, तो माणूस या जगात पुण्यवान मानला जात नाही.
देवादिनिः श्वासहतं शरीरं यस्य वेश्म च । न तेन सङ्करं कुर्यादू गृहासनपरिच्छदैः
ज्याचे शरीर आणि घर देव वगैरेच्या अशुद्ध श्वासाने दूषित झाले असेल, त्याने घरातील भांडी आणि आसनांशी संबंध ठेवू नये.
सम्भाषणानुप्रश्रादि सहास्यां चैव कुर्वतः । जायते तुल्यता तस्य तेनैव द्रिज । वत्सरम्
अशा माणसाशी बोलणे, आदर दाखवणे किंवा हसणे—यामुळे ब्राह्मणाला वर्षभर त्याच्यासारखेच दोष लागतात.
अत बुङू क्ते गृहे तस्य करोत्यास्मां तथासने । शेते चाप्येकशयने स सद्यस्तत्समो भवेत्
त्याच्या घरी जेवण करणे, त्याच्यासोबत बसणे किंवा एकाच पलंगावर झोपणे—यामुळे लगेचच तोही त्याच्यासारखा होतो.
देवतापितृभूतानि तथानभ्यर्च्य योऽतिथीन् । भुङूक्ते स पातकं भुङू क्ते निष्कृतिस्तस्य कीदृशी
जो देव, पितर, भूत आणि पाहुणे यांची पूजा न करता जेवतो, तो पाप करतो; त्याच्या प्रायश्चित्ताचे स्वरूप कसे असावे?
ब्राह्मणाद्यास्तु ये वर्णाः स्वधर्मादन्यतोमुखम् । यान्ति ते नग्रसंज्ञां तु हीनकर्मस्ववस्थिताः
ब्राह्मण वगैरे जातीचे लोक आपला धर्म सोडून नीच कृत्यांत रमले, तर त्यांना 'अशुद्ध' असेच म्हणतात.
चतुर्णां यत्र वर्णानां मैत्रेयात्यन्तसङ्करः । तत्रास्या साधु वृत्तीनामुपघाताय जायते
चारही जातींचे संपूर्ण मिश्रण जिथे होते, मैत्रेय, तिथे सदाचार्यांना हानीच होते.
अनभ्यर्च्य ऋषीन् देवान् पितॄन् भूतातिथींस्तथा । यो भुङ् क्ते तस्य सम्भाषात् पतन्ति नरके नराः
जो ऋषी, देव, पितर, भूत आणि पाहुणे यांची पूजा न करता जेवतो, तो आणि त्याच्याशी बोलणारे नरकात पडतात.
तस्मादेतान्नरो नग्रांस्त्रयीसन्त्यागदूषितान् । सर्वदा वर्जयेत् प्राज्ञ आलापस्पशेनादिषु
म्हणून, जे लोक त्रैविध्य धर्म सोडून अशुद्ध झाले आहेत, त्यांच्याशी बोलणे, स्पर्श करणे वगैरे सर्व प्रकारे बुद्धिमान माणसाने नेहमीच टाळावे.
श्रद्धावद्भिः कृतं यत्राद्द वान् पितृपितामहान् । न प्रीणयति तच्छ्राद्ध यदेभिरवलोकितम्
श्रद्धेने वडीलधाऱ्यांना केलेले श्राद्ध, जर अशुद्ध लोकांनी पाहिले, तर ते श्राद्ध त्यांना समाधान देत नाही.
श्रूयते च पुरा ख्यातो राजा शतधनुर्भुवि । पत्री च शैव्या तस्याभूदतिधर्मपरायणा
पूर्वी पृथ्वीवर शतधनु नावाचा प्रसिद्ध राजा होता; त्याची पत्नी शैव्य पाहुण्यांची सेवा करणारी होती.
पतिव्रता महाभागा सत्यशौचदयान्विता । सर्वलक्षणसम्पन्ना विनयेन नयेन च
ती पतिव्रता, फार भाग्यवान, सत्य, पवित्रता आणि दयाळूपणा असलेली, सर्व गुणांनी युक्त आणि नम्रतेने वागणारी होती.
स तु राजा तया सार्द्ध देवदेवं जनार्दनम् । आराधयामास विभुं परमेण समाधिना
त्या राणीबरोबर त्या राजाने देवांचा देव, जनार्दन याची अत्यंत एकाग्रतेने भक्तीपूर्वक पूजा केली.
होमैर्जपैस्तथा दानैरुपवासैश्व भक्तितः
त्यांनी होम, जप, दान, उपवास आणि भक्तीने पूजन केले.
पूजाबिश्वानुदिवसं तन्मना नान्यमानसः
रात्रंदिवस पूजा करताना त्यांचे मन पूर्णपणे एकवटलेले होते, दुसरीकडे कुठेही वळले नव्हते.
एकदा तु समं स्नातौ तौ तु भार्यापती जले । बगीरथ्याः समुत्तीर्णौ कार्त्तिक्यां समुपोषितौ । पाषण्डिनमपश्येतामायान्तं सम्मुखं द्रिज
एकदा त्या दोघांनी एकत्र स्नान केले; भागीरथी नदीतून बाहेर पडून, कार्तिक महिन्यात उपवास करत असताना, त्यांनी समोर एक पाषंडी येताना पाहिला, हे द्विजश्रेष्ठ.
चापाचार्यस्य तस्यासौ सखा राज्ञो महात्मनः । अतस्तदूगौरवात्तेन सहालापमथाकरोत्
तो पाषंडी राजाचा मित्र होता आणि धनुर्विद्येचा शिष्य होता; राजाने त्याचा मान ठेवून त्याच्याशी बोलणे केले.
न तु सा वागयता देवी तस्य पत्री पतिव्रता । उपोषितास्मीति रविं तस्मिन् दृष्टे ददर्श च
पण ती पतिव्रता राणी, उपवास करत होती म्हणून, काहीही बोलली नाही; तिने सूर्याला पाहिले.