यस्त्वेतां नियतश्चर्यां वानप्रस्थश्चरेन्मुनिः । स दहत्यग्निवद्दोषाञ्जयेल्लोकांश्च शाश्वतान्
जो वानप्रस्थ ऋषी ही निश्चित आचारसंहिता पाळतो, तो अग्नीप्रमाणे सर्व दोष जाळून टाकतो आणि शाश्वत लोकांना प्राप्त होतो.
चतुर्थश्चाश्रमो भिक्षोः प्रोच्यते यो मनीषिभिः । तस्य स्वरूपं गदतो मम श्रोतुं नृपार्हसि
चौथा आश्रम म्हणजे संन्यास, असं ज्ञानी लोक सांगतात; त्याचं स्वरूप मी सांगतो, ते तू ऐकावंस, राजा.
पुत्रद्र व्यकलत्रेषु त्यक्तस्नेहो नराधिप । चतुर्थमाश्रमस्थानं गच्छेन्निर्धूतमत्सरः
राजा, ज्याने मुलं, नातेवाईक आणि पत्नी यांच्याशी असलेलं प्रेम सोडलं आहे आणि मत्सरही नाहीसा केला आहे, त्याने चौथ्या आश्रमात प्रवेश करावा.
त्रैवर्गिकांस्त्यजेत्सर्वानारंभानवनीपते । मित्रादिषु समो मैत्रस्समस्तेष्वेव जंतुषु
राजा, त्याने अर्थ, धर्म, काम या तिन्ही गोष्टींचे सर्व व्यवहार सोडावेत आणि सर्व प्राण्यांमध्ये, मित्रांमध्ये आणि इतरांमध्ये समत्व ठेवावं.
जरायुजांडजादीनां वाड्मनःकायकर्मभिः । युक्तः कुर्वीत न द्रो हं सर्वसंगांश्च वर्जयेत्
ज्या सर्व सजीवांशी — गर्भातून, अंड्यातून किंवा इतर प्रकारे जन्मलेल्या — तो वाणी, मन आणि शरीराने योग्य वागतो, तो कोणालाही त्रास देत नाही आणि सर्व प्रकारच्या आसक्ती टाळतो.
एकारात्रस्थितिर्ग्रामे पंचरात्रस्थितिः पुरे । तथा तिष्ठेद्यथाप्रीतिर्द्वेषो वा नास्य जायते
त्याने गावात एक रात्र, शहरात पाच रात्री थांबावं; आणि तिथेही, आपल्याला कुणाशीही प्रेम किंवा द्वेष निर्माण होऊ नये, असं वागावं.
प्राणयात्रानिमित्तं च व्यंगारे भुक्तवज्जने । काले प्रशस्तवर्णानां भिक्षार्थं पर्यटेद्गृहान्
फक्त प्राण वाचवण्यासाठी, कुणी न मागता मिळालेलं अन्न खावं; आणि योग्य वेळी, उत्तम वर्तन असलेल्या लोकांच्या घरी भिक्षा मागायला जावं.
कामः क्रोधस्तथा दर्पमोहलोभादयश्च ये । तांस्तु सर्वान्परित्यज्य परिव्राण्निर्ममो भवेत्
इच्छा, राग, गर्व, मोह, लोभ आणि इतर सर्व वाईट गोष्टी सोडून, संन्यासी माणूस सर्व प्रकारच्या मालकीच्या भावनेपासून मुक्त व्हावा.
अभयं सर्वभूतेभ्यो दत्त्वा यश्चरते मुनिः । तस्यापि सर्वभूतेभ्यो न भयं विद्यते क्वचित्
जो मुनि सर्व प्राण्यांना निर्भयता देतो आणि तसेच वागतो, त्याला कोणत्याही प्राण्यापासून कधीच भीती राहत नाही.
कृत्वाग्निहोत्रं स्वशरीरसंस्थं शारीरमग्निं स्वमुखे जुहोति । विप्रस्तु भैक्ष्योपहितैर्हविर्भिश्चिताग्निकानां व्रजति स्म लोकान्
जो आपल्या शरीरातच अग्निहोत्र स्थापून, शरीरातील अग्नीला आपल्या तोंडातून होम देतो, आणि ब्राह्मण भिक्षेने मिळालेल्या हविष्याने यज्ञ करतो, तो चिताग्नी प्रज्वलित करणाऱ्यांना जे लोक मिळतात, ते लोक प्राप्त करतो.
मोक्षाश्रमं यश्चरते यथोक्तं शुचिस्सुखं कल्पितबुद्धियुक्तः । अनिंधनं ज्योतिरिव प्रशांतस्स ब्रह्मलोकं श्रयते द्विजातिः
जो शुद्ध, समाधानी आणि स्थिर बुद्धीने सांगितलेल्या मार्गाने मोक्षाचा आश्रम आचरतो, तो इंधन नसलेल्या ज्योतीसारखा शांत होतो आणि तो द्विज ब्रह्मलोक प्राप्त करतो.
सगर उवाच कथितं चातुराश्रम्यं चातुर्वर्ण्यक्रियास्तथा । पुंसः क्रियामहं श्रोतुमिच्छामि द्विजसत्तम ॥ ३,१०.
सगर म्हणाला: चार आश्रमांची कर्तव्ये आणि चार वर्णांची क्रियेची माहिती सांगितली आहे; आता, हे श्रेष्ठ द्विजा, मनुष्याने करावयाच्या विधी मी ऐकू इच्छितो.
नित्यनैमित्तिकाः काम्याः क्रियाः पुंसामशेषतः । समाख्याहि भृगुश्रेष्ठ सर्वज्ञो ह्यसि मे मतः ॥ ३,१०.
हे भृगुप्रवर, पुरुषांचे नित्य, नैमित्तिक आणि काम्य असे सर्व विधी कृपया सविस्तर सांगावे, कारण मला वाटते की तू सर्वज्ञ आहेस.
और्व उवाच यदेतदुक्तं भवता नित्यनैमित्तिकाश्रयम् । तदहं कथयिष्यामि शृणुष्वैकमना मम ॥ ३,१०.
और्व म्हणाला: तू नित्य आणि नैमित्तिक विधींबद्दल जे विचारले आहेस, ते मी तुला सांगतो; माझे बोल एकाग्रतेने ऐक.
जातस्य जातकर्मादिक्रियाकाण्डमशेषतः । पुत्रस्य कुर्वीत पिता श्राद्धं चाभ्युदयात्मकम् ॥ ३,१०.
जो जन्मतो, त्याच्या जन्मानंतरची सर्व विधी आणि शुभ श्राद्ध, वडिलांनी आपल्या मुलासाठी पूर्णपणे कराव्यात.
युग्मांस्तु प्राड्मुखान्विप्रान्भोजयेन्मनुजेश्वर । यथा तृप्तिस्तथा कुर्याद्दैवं पित्र्यं द्विजन्मनाम् ॥ ३,१०.
हे राजन, पूर्वेकडे तोंड करून, ब्राह्मणांना जोडीनं जेवू घालावं आणि द्विजांसाठी दैवत व पितर यांना समाधान होईल असे अर्पण करावे.
दध्ना युक्तैः सबदरैर्मिश्रान् पिण्डान्मुदा युतः । नान्दीमुखेभ्यस्तीर्थेन दद्याद्दैवेन पार्थिव ॥ ३,१०.
दही, जौ आणि इतर पदार्थ मिसळून, आनंदाने पिंड तयार करून, नंदीमुखांसाठी तीर्थाने दैवत अर्पण करावी, हे राजन.
प्राजापत्येन वा सर्वमुपचारं प्रदक्षिणम् । कुर्वीत तत्तथाशेषवृद्धिकालेषु भूपते ॥ ३,१०.
किंवा प्राजापत्य विधीने सर्व उपचार दक्षिणाभिमुख करून करावेत आणि वाढीच्या वेळीही तसेच करावे, हे राजन.
ततश्च नाम कुर्वीत पितैव दशमेहनि । देवपूर्वं नराख्यं हि शर्मवर्मादिसंयुतम् ॥ ३,१०.
यानंतर, दहाव्या दिवशी वडिलांनी देवपूर्व आणि मानवशब्दाने संपणारे, 'शर्मा', 'वर्मा' इत्यादी जोडून नाव ठेवावे.
शर्मेति ब्राह्यणस्योक्तं वर्मेति क्षत्रसंश्रयम् । गुप्तदासात्मकं नाम प्रशस्तं वैश्यशूद्रयोः ॥ ३,१०.
ब्राह्मणासाठी 'शर्मा', क्षत्रियासाठी 'वर्मा' असे सांगितले आहे; वैश्य व शूद्रांसाठी रक्षण किंवा सेवा दर्शवणारे नाव योग्य आहे.
नार्थहीनं न चाशस्तं नापशब्दयुतं तथा । नामङ्गल्यं जुगुप्साकं नाम कुर्यात्समाक्षरम् ॥ ३,१०.
नाव अर्थहीन, अशुभ, कठोर किंवा निंदनीय नसावे; ते पूर्ण आणि दोषरहित असावे.
नातिदीर्घंनातिह्रस्वं नातिगुर्वक्षरान्वितम् । सुखोच्चार्यं तु तन्नाम कुर्याद्यत्प्रणवाक्षरम् ॥ ३,१०.
नाव फार मोठे किंवा फार लहान नसावे, जड अक्षरांनी भरलेले नसावे; ते सहज उच्चारता येईल असे असावे आणि त्यात प्रणवाचा एक अक्षर असावा.
ततोऽनन्तरसंस्कारसंस्कृतो गुरुवेश्मनि । यथोक्तविधिमाश्रित्य कुर्याद्विद्यापरिग्रहम् ॥ ३,१०.
यानंतर, पुढील संस्कार झाल्यावर, सांगितलेल्या पद्धतीने गुरूंच्या घरी जाऊन विद्या ग्रहण करावी.
गृहीतविद्यो गुरवे दत्त्वा च गुरुदक्षिणाम् । गार्हस्थ्यमिच्छन्भूपाल कुर्याद्दारपरिग्रहम् ॥ ३,१०.
विद्या मिळवून, गुरूला दक्षिणा दिल्यावर, जर गृहस्थाश्रमाची इच्छा असेल, तर पत्नी ग्रहण करावी, हे राजन.
ब्रह्मचर्येण वा कालं कुर्यात्संकल्पपूर्वकम् । गुगोः शुश्रुषणं कुर्यात्तत्पुत्रादेरथापि वा ॥ ३,१०.
किंवा, पूर्वी संकल्प करून, काही काळ ब्रह्मचर्य पाळावे, गुरूची किंवा त्याच्या मुलांची सेवा करावी.
वैखानसो वापि भवेत्परिव्राडथ वेच्छया । पूर्वसंकल्पितं यादृक्तादृक्कुर्यान्नराधिप ॥ ३,१०.
किंवा, इच्छेनुसार वैखानस किंवा परिव्राजक व्हावे; पूर्वी जसा संकल्प केला असेल, तसंच करावं, हे राजन.
वर्षैरेकगुणां भार्यामुद्वहेत्त्रिगुमःस्वयम् । नाति केशामकेशां वा नातिकृष्णां न पिङ्गलाम् ॥ ३,१०.
पुरुषाने आपल्या वयाच्या एक तृतीयांशाने लहान असलेली पत्नी निवडावी. तिचे केस फार कमी किंवा फार जास्त नसावेत, आणि तिचा रंग फार काळा किंवा पिंगटही नसावा.
निसर्गतोधिकाङ्गां वा न्यूनाङ्गामपि नोद्वहेत् । नाविशुद्धां सरोमां वाकुलजां वापि रोगिणीम् ॥ ३,१०.
ज्याचे हातपाय जन्मतःच फार मोठे किंवा फार लहान आहेत, अशा स्त्रीशी विवाह करू नये. जी शुद्ध नाही, शरीरावर फार केस आहेत, जातीने मिश्र आहे किंवा आजारी आहे, अशा स्त्रीशीही विवाह करू नये.
न दुष्टां दुष्टवाक्यां वा व्यङ्गिनीं पुतृमातृतः । न श्मश्रुव्यञ्जनवतीं न चैव पुरुषाकृतिम् ॥ ३,१०.
वाईट स्वभावाची, कठोर बोलणारी, जन्मतःच अपंग असलेली, मुलाची आई असलेली, दाढी किंवा पुरुषासारखी ठेवण असलेली स्त्री, अशा कोणत्याही स्त्रीशी विवाह करू नये.
न घर्वरस्वरां क्षामां तथा काकस्वरां न च । नानिबन्धेक्षणां तद्वद्वृत्ताक्षीं नोद्वहेद्बुधः ॥ ३,१०.
जिचा आवाज खड्या किंवा भरड आहे, फार कातर किंवा कावळ्यासारखा आहे, डोळे फार जवळ किंवा गोल आहेत, अशा स्त्रीशी विवाह करू नये.