यस्याश्च रोमशे जङ्घे गुल्फौ यस्यास्तथोन्नतौ । गण्डयोः कूपरौ यस्या हसंत्यास्तां न चोद्वहेत् ॥ ३,१०.
जिच्या पायांना फार केस आहेत, घोटे फार उंच आहेत, गाल खोल गेलेले आहेत किंवा जी फार हसते, अशा स्त्रीशी विवाह करू नये.
नातिरूक्षच्छविं पाडुकरजामरुणेक्षणाम् । आपीन हस्तपादां च नकन्यामुद्वहेद्बुधः ॥ ३,१०.
जिची त्वचा फार खरबरीत आहे, डोळे कबुतरासारखे लाल आहेत, हातपाय फार जाड आहेत, अशा मुलीशी बुद्धिमान पुरुषाने विवाह करू नये.
न वामनां नातिदीर्घां नोद्वहेत्संहतभ्रुवम् । न चाति च्छिद्रदशनां न करालमुखीं नरः ॥ ३,१०.
फार ठेंगणी किंवा फार उंच, भुवया एकत्र आलेल्या, दातांमध्ये फार अंतर असलेल्या किंवा तोंडाचा आकार विचित्र असलेल्या स्त्रीशी विवाह करू नये.
पञ्चमीं मातृपक्षाच्च पितृपक्षाच्च सप्तमीम् । गृहस्थश्चोद्वहेत्कन्यां न्यायेन विधिना नृप ॥ ३,१०.
गृहस्थाने आईच्या बाजूने पाचव्या आणि वडिलांच्या बाजूने सातव्या पिढीतली कन्या योग्य रीतीने आणि नियमाने विवाहासाठी निवडावी.
ब्राह्मो दैवस्तथैवार्षः प्राजापत्यस्तथासुरः । गान्धर्वराक्षयौ चान्यौ पैशाचश्चाष्टमो मतः ॥ ३,१०.
ब्राह्म, दैव, आर्ष, प्राजापत्य, आसुर, गंधर्व, राक्षस आणि पैशाच — हे विवाहाचे आठ प्रकार मानले गेले आहेत.
एतेषां यस्य यो धर्मो वर्मस्योक्तो महर्षिभिः । कुर्वीत दारग्रहणं तेनान्यं परिवर्जयेत् ॥ ३,१०.
या आठ प्रकारांपैकी, आपल्या जातीला महर्षींनी जो विवाह प्रकार सांगितला आहे, तोच स्वीकारावा आणि बाकीचे टाळावेत.
सधर्मचारिणीं प्राप्य गार्हस्थ्यं सहितस्तया । समुद्वहेद्ददात्येतत्सम्यगूढं महाफलम् ॥ ३,१०.
स्वतःच्या धर्माचे पालन करणारी पत्नी मिळाल्यावर तिच्यासोबत गृहस्थाश्रमात प्रवेश करावा. हा योग्य रीतीने आणि गुप्तपणे केलेला विवाह मोठे फळ देतो.
पराशार उवाच । इत्याह भगवानौर्वः सगराय महात्मने । सदाचारीन् पुरा सम्याङ् मैत्रेय! परिपृच्छते
पराशर म्हणाले — मैत्रेय, या प्रकारे भगवंत और्व यांनी महात्मा सगर यांना, जेव्हा त्यांनी उत्तम आचार विचारण केले, तेव्हा सांगितले.
मयाप्येतदशेषेणा कथितं भवते द्रिज । समुल्लङू ध्य सदाचारं कश्विन्नाप्रोति शोभनम्
द्विजा, मीही तुला हा सारा उत्तम आचार पूर्णपणे सांगितला. जो कोणी याचे पालन करतो, त्याला उत्तमपणा मिळत नाही असा कोण आहे?
मैत्रेय उवाच । षणढापबिद्धप्रमुखा विदिता भगवन । मया । उदक्याद्याश्व ये सर्वे नग्रामिच्छामि वेदितु म्
मैत्रेय म्हणाले — भगवंत, षड्दर्शन आणि उडाक्यादी इतर संप्रदाय मी समजून घेतले आहेत. पण नाग्रांविषयी मला जाणून घ्यायचे आहे.
को नग्रः किं समाचारो नग्रसंज्ञां नरो लभेत् । नग्रस्वरूपमिच्छामि यथावद् गदितं त्वया । (श्रोतु धर्मभृता श्रेष्ठ! न ह्मस्त्यविदितं तव)
नाग्र म्हणजे कोण? त्यांचा आचार काय? कोणत्या कारणाने एखाद्याला नाग्र म्हणतात? हे खरे स्वरूप मला तुझ्याकडून ऐकायचे आहे, धर्मशील श्रेष्ठा! तुला काहीही अज्ञात नाही.
पराशर उवाच । ऋगूयजुः सामरांज्ञयं त्रयो वर्णावृतिर्द्रिज । एतामुज्झति यो मोहात् स नग्रः पातकी स्मृतः
पराशर म्हणाले — जो कोणी मोहामुळे ऋग्वेद, यजुर्वेद आणि सामवेद यांचे नियम सोडतो, जरी तो तीन वर्णांपैकी असला तरी त्याला नाग्र म्हणतात आणि तो पापी मानला जातो.
त्रयी समस्तवर्णानां द्रिज !संवरणं यतः । नग्रो भवत्युज्झितायामतस्तस्यां न संशयः
द्विजा, हे तीन वेद सर्व वर्णांचे रक्षण करणारे आहेत. जेव्हा कोणी त्यांना सोडतो, तेव्हा तो नाग्र होतो — यात शंका नाही.
इदञ्च श्रूयतामन्यद भीष्माय सुमहात्मने । कथयामास धर्मज्ञो वसिष्ठोऽस्मत्पितामहः
आता आणखी एक कथा ऐक. आमचे पूर्वज वसिष्ठ ऋषी, धर्मज्ञ, यांनी ती महात्मा भीष्म यांना सांगितली होती.
मयापि तस्य गदतः श्रुतमेतमन्हात्मनः । नग्रसम्बन्धि मैत्रेय ! यत् पृष्टोऽहमिह त्वया
मैत्रेय, या नगराच्या संबंधाबद्दल मी देखील त्याच्याकडून ऐकले आहे, जसे तू मला इथे विचारलेस.
देवासुरमभूदू युद्ध दिव्यमव्दं पुरा द्रिज । तस्मिन् पराजिता देवा दैत्यैर्ह्रादपुरोगमैः
पूर्वी एकदा, द्विजा, देव आणि असुर यांच्यात दिव्य युद्ध झाले होते; त्या युद्धात हिराद यांच्या नेतृत्वाखालील दैत्यांनी देवांना पराभूत केले.
क्षीरोदस्योत्तरं कूलं गत्वातप्यन्त वै तपः । विष्णोराराधनार्थाय जगुश्चैमं स्तवं तदा
तेव्हा देवांनी क्षीरसागराच्या उत्तरेकडील काठी जाऊन विष्णूची उपासना करण्यासाठी कठोर तप केले आणि त्या वेळी त्यांनी हा स्तोत्र म्हटला.
आरधनाय लोकानां विष्णोरीशस्य यां गिरम् । वक्ष्यामो भगवानद्यस्तया विष्णुः प्रसीदतु
आज भगवंत त्या वचनांचा उच्चार करणार आहेत, ज्यामुळे लोकांचे स्वामी असलेल्या विष्णूची कृपा मिळेल; त्या शब्दांनी विष्णू प्रसन्न होवो.
यतो भूतान्यशेषाणि प्रसूतानि महात्मनः । यस्मिश्व लयमेष्यन्ति कस्तं स्तोतुमिहेश्वरः
ज्याच्यापासून सर्व जीव निर्माण होतात आणि ज्याच्यात सर्वांचे विलयन होते, अशा त्या परमेश्वराचे या जगात स्तुती कोण करू शकतो?
तथाप्यारतिविद्वसध्वस्तवीर्या भवार्थिनः । त्वां स्तोष्यामस्तवोक्तीनां याथार्थ्यनैव गोचरे
तरीही, अज्ञान आणि इच्छेमुळे आमचे सामर्थ्य कमी झाले असले तरी, आम्ही मुक्तीच्या इच्छेने तुझ्या गुणांनुसारच तुझी स्तुती करू.
त्वमुर्वी सलिलं वह्निर्वायुराकाशमेव च । समस्तमन्तः करणं प्रधानं तत्परः पुमान्
तूच पृथ्वी, पाणी, अग्नी, वायु आणि आकाश आहेस; तूच अंतःकरण, मूळ प्रकृती आणि त्या सर्वांपलीकडील सर्वोच्च पुरुष आहेस.
एकं तवैतदू भूतात्मन् ! मूर्त्तामूर्त्तमयं वपुः
सर्व जीवांच्या आत्म्या, तुझी ही एकच मूर्ती साकार आणि निराकार अशा दोन्ही स्वरूपांनी बनलेली आहे.
तत्रेश!तव यत्पूर्वं त्वन्नाभिकमलोद्भवम् । रूपं विश्वोपकाराय तस्मै ब्रह्मात्मने नमः
प्रभु, तुझ्या नाभीतील कमळातून जे रूप विश्वाच्या कल्याणासाठी प्रकट झाले, त्या ब्रह्मस्वरूपाला मी वंदन करतो.
शक्रार्क-रुद्र-वस्वशिव-मरुत्सोमादिभेदवत् । वयमेयत् स्वरूपं यत् तस्मै देवात्मने नमः
तू इंद्र, सूर्य, रुद्र, वसु, अश्विन, मरुत, सोम आणि इतर रूपांनी प्रकट होतोस, तसेच आम्हीही; त्या दिव्य आत्म्यास आम्ही वंदन करतो.
दम्भप्रायमसम्बोधि तितिक्षा-दमवर्जितम् । यद्रूपं तव गोविन्द ! तस्मै दैत्यात्मने नमः
गोविंदा, तुझे जे रूप कपट, अज्ञान, क्षमाशीलता आणि संयम यांचा अभाव असलेले आहे, त्या दैत्यस्वरूपाला आम्ही वंदन करतो.
नातिज्ञानवहा यस्मिन् नाडयः स्तिमिततेजसि । शब्दादिलोभि यत्तस्मै तुब्यं यक्षात्मने नमः
तुझ्या त्या रूपात ज्ञानाचा अभाव आहे, इंद्रिये मंद आहेत आणि शब्दादी विषयांची लालसा आहे; त्या यक्षस्वरूपाला आम्ही वंदन करतो.
क्रौर्यमायामयं घोरं यच्च रूपं तवासितम् । निशाचरात्मने तस्मै नमस्ते पूरुषोत्तम
पुरुषोत्तमा, तुझे जे रूप अत्यंत भयंकर, क्रूर आणि काळोखाने भरलेले आहे, मायायुक्त आहे, जे निशाचरांचे स्वरूप आहे, त्या रूपाला आम्ही वंदन करतो.
स्वर्गस्थर्धामसद्धर्म-फलोपकरणां तव । धर्माख्यञ्च तथा रूपं नमस्तस्मै जनार्दन
जनार्दना, तुझे जे रूप स्वर्गात वास करणारे, धर्माचे निवासस्थान आणि पुण्याचे फळ देणारे आहे, त्या धर्मस्वरूपाला आम्ही वंदन करतो.
हर्षप्रायमसंसर्गिगतिमद् गमनादिषु । सिद्धाख्यं तव यद्रूपं तस्मै सिद्धात्मने नमः
तुझे जे सिद्धस्वरूप आहे, जे नेहमी आनंदी, आसक्तिरहित आणि इच्छेनुसार सर्वत्र संचार करणारे आहे, त्या सिद्धात्म्यास आम्ही वंदन करतो.
अतितिक्षाधनं क्रू रमुपभोगमयं हरे । द्रिजिह्व तव यद्रपूं तस्मै नागात्मने नमः
हरी, तुझे जे रूप अत्यंत सहनशील, भयंकर आणि भोगप्रधान आहे, ज्याची जीभ द्विभाजित आहे, त्या नागस्वरूपाला आम्ही वंदन करतो.