नार्थहीनं न चाशस्तं नापशब्दयुतं तथा । नामङ्गल्यं जुगुप्साकं नाम कुर्यात्समाक्षरम् ॥ ३,१०.
नाव अर्थहीन, अशुभ, कठोर किंवा निंदनीय नसावे; ते पूर्ण आणि दोषरहित असावे.
नातिदीर्घंनातिह्रस्वं नातिगुर्वक्षरान्वितम् । सुखोच्चार्यं तु तन्नाम कुर्याद्यत्प्रणवाक्षरम् ॥ ३,१०.
नाव फार मोठे किंवा फार लहान नसावे, जड अक्षरांनी भरलेले नसावे; ते सहज उच्चारता येईल असे असावे आणि त्यात प्रणवाचा एक अक्षर असावा.
ततोऽनन्तरसंस्कारसंस्कृतो गुरुवेश्मनि । यथोक्तविधिमाश्रित्य कुर्याद्विद्यापरिग्रहम् ॥ ३,१०.
यानंतर, पुढील संस्कार झाल्यावर, सांगितलेल्या पद्धतीने गुरूंच्या घरी जाऊन विद्या ग्रहण करावी.
गृहीतविद्यो गुरवे दत्त्वा च गुरुदक्षिणाम् । गार्हस्थ्यमिच्छन्भूपाल कुर्याद्दारपरिग्रहम् ॥ ३,१०.
विद्या मिळवून, गुरूला दक्षिणा दिल्यावर, जर गृहस्थाश्रमाची इच्छा असेल, तर पत्नी ग्रहण करावी, हे राजन.
ब्रह्मचर्येण वा कालं कुर्यात्संकल्पपूर्वकम् । गुगोः शुश्रुषणं कुर्यात्तत्पुत्रादेरथापि वा ॥ ३,१०.
किंवा, पूर्वी संकल्प करून, काही काळ ब्रह्मचर्य पाळावे, गुरूची किंवा त्याच्या मुलांची सेवा करावी.
वैखानसो वापि भवेत्परिव्राडथ वेच्छया । पूर्वसंकल्पितं यादृक्तादृक्कुर्यान्नराधिप ॥ ३,१०.
किंवा, इच्छेनुसार वैखानस किंवा परिव्राजक व्हावे; पूर्वी जसा संकल्प केला असेल, तसंच करावं, हे राजन.
वर्षैरेकगुणां भार्यामुद्वहेत्त्रिगुमःस्वयम् । नाति केशामकेशां वा नातिकृष्णां न पिङ्गलाम् ॥ ३,१०.
पुरुषाने आपल्या वयाच्या एक तृतीयांशाने लहान असलेली पत्नी निवडावी. तिचे केस फार कमी किंवा फार जास्त नसावेत, आणि तिचा रंग फार काळा किंवा पिंगटही नसावा.
निसर्गतोधिकाङ्गां वा न्यूनाङ्गामपि नोद्वहेत् । नाविशुद्धां सरोमां वाकुलजां वापि रोगिणीम् ॥ ३,१०.
ज्याचे हातपाय जन्मतःच फार मोठे किंवा फार लहान आहेत, अशा स्त्रीशी विवाह करू नये. जी शुद्ध नाही, शरीरावर फार केस आहेत, जातीने मिश्र आहे किंवा आजारी आहे, अशा स्त्रीशीही विवाह करू नये.
न दुष्टां दुष्टवाक्यां वा व्यङ्गिनीं पुतृमातृतः । न श्मश्रुव्यञ्जनवतीं न चैव पुरुषाकृतिम् ॥ ३,१०.
वाईट स्वभावाची, कठोर बोलणारी, जन्मतःच अपंग असलेली, मुलाची आई असलेली, दाढी किंवा पुरुषासारखी ठेवण असलेली स्त्री, अशा कोणत्याही स्त्रीशी विवाह करू नये.
न घर्वरस्वरां क्षामां तथा काकस्वरां न च । नानिबन्धेक्षणां तद्वद्वृत्ताक्षीं नोद्वहेद्बुधः ॥ ३,१०.
जिचा आवाज खड्या किंवा भरड आहे, फार कातर किंवा कावळ्यासारखा आहे, डोळे फार जवळ किंवा गोल आहेत, अशा स्त्रीशी विवाह करू नये.
यस्याश्च रोमशे जङ्घे गुल्फौ यस्यास्तथोन्नतौ । गण्डयोः कूपरौ यस्या हसंत्यास्तां न चोद्वहेत् ॥ ३,१०.
जिच्या पायांना फार केस आहेत, घोटे फार उंच आहेत, गाल खोल गेलेले आहेत किंवा जी फार हसते, अशा स्त्रीशी विवाह करू नये.
नातिरूक्षच्छविं पाडुकरजामरुणेक्षणाम् । आपीन हस्तपादां च नकन्यामुद्वहेद्बुधः ॥ ३,१०.
जिची त्वचा फार खरबरीत आहे, डोळे कबुतरासारखे लाल आहेत, हातपाय फार जाड आहेत, अशा मुलीशी बुद्धिमान पुरुषाने विवाह करू नये.
न वामनां नातिदीर्घां नोद्वहेत्संहतभ्रुवम् । न चाति च्छिद्रदशनां न करालमुखीं नरः ॥ ३,१०.
फार ठेंगणी किंवा फार उंच, भुवया एकत्र आलेल्या, दातांमध्ये फार अंतर असलेल्या किंवा तोंडाचा आकार विचित्र असलेल्या स्त्रीशी विवाह करू नये.
पञ्चमीं मातृपक्षाच्च पितृपक्षाच्च सप्तमीम् । गृहस्थश्चोद्वहेत्कन्यां न्यायेन विधिना नृप ॥ ३,१०.
गृहस्थाने आईच्या बाजूने पाचव्या आणि वडिलांच्या बाजूने सातव्या पिढीतली कन्या योग्य रीतीने आणि नियमाने विवाहासाठी निवडावी.
ब्राह्मो दैवस्तथैवार्षः प्राजापत्यस्तथासुरः । गान्धर्वराक्षयौ चान्यौ पैशाचश्चाष्टमो मतः ॥ ३,१०.
ब्राह्म, दैव, आर्ष, प्राजापत्य, आसुर, गंधर्व, राक्षस आणि पैशाच — हे विवाहाचे आठ प्रकार मानले गेले आहेत.
एतेषां यस्य यो धर्मो वर्मस्योक्तो महर्षिभिः । कुर्वीत दारग्रहणं तेनान्यं परिवर्जयेत् ॥ ३,१०.
या आठ प्रकारांपैकी, आपल्या जातीला महर्षींनी जो विवाह प्रकार सांगितला आहे, तोच स्वीकारावा आणि बाकीचे टाळावेत.
सधर्मचारिणीं प्राप्य गार्हस्थ्यं सहितस्तया । समुद्वहेद्ददात्येतत्सम्यगूढं महाफलम् ॥ ३,१०.
स्वतःच्या धर्माचे पालन करणारी पत्नी मिळाल्यावर तिच्यासोबत गृहस्थाश्रमात प्रवेश करावा. हा योग्य रीतीने आणि गुप्तपणे केलेला विवाह मोठे फळ देतो.
पराशार उवाच । इत्याह भगवानौर्वः सगराय महात्मने । सदाचारीन् पुरा सम्याङ् मैत्रेय! परिपृच्छते
पराशर म्हणाले — मैत्रेय, या प्रकारे भगवंत और्व यांनी महात्मा सगर यांना, जेव्हा त्यांनी उत्तम आचार विचारण केले, तेव्हा सांगितले.
मयाप्येतदशेषेणा कथितं भवते द्रिज । समुल्लङू ध्य सदाचारं कश्विन्नाप्रोति शोभनम्
द्विजा, मीही तुला हा सारा उत्तम आचार पूर्णपणे सांगितला. जो कोणी याचे पालन करतो, त्याला उत्तमपणा मिळत नाही असा कोण आहे?
मैत्रेय उवाच । षणढापबिद्धप्रमुखा विदिता भगवन । मया । उदक्याद्याश्व ये सर्वे नग्रामिच्छामि वेदितु म्
मैत्रेय म्हणाले — भगवंत, षड्दर्शन आणि उडाक्यादी इतर संप्रदाय मी समजून घेतले आहेत. पण नाग्रांविषयी मला जाणून घ्यायचे आहे.
को नग्रः किं समाचारो नग्रसंज्ञां नरो लभेत् । नग्रस्वरूपमिच्छामि यथावद् गदितं त्वया । (श्रोतु धर्मभृता श्रेष्ठ! न ह्मस्त्यविदितं तव)
नाग्र म्हणजे कोण? त्यांचा आचार काय? कोणत्या कारणाने एखाद्याला नाग्र म्हणतात? हे खरे स्वरूप मला तुझ्याकडून ऐकायचे आहे, धर्मशील श्रेष्ठा! तुला काहीही अज्ञात नाही.
पराशर उवाच । ऋगूयजुः सामरांज्ञयं त्रयो वर्णावृतिर्द्रिज । एतामुज्झति यो मोहात् स नग्रः पातकी स्मृतः
पराशर म्हणाले — जो कोणी मोहामुळे ऋग्वेद, यजुर्वेद आणि सामवेद यांचे नियम सोडतो, जरी तो तीन वर्णांपैकी असला तरी त्याला नाग्र म्हणतात आणि तो पापी मानला जातो.
त्रयी समस्तवर्णानां द्रिज !संवरणं यतः । नग्रो भवत्युज्झितायामतस्तस्यां न संशयः
द्विजा, हे तीन वेद सर्व वर्णांचे रक्षण करणारे आहेत. जेव्हा कोणी त्यांना सोडतो, तेव्हा तो नाग्र होतो — यात शंका नाही.
इदञ्च श्रूयतामन्यद भीष्माय सुमहात्मने । कथयामास धर्मज्ञो वसिष्ठोऽस्मत्पितामहः
आता आणखी एक कथा ऐक. आमचे पूर्वज वसिष्ठ ऋषी, धर्मज्ञ, यांनी ती महात्मा भीष्म यांना सांगितली होती.
मयापि तस्य गदतः श्रुतमेतमन्हात्मनः । नग्रसम्बन्धि मैत्रेय ! यत् पृष्टोऽहमिह त्वया
मैत्रेय, या नगराच्या संबंधाबद्दल मी देखील त्याच्याकडून ऐकले आहे, जसे तू मला इथे विचारलेस.
देवासुरमभूदू युद्ध दिव्यमव्दं पुरा द्रिज । तस्मिन् पराजिता देवा दैत्यैर्ह्रादपुरोगमैः
पूर्वी एकदा, द्विजा, देव आणि असुर यांच्यात दिव्य युद्ध झाले होते; त्या युद्धात हिराद यांच्या नेतृत्वाखालील दैत्यांनी देवांना पराभूत केले.
क्षीरोदस्योत्तरं कूलं गत्वातप्यन्त वै तपः । विष्णोराराधनार्थाय जगुश्चैमं स्तवं तदा
तेव्हा देवांनी क्षीरसागराच्या उत्तरेकडील काठी जाऊन विष्णूची उपासना करण्यासाठी कठोर तप केले आणि त्या वेळी त्यांनी हा स्तोत्र म्हटला.
आरधनाय लोकानां विष्णोरीशस्य यां गिरम् । वक्ष्यामो भगवानद्यस्तया विष्णुः प्रसीदतु
आज भगवंत त्या वचनांचा उच्चार करणार आहेत, ज्यामुळे लोकांचे स्वामी असलेल्या विष्णूची कृपा मिळेल; त्या शब्दांनी विष्णू प्रसन्न होवो.
यतो भूतान्यशेषाणि प्रसूतानि महात्मनः । यस्मिश्व लयमेष्यन्ति कस्तं स्तोतुमिहेश्वरः
ज्याच्यापासून सर्व जीव निर्माण होतात आणि ज्याच्यात सर्वांचे विलयन होते, अशा त्या परमेश्वराचे या जगात स्तुती कोण करू शकतो?
तथाप्यारतिविद्वसध्वस्तवीर्या भवार्थिनः । त्वां स्तोष्यामस्तवोक्तीनां याथार्थ्यनैव गोचरे
तरीही, अज्ञान आणि इच्छेमुळे आमचे सामर्थ्य कमी झाले असले तरी, आम्ही मुक्तीच्या इच्छेने तुझ्या गुणांनुसारच तुझी स्तुती करू.