मोक्षाश्रमं यश्चरते यथोक्तं शुचिस्सुखं कल्पितबुद्धियुक्तः । अनिंधनं ज्योतिरिव प्रशांतस्स ब्रह्मलोकं श्रयते द्विजातिः
जो शुद्ध, समाधानी आणि स्थिर बुद्धीने सांगितलेल्या मार्गाने मोक्षाचा आश्रम आचरतो, तो इंधन नसलेल्या ज्योतीसारखा शांत होतो आणि तो द्विज ब्रह्मलोक प्राप्त करतो.
सगर उवाच कथितं चातुराश्रम्यं चातुर्वर्ण्यक्रियास्तथा । पुंसः क्रियामहं श्रोतुमिच्छामि द्विजसत्तम ॥ ३,१०.
सगर म्हणाला: चार आश्रमांची कर्तव्ये आणि चार वर्णांची क्रियेची माहिती सांगितली आहे; आता, हे श्रेष्ठ द्विजा, मनुष्याने करावयाच्या विधी मी ऐकू इच्छितो.
नित्यनैमित्तिकाः काम्याः क्रियाः पुंसामशेषतः । समाख्याहि भृगुश्रेष्ठ सर्वज्ञो ह्यसि मे मतः ॥ ३,१०.
हे भृगुप्रवर, पुरुषांचे नित्य, नैमित्तिक आणि काम्य असे सर्व विधी कृपया सविस्तर सांगावे, कारण मला वाटते की तू सर्वज्ञ आहेस.
और्व उवाच यदेतदुक्तं भवता नित्यनैमित्तिकाश्रयम् । तदहं कथयिष्यामि शृणुष्वैकमना मम ॥ ३,१०.
और्व म्हणाला: तू नित्य आणि नैमित्तिक विधींबद्दल जे विचारले आहेस, ते मी तुला सांगतो; माझे बोल एकाग्रतेने ऐक.
जातस्य जातकर्मादिक्रियाकाण्डमशेषतः । पुत्रस्य कुर्वीत पिता श्राद्धं चाभ्युदयात्मकम् ॥ ३,१०.
जो जन्मतो, त्याच्या जन्मानंतरची सर्व विधी आणि शुभ श्राद्ध, वडिलांनी आपल्या मुलासाठी पूर्णपणे कराव्यात.
युग्मांस्तु प्राड्मुखान्विप्रान्भोजयेन्मनुजेश्वर । यथा तृप्तिस्तथा कुर्याद्दैवं पित्र्यं द्विजन्मनाम् ॥ ३,१०.
हे राजन, पूर्वेकडे तोंड करून, ब्राह्मणांना जोडीनं जेवू घालावं आणि द्विजांसाठी दैवत व पितर यांना समाधान होईल असे अर्पण करावे.
दध्ना युक्तैः सबदरैर्मिश्रान् पिण्डान्मुदा युतः । नान्दीमुखेभ्यस्तीर्थेन दद्याद्दैवेन पार्थिव ॥ ३,१०.
दही, जौ आणि इतर पदार्थ मिसळून, आनंदाने पिंड तयार करून, नंदीमुखांसाठी तीर्थाने दैवत अर्पण करावी, हे राजन.
प्राजापत्येन वा सर्वमुपचारं प्रदक्षिणम् । कुर्वीत तत्तथाशेषवृद्धिकालेषु भूपते ॥ ३,१०.
किंवा प्राजापत्य विधीने सर्व उपचार दक्षिणाभिमुख करून करावेत आणि वाढीच्या वेळीही तसेच करावे, हे राजन.
ततश्च नाम कुर्वीत पितैव दशमेहनि । देवपूर्वं नराख्यं हि शर्मवर्मादिसंयुतम् ॥ ३,१०.
यानंतर, दहाव्या दिवशी वडिलांनी देवपूर्व आणि मानवशब्दाने संपणारे, 'शर्मा', 'वर्मा' इत्यादी जोडून नाव ठेवावे.
शर्मेति ब्राह्यणस्योक्तं वर्मेति क्षत्रसंश्रयम् । गुप्तदासात्मकं नाम प्रशस्तं वैश्यशूद्रयोः ॥ ३,१०.
ब्राह्मणासाठी 'शर्मा', क्षत्रियासाठी 'वर्मा' असे सांगितले आहे; वैश्य व शूद्रांसाठी रक्षण किंवा सेवा दर्शवणारे नाव योग्य आहे.
नार्थहीनं न चाशस्तं नापशब्दयुतं तथा । नामङ्गल्यं जुगुप्साकं नाम कुर्यात्समाक्षरम् ॥ ३,१०.
नाव अर्थहीन, अशुभ, कठोर किंवा निंदनीय नसावे; ते पूर्ण आणि दोषरहित असावे.
नातिदीर्घंनातिह्रस्वं नातिगुर्वक्षरान्वितम् । सुखोच्चार्यं तु तन्नाम कुर्याद्यत्प्रणवाक्षरम् ॥ ३,१०.
नाव फार मोठे किंवा फार लहान नसावे, जड अक्षरांनी भरलेले नसावे; ते सहज उच्चारता येईल असे असावे आणि त्यात प्रणवाचा एक अक्षर असावा.
ततोऽनन्तरसंस्कारसंस्कृतो गुरुवेश्मनि । यथोक्तविधिमाश्रित्य कुर्याद्विद्यापरिग्रहम् ॥ ३,१०.
यानंतर, पुढील संस्कार झाल्यावर, सांगितलेल्या पद्धतीने गुरूंच्या घरी जाऊन विद्या ग्रहण करावी.
गृहीतविद्यो गुरवे दत्त्वा च गुरुदक्षिणाम् । गार्हस्थ्यमिच्छन्भूपाल कुर्याद्दारपरिग्रहम् ॥ ३,१०.
विद्या मिळवून, गुरूला दक्षिणा दिल्यावर, जर गृहस्थाश्रमाची इच्छा असेल, तर पत्नी ग्रहण करावी, हे राजन.
ब्रह्मचर्येण वा कालं कुर्यात्संकल्पपूर्वकम् । गुगोः शुश्रुषणं कुर्यात्तत्पुत्रादेरथापि वा ॥ ३,१०.
किंवा, पूर्वी संकल्प करून, काही काळ ब्रह्मचर्य पाळावे, गुरूची किंवा त्याच्या मुलांची सेवा करावी.
वैखानसो वापि भवेत्परिव्राडथ वेच्छया । पूर्वसंकल्पितं यादृक्तादृक्कुर्यान्नराधिप ॥ ३,१०.
किंवा, इच्छेनुसार वैखानस किंवा परिव्राजक व्हावे; पूर्वी जसा संकल्प केला असेल, तसंच करावं, हे राजन.
वर्षैरेकगुणां भार्यामुद्वहेत्त्रिगुमःस्वयम् । नाति केशामकेशां वा नातिकृष्णां न पिङ्गलाम् ॥ ३,१०.
पुरुषाने आपल्या वयाच्या एक तृतीयांशाने लहान असलेली पत्नी निवडावी. तिचे केस फार कमी किंवा फार जास्त नसावेत, आणि तिचा रंग फार काळा किंवा पिंगटही नसावा.
निसर्गतोधिकाङ्गां वा न्यूनाङ्गामपि नोद्वहेत् । नाविशुद्धां सरोमां वाकुलजां वापि रोगिणीम् ॥ ३,१०.
ज्याचे हातपाय जन्मतःच फार मोठे किंवा फार लहान आहेत, अशा स्त्रीशी विवाह करू नये. जी शुद्ध नाही, शरीरावर फार केस आहेत, जातीने मिश्र आहे किंवा आजारी आहे, अशा स्त्रीशीही विवाह करू नये.
न दुष्टां दुष्टवाक्यां वा व्यङ्गिनीं पुतृमातृतः । न श्मश्रुव्यञ्जनवतीं न चैव पुरुषाकृतिम् ॥ ३,१०.
वाईट स्वभावाची, कठोर बोलणारी, जन्मतःच अपंग असलेली, मुलाची आई असलेली, दाढी किंवा पुरुषासारखी ठेवण असलेली स्त्री, अशा कोणत्याही स्त्रीशी विवाह करू नये.
न घर्वरस्वरां क्षामां तथा काकस्वरां न च । नानिबन्धेक्षणां तद्वद्वृत्ताक्षीं नोद्वहेद्बुधः ॥ ३,१०.
जिचा आवाज खड्या किंवा भरड आहे, फार कातर किंवा कावळ्यासारखा आहे, डोळे फार जवळ किंवा गोल आहेत, अशा स्त्रीशी विवाह करू नये.
यस्याश्च रोमशे जङ्घे गुल्फौ यस्यास्तथोन्नतौ । गण्डयोः कूपरौ यस्या हसंत्यास्तां न चोद्वहेत् ॥ ३,१०.
जिच्या पायांना फार केस आहेत, घोटे फार उंच आहेत, गाल खोल गेलेले आहेत किंवा जी फार हसते, अशा स्त्रीशी विवाह करू नये.
नातिरूक्षच्छविं पाडुकरजामरुणेक्षणाम् । आपीन हस्तपादां च नकन्यामुद्वहेद्बुधः ॥ ३,१०.
जिची त्वचा फार खरबरीत आहे, डोळे कबुतरासारखे लाल आहेत, हातपाय फार जाड आहेत, अशा मुलीशी बुद्धिमान पुरुषाने विवाह करू नये.
न वामनां नातिदीर्घां नोद्वहेत्संहतभ्रुवम् । न चाति च्छिद्रदशनां न करालमुखीं नरः ॥ ३,१०.
फार ठेंगणी किंवा फार उंच, भुवया एकत्र आलेल्या, दातांमध्ये फार अंतर असलेल्या किंवा तोंडाचा आकार विचित्र असलेल्या स्त्रीशी विवाह करू नये.
पञ्चमीं मातृपक्षाच्च पितृपक्षाच्च सप्तमीम् । गृहस्थश्चोद्वहेत्कन्यां न्यायेन विधिना नृप ॥ ३,१०.
गृहस्थाने आईच्या बाजूने पाचव्या आणि वडिलांच्या बाजूने सातव्या पिढीतली कन्या योग्य रीतीने आणि नियमाने विवाहासाठी निवडावी.
ब्राह्मो दैवस्तथैवार्षः प्राजापत्यस्तथासुरः । गान्धर्वराक्षयौ चान्यौ पैशाचश्चाष्टमो मतः ॥ ३,१०.
ब्राह्म, दैव, आर्ष, प्राजापत्य, आसुर, गंधर्व, राक्षस आणि पैशाच — हे विवाहाचे आठ प्रकार मानले गेले आहेत.
एतेषां यस्य यो धर्मो वर्मस्योक्तो महर्षिभिः । कुर्वीत दारग्रहणं तेनान्यं परिवर्जयेत् ॥ ३,१०.
या आठ प्रकारांपैकी, आपल्या जातीला महर्षींनी जो विवाह प्रकार सांगितला आहे, तोच स्वीकारावा आणि बाकीचे टाळावेत.
सधर्मचारिणीं प्राप्य गार्हस्थ्यं सहितस्तया । समुद्वहेद्ददात्येतत्सम्यगूढं महाफलम् ॥ ३,१०.
स्वतःच्या धर्माचे पालन करणारी पत्नी मिळाल्यावर तिच्यासोबत गृहस्थाश्रमात प्रवेश करावा. हा योग्य रीतीने आणि गुप्तपणे केलेला विवाह मोठे फळ देतो.
पराशार उवाच । इत्याह भगवानौर्वः सगराय महात्मने । सदाचारीन् पुरा सम्याङ् मैत्रेय! परिपृच्छते
पराशर म्हणाले — मैत्रेय, या प्रकारे भगवंत और्व यांनी महात्मा सगर यांना, जेव्हा त्यांनी उत्तम आचार विचारण केले, तेव्हा सांगितले.
मयाप्येतदशेषेणा कथितं भवते द्रिज । समुल्लङू ध्य सदाचारं कश्विन्नाप्रोति शोभनम्
द्विजा, मीही तुला हा सारा उत्तम आचार पूर्णपणे सांगितला. जो कोणी याचे पालन करतो, त्याला उत्तमपणा मिळत नाही असा कोण आहे?
मैत्रेय उवाच । षणढापबिद्धप्रमुखा विदिता भगवन । मया । उदक्याद्याश्व ये सर्वे नग्रामिच्छामि वेदितु म्
मैत्रेय म्हणाले — भगवंत, षड्दर्शन आणि उडाक्यादी इतर संप्रदाय मी समजून घेतले आहेत. पण नाग्रांविषयी मला जाणून घ्यायचे आहे.