परमार्थोऽयमत्यर्थं परमार्थो न चाप्ययम् कार्यमेतदकार्य्यञ्च नैतदेवं स्पुटं त्विदम् । दिग्वाससामयं धर्मो धर्मोऽयं बहुवाससाम्
हेच अंतिम सत्य आहे, आणि तरीही हेच अंतिम सत्य नाही; हे कृत्य आहे, आणि तरीही कृत्य नाही—इथे काहीच स्पष्ट नाही. नग्न असणाऱ्यांचा धर्म वेगळा, आणि अनेक वस्त्र घालणाऱ्यांचा धर्म वेगळा.
इत्यनैकान्तवादञ्च मायामोहेन नैकधा । तेन दर्शयता दैत्याः स्वधर्मांस्त्याजिता द्रिज
अशा अनेक बाजूने, गोंधळ निर्माण करणाऱ्या युक्तिवादांनी, त्या मायेच्या मोहाने दैत्यांना त्यांच्या स्वतःच्या धर्मापासून दूर केलं, हे द्विज.
अर्हतेमं महाधर्मं मायामोहेन ते यतः । प्रोक्तास्तमाश्रिता धर्ममार्हतास्तेन तेऽभवन्
त्या मायेच्या मोहाने हा मोठा धर्म सांगितला म्हणून, त्यांनी तो धर्म स्वीकारला आणि त्याचे अनुयायी झाले.
त्रयीधर्मसमुत्सर्ग मायामोहेन तेऽसुराः । कारितास्तन्मया ह्मासंस्ततोऽन्ये तत्प्रबोधिताः
त्या मायेच्या मोहामुळे त्या असुरांनी त्रैविद्य धर्म सोडला; मीही त्यांच्या सारखा झालो, आणि इतरांनाही त्यांनी तसंच केलं.
तैरप्यन्ये परे तैश्व तैरप्यन्ये परे च तैः । अल्पैरहोभिः सन्तयक्ता तैर्दैत्यैः प्रायशस्त्रयी
त्यांनी इतरांना, आणि त्यांनी अजून इतरांना, आणि पुन्हा इतरांनी अजून लोकांना—अशा काही दिवसांतच बहुतेक दैत्यांनी त्रैविद्य मार्ग सोडला.
पुनश्व रक्ताम्बरधृङू मायामोहोऽजितेक्षिणः । अन्यानाहासुरान् गत्वा मृद्धल्पमधुराक्षरम्
पुन्हा, लाल वस्त्र घालून, तो अजिंक्य मायेचा मोह इतर असुरांकडे गेला आणि मृदू, गोड आणि मधुर शब्दांत त्यांना बोलला.
स्वर्गार्थं यदि वो वाञ्छा निर्वाणार्थमथासुराः । तदलं पशुघातादिदुष्टधर्मैर्निबोधत
स्वर्गाची इच्छा असेल, किंवा असुरांनो, मुक्तीची इच्छा असेल, तर हे पशुहत्येसारखे वाईट धर्म पुरे झाले—ऐका.
विज्ञानमयमेवैतदशेषमवगच्छत । बुध्यध्वं मे वचः सम्यगू बुधैरेवमुदीरितम्
हे सगळं ज्ञानमय आहे, असं समजा. माझं बोलणं नीट ऐका, कारण हे ज्ञानी लोकांनी असंच सांगितलं आहे.
जगदेतदनाधारं भ्रान्तिज्ञानार्थतत्परम् । रागादिदुष्टमत्यर्थं भ्राम्यते भवसङ्कटे
हे जग खर्या आधाराविना आहे, चुकलेल्या समजुतींमध्ये गुंतलेलं आहे; राग वगैरे वाईट प्रवृत्तीमुळे ते पूर्णपणे बिघडलेलं असून, जन्ममरणाच्या संकटात सतत भटकत असतं.
एवं बुध्यत बुध्यध्वं बुध्यतैवमितीरयन् । मायामोहः स दैतेयान् धर्ममत्याजयन्नजम्
'समजा! जागे व्हा! असंच समजा!' असं सांगत असताना त्या मायेच्या मोहाने दैत्यांना जन्मरहित धर्म सोडायला लावला.
नानाप्रकारवचनं स तेषां युक्तियोजितम् । तथा तथा च तदूधर्मं तत्यजुस्ते यथा यथा
त्याने वेगवेगळ्या प्रकारच्या युक्त्या लावून त्यांच्याशी बोललं; आणि जसं जसं त्याने सांगितलं, तसं तसं त्यांनी आपला धर्म सोडला.
तेऽप्यन्येषां तथैवोचुरन्यैरन्ये तथोदिताः । मैभेय ! तत्यजुर्धर्मं वेदस्मृत्युदितं परम्
तेही इतरांना तसंच सांगू लागले, आणि इतरांनीही तसंच पुढे सांगितलं; मायभेय, अशा प्रकारे त्यांनी वेद आणि स्मृतींनी सांगितलेला श्रेष्ठ धर्म सोडून दिला.
अन्यानप्यन्यपाषणडप्रकारैर्बहुभिर्द्रिज । दैतेयान् मोहयामास मायामोहोऽतिमोहकृत्
अजूनही अनेक प्रकारच्या खोट्या मतांनी, हे द्विजा, त्या मोठ्या मोहक मायेने दैत्यांना पूर्णपणे भ्रमित केलं.
स्वल्पेनैव हि कालेन मायामोहेन तेऽसुराः । मोहितास्तत्यजुः सर्वां त्रयीमार्गाश्रितां कथाम्
थोड्याच वेळात त्या मायेच्या प्रभावाने असुर पूर्णपणे गोंधळले आणि त्यांनी त्रैविध्य मार्गावर आधारलेली सर्व शिकवण सोडून दिली.
केचिदूविनिन्दां वेदानां देवानामपरे द्रिज । यज्ञकर्मसलापस्य तथान्ये च द्रिजन्मनाम्
काहींनी वेदांची निंदा केली, काहींनी देवांची, हे द्विजा; इतरांनी यज्ञकर्मांची आणि द्विजांच्या वंशाची टिंगल केली.
नैतदूयुक्तिसहं वाक्यं हिंसा धर्माय नेष्यते । हवींष्यनलदग्धानि फलायेत्यर्भकोदितम
अशा प्रकारची युक्तिविरहित वाक्ये धर्माला पोषक ठरत नाहीत; अग्नीमध्ये टाकलेली आहुती फळ देते असं म्हणणं म्हणजे लहान मुलासारखं आहे.
यज्ञैरनेकैर्देवत्वमवाप्येन्द्रण भुज्यते । शम्यादि यदि चेत्काष्ठं तदूरं पत्रभुक् पशु
जर अनेक यज्ञांनी देवपद मिळत असेल आणि इंद्र त्याचा उपभोग घेत असेल, तर जर लाकूड जाळलं तर त्याची पाने खाणारा प्राणीही तसं मिळवू शकेल.
निहतस्य पशोर्यज्ञ स्वर्गप्रात्पिर्यदीष्यते । स्वपिता यजमानेन किन्नु तस्मान्न हन्यते
जर मारलेल्या पशूच्या यज्ञामुळे स्वर्ग मिळतो असं म्हणतात, तर यजमानाचा स्वतःचा वडील झोपला असताना त्याला का मारत नाहीत?
तृत्पये जायते पुसो भुक्तमन्येन चेत्ततः । कुर्याच्छ्राद्ध श्रद्धयान्नं न वहेयुः प्रवासिनः
जर दुसर्याने खाल्लेल्या अन्नाने समाधान मिळत असेल, तर श्रद्धेने श्राद्ध केलं पाहिजे, पण प्रवासी माणसं ते अन्न का घेऊन जात नाहीत?
जनश्रद्ध यमित्येतदवगम्य ततो वचः । उपेक्ष्य श्रेयसे वाक्यं रोचतां यन्मयेरितम्
लोक श्रद्धेने वागतात हे ओळखून, म्हणून केवळ बनावट आणि गोड वाटणारी वाक्ये ऐकून आपलं हिताचं खरं वचन दुर्लक्षित करू नये.
न ह्माप्तवादा नभसो निपतन्ति महासुराः । युक्तिमद् वचनं ग्राह्म मयान्येश्व भवद्रिधैः
महासुरांनो, सत्यावर आधारलेली वचने आकाशातून पडत नाहीत; माझ्याकडून किंवा तुमच्यासारख्या इतरांकडून युक्तिवादाने सांगितलेली वाक्येच स्वीकारावीत.
मायामोहेन ते दैत्याः प्रकारैर्बहुभिस्तथा । व्युत्थापिता यथा नैषां त्रयीं कश्विदरोचयत्
अशा अनेक उपायांनी त्या दैत्यांना मायेच्या मोहाने इतकं भरकटवलं की, त्यांना त्रैविध्य मार्गात काहीच गोडी उरली नाही.
इत्थमुन्मार्गयातेषु तेषु दैत्येषु तेऽमराः । उद्योगं परमं कृत्वा युद्धाय समुपस्थिताः
त्या दैत्यांनी मार्ग सोडल्यावर, देवांनी मोठा प्रयत्न करून युद्धासाठी एकत्र जमले.
ततो देवासुरं युद्ध पुनरेवाभवद् द्रिज । हताश्व तेऽसुरा देवैः सन्मार्गपरिपन्थिनः
मग पुन्हा, हे द्विजा, देव आणि असुरांचं युद्ध झालं; जे असुर योग्य मार्गात अडथळा आणत होते, त्यांना देवांनी मारलं.
स्वधर्मकवचस्तषामभूदू यः प्रथमं द्रिय । तेन रक्षाभवत् पूर्वं नेशुर्नष्टे च तत्र ते
त्यांच्यात जो पहिल्यांदा स्वतःच्या धर्माचं कवच घालून उभा राहिला, हे द्विजा, त्याने पूर्वी सर्वांचं रक्षण केलं; पण तो हरपल्यावर, इतरांना यश मिळालं नाही.
ततो मैत्रेय! तन्मार्गवर्त्तिनो येऽभवञ्जनाः । नग्रास्ते तैर्यतस्त्यक्तं त्रयीसंवरणां वृथा
म्हणून, मैत्रेय, जे लोक त्या मार्गावर टिकून राहिले, त्यांना जे वेदमार्ग सोडून गेले त्यांच्याकडून काहीही अपाय झाला नाही.
ब्रह्मचारी गृहस्थस्व वानप्रस्थस्तथाश्रमाः । परिब्राडू वा चतुर्थोऽत्र पञ्चमो नोपपद्यते
विद्यार्थी, गृहस्थ, वानप्रस्थ आणि संन्यासी हे चार आश्रम आहेत; पाचवा कोणताही नाही.
यस्तु सन्त्यज्य गार्हस्थ्यं वानप्रस्थो न जायते । परिव्राडू वापि मैत्रेय! स न्ग्रः पापकृन्नरः
जो गृहस्थाश्रम सोडून वानप्रस्थ किंवा संन्यासी होत नाही, तो माणूस पापीच समजावा, मैत्रेय.
नित्यानां कर्मणां विप्र! तस्य हानिरहर्निशम् । अकुर्वन् विहितं कर्म शक्तः पतति तद्दिने
हे ब्राह्मण, नित्यकर्मे न केल्याने रोज नुकसान होते; जो समर्थ असूनही ठरलेली कर्मे करत नाही, तो त्या दिवशीच अधःपाताला जातो.
प्रायश्वित्तेन महता शुद्धिमाप्रोत्यनापदि । पक्षं नित्यक्रियाहानेः कर्त्ता मैत्रेय! मानवः
कोणतीही अडचण नसताना, नित्यकर्मे न केल्यास मोठ्या प्रायश्चित्तानेच शुद्धी मिळते, मैत्रेय. जो माणूस नित्यकर्मे सोडतो, त्याने हे प्रायश्चित्त करावे.