को नग्रः किं समाचारो नग्रसंज्ञां नरो लभेत् । नग्रस्वरूपमिच्छामि यथावद् गदितं त्वया । (श्रोतु धर्मभृता श्रेष्ठ! न ह्मस्त्यविदितं तव)
नाग्र म्हणजे कोण? त्यांचा आचार काय? कोणत्या कारणाने एखाद्याला नाग्र म्हणतात? हे खरे स्वरूप मला तुझ्याकडून ऐकायचे आहे, धर्मशील श्रेष्ठा! तुला काहीही अज्ञात नाही.
पराशर उवाच । ऋगूयजुः सामरांज्ञयं त्रयो वर्णावृतिर्द्रिज । एतामुज्झति यो मोहात् स नग्रः पातकी स्मृतः
पराशर म्हणाले — जो कोणी मोहामुळे ऋग्वेद, यजुर्वेद आणि सामवेद यांचे नियम सोडतो, जरी तो तीन वर्णांपैकी असला तरी त्याला नाग्र म्हणतात आणि तो पापी मानला जातो.
त्रयी समस्तवर्णानां द्रिज !संवरणं यतः । नग्रो भवत्युज्झितायामतस्तस्यां न संशयः
द्विजा, हे तीन वेद सर्व वर्णांचे रक्षण करणारे आहेत. जेव्हा कोणी त्यांना सोडतो, तेव्हा तो नाग्र होतो — यात शंका नाही.
इदञ्च श्रूयतामन्यद भीष्माय सुमहात्मने । कथयामास धर्मज्ञो वसिष्ठोऽस्मत्पितामहः
आता आणखी एक कथा ऐक. आमचे पूर्वज वसिष्ठ ऋषी, धर्मज्ञ, यांनी ती महात्मा भीष्म यांना सांगितली होती.
मयापि तस्य गदतः श्रुतमेतमन्हात्मनः । नग्रसम्बन्धि मैत्रेय ! यत् पृष्टोऽहमिह त्वया
मैत्रेय, या नगराच्या संबंधाबद्दल मी देखील त्याच्याकडून ऐकले आहे, जसे तू मला इथे विचारलेस.
देवासुरमभूदू युद्ध दिव्यमव्दं पुरा द्रिज । तस्मिन् पराजिता देवा दैत्यैर्ह्रादपुरोगमैः
पूर्वी एकदा, द्विजा, देव आणि असुर यांच्यात दिव्य युद्ध झाले होते; त्या युद्धात हिराद यांच्या नेतृत्वाखालील दैत्यांनी देवांना पराभूत केले.
क्षीरोदस्योत्तरं कूलं गत्वातप्यन्त वै तपः । विष्णोराराधनार्थाय जगुश्चैमं स्तवं तदा
तेव्हा देवांनी क्षीरसागराच्या उत्तरेकडील काठी जाऊन विष्णूची उपासना करण्यासाठी कठोर तप केले आणि त्या वेळी त्यांनी हा स्तोत्र म्हटला.
आरधनाय लोकानां विष्णोरीशस्य यां गिरम् । वक्ष्यामो भगवानद्यस्तया विष्णुः प्रसीदतु
आज भगवंत त्या वचनांचा उच्चार करणार आहेत, ज्यामुळे लोकांचे स्वामी असलेल्या विष्णूची कृपा मिळेल; त्या शब्दांनी विष्णू प्रसन्न होवो.
यतो भूतान्यशेषाणि प्रसूतानि महात्मनः । यस्मिश्व लयमेष्यन्ति कस्तं स्तोतुमिहेश्वरः
ज्याच्यापासून सर्व जीव निर्माण होतात आणि ज्याच्यात सर्वांचे विलयन होते, अशा त्या परमेश्वराचे या जगात स्तुती कोण करू शकतो?
तथाप्यारतिविद्वसध्वस्तवीर्या भवार्थिनः । त्वां स्तोष्यामस्तवोक्तीनां याथार्थ्यनैव गोचरे
तरीही, अज्ञान आणि इच्छेमुळे आमचे सामर्थ्य कमी झाले असले तरी, आम्ही मुक्तीच्या इच्छेने तुझ्या गुणांनुसारच तुझी स्तुती करू.
त्वमुर्वी सलिलं वह्निर्वायुराकाशमेव च । समस्तमन्तः करणं प्रधानं तत्परः पुमान्
तूच पृथ्वी, पाणी, अग्नी, वायु आणि आकाश आहेस; तूच अंतःकरण, मूळ प्रकृती आणि त्या सर्वांपलीकडील सर्वोच्च पुरुष आहेस.
एकं तवैतदू भूतात्मन् ! मूर्त्तामूर्त्तमयं वपुः
सर्व जीवांच्या आत्म्या, तुझी ही एकच मूर्ती साकार आणि निराकार अशा दोन्ही स्वरूपांनी बनलेली आहे.
तत्रेश!तव यत्पूर्वं त्वन्नाभिकमलोद्भवम् । रूपं विश्वोपकाराय तस्मै ब्रह्मात्मने नमः
प्रभु, तुझ्या नाभीतील कमळातून जे रूप विश्वाच्या कल्याणासाठी प्रकट झाले, त्या ब्रह्मस्वरूपाला मी वंदन करतो.
शक्रार्क-रुद्र-वस्वशिव-मरुत्सोमादिभेदवत् । वयमेयत् स्वरूपं यत् तस्मै देवात्मने नमः
तू इंद्र, सूर्य, रुद्र, वसु, अश्विन, मरुत, सोम आणि इतर रूपांनी प्रकट होतोस, तसेच आम्हीही; त्या दिव्य आत्म्यास आम्ही वंदन करतो.
दम्भप्रायमसम्बोधि तितिक्षा-दमवर्जितम् । यद्रूपं तव गोविन्द ! तस्मै दैत्यात्मने नमः
गोविंदा, तुझे जे रूप कपट, अज्ञान, क्षमाशीलता आणि संयम यांचा अभाव असलेले आहे, त्या दैत्यस्वरूपाला आम्ही वंदन करतो.
नातिज्ञानवहा यस्मिन् नाडयः स्तिमिततेजसि । शब्दादिलोभि यत्तस्मै तुब्यं यक्षात्मने नमः
तुझ्या त्या रूपात ज्ञानाचा अभाव आहे, इंद्रिये मंद आहेत आणि शब्दादी विषयांची लालसा आहे; त्या यक्षस्वरूपाला आम्ही वंदन करतो.
क्रौर्यमायामयं घोरं यच्च रूपं तवासितम् । निशाचरात्मने तस्मै नमस्ते पूरुषोत्तम
पुरुषोत्तमा, तुझे जे रूप अत्यंत भयंकर, क्रूर आणि काळोखाने भरलेले आहे, मायायुक्त आहे, जे निशाचरांचे स्वरूप आहे, त्या रूपाला आम्ही वंदन करतो.
स्वर्गस्थर्धामसद्धर्म-फलोपकरणां तव । धर्माख्यञ्च तथा रूपं नमस्तस्मै जनार्दन
जनार्दना, तुझे जे रूप स्वर्गात वास करणारे, धर्माचे निवासस्थान आणि पुण्याचे फळ देणारे आहे, त्या धर्मस्वरूपाला आम्ही वंदन करतो.
हर्षप्रायमसंसर्गिगतिमद् गमनादिषु । सिद्धाख्यं तव यद्रूपं तस्मै सिद्धात्मने नमः
तुझे जे सिद्धस्वरूप आहे, जे नेहमी आनंदी, आसक्तिरहित आणि इच्छेनुसार सर्वत्र संचार करणारे आहे, त्या सिद्धात्म्यास आम्ही वंदन करतो.
अतितिक्षाधनं क्रू रमुपभोगमयं हरे । द्रिजिह्व तव यद्रपूं तस्मै नागात्मने नमः
हरी, तुझे जे रूप अत्यंत सहनशील, भयंकर आणि भोगप्रधान आहे, ज्याची जीभ द्विभाजित आहे, त्या नागस्वरूपाला आम्ही वंदन करतो.
अवबोधि च यच्छान्तमदोषमपकल्मषम् । ऋषिरूपात्मने तस्मै विष्णो रूपाय!ते नमः
विष्णो, तुझे जे रूप जागृत, शांत, दोषरहित आणि पापमुक्त आहे, जे ऋषीचे स्वरूप आहे, त्या रूपाला आम्ही वंदन करतो.
भक्षयत्यथ कल्पान्ते भूतानि यदावरितम् । त्वद्रूपं पुण्डरीकाक्ष!तस्मै कालात्मने नमः
पुण्डरीकाक्षा, तुझे जे रूप कल्पाच्या शेवटी सर्व जीवांना गिळून टाकते, त्या काळस्वरूपाला आम्ही वंदन करतो.
सम्भक्ष्य सर्वभूतानि देवादीन्यविशेषतः । नृत्यत्यन्ते च यद्रूपं तस्मै रुद्रात्मने नमः
सर्व जीवांना, देवांसकट, कोणताही भेद न करता गिळणाऱ्या आणि शेवटी त्या रूपात नाचणाऱ्या रुद्रस्वरूपाला माझा नमस्कार.
प्रवृत्त्या रजसो यच्च कर्मणां कारकात्मकम् । जनार्दन! नमस्तसमै त्वद्रूपाय नरात्मने
जनार्दना, सगळी कर्मे करणारा, रजोगुणाच्या प्रवृत्तीने प्रेरित असा तुझा जो मानवस्वरूप आहे, त्याला माझा नमस्कार.
अष्टाविंशदूवधोपेतं यद्रूपं तामसं तवा । उन्मार्गगामि सर्वात्मन् तस्मै ! पश्वात्मने नमः
हे सर्वव्यापी, तुझं जे तमोगुणी रूप आहे, अठ्ठावीस रूपांनी युक्त, मार्गाबाहेर भटकणारं, पशूंचं आत्मा असणारं, त्याला माझा नमस्कार.
यज्ञाङ्गबूतं यद्रूपं जगतः सिद्धिसाधनम् । वृक्षातिदूभेदि तस्मै मुख्यात्मने नमः
यज्ञाचा एक भाग असणाऱ्या, जगाच्या सिद्धीसाठी साधन असणाऱ्या, झाडे वगैरे विभागणाऱ्या तुझ्या मुख्य स्वरूपाला नमस्कार.
तिर्यङू मानुषदेवादि व्योमशब्दादिकञ्च यत् । रूपं तवादेः सर्वस्य तस्मै सर्वात्मने नमः
प्राण्यांपासून माणसांपर्यंत, देव, आकाश, शब्द आणि इतर सर्व गोष्टींचा मूळ असणाऱ्या तुझ्या सर्वात्मस्वरूपाला नमस्कार.
प्रधानबुद्धयादिमयादशेषादू यदन्यदस्मात् परमं परात्मन् । रूपं तवाद्यं न यदन्यतुल्यं तस्मै नमः कारणकारणाय
मूळ प्रकृती, बुद्धी वगैरे सर्वांपेक्षा वेगळं, सर्वांपेक्षा श्रेष्ठ, कुठल्याही गोष्टीशी न जुळणारं, कारणांचंही कारण असणारं तुझं आद्य रूप, त्याला नमस्कार.
शुक्लादिदीर्घादिघनादिहीन मगोचरे यच्च विशेषणानाम् । सुद्धातिसुद्ध परमर्षिदृश्यं रूपाय तस्मै भगवन् । नताः स्मः
हे प्रभो, आम्ही त्या तुझ्या स्वरूपाला वंदन करतो, जे शुद्ध, अतिशय शुद्ध, श्रेष्ठ ऋषींना दिसणारं, पांढरपणा, लांबी, घनता वगैरे गुणांपासून मुक्त आणि सर्व विशेषणांपलीकडचं आहे.
यन्नः शरीरेषु यदन्यदेहे ष्वशेषजन्तुष्वजमव्ययं यत् । यस्माच्च नान्यदूव्यतिरिक्तमस्ति ब्रह्मस्वरूपाय नताः स्म तस्मै
आमच्या शरीरात, इतर शरीरात आणि सर्व जीवांत असलेलं, अजन्मा, अविनाशी, ज्याच्याशिवाय दुसरं काही नाही, अशा ब्रह्मस्वरूपाला आम्ही वंदन करतो.