अनिकेता ह्यनाहारा यत्र सायंगृहाश्च ये । तेषां गृहस्थः सर्वेषां प्रतिष्ठा योनिरेव च
ज्यांचं कुठेही ठराविक घर नाही, जे वेळच्या वेळी जेवत नाहीत, आणि संध्याकाळी जिथे मिळेल तिथे राहतात — अशा सगळ्यांसाठी गृहस्थच आधार आणि मूळ असतो.
तेषां स्वागतदानादिवक्तव्यं मधुरं नृप । गृहागतानां दद्याच्च शयनासनभोजनम्
राजा, अशा पाहुण्यांशी गोड बोलावं, त्यांचं स्वागत करावं आणि काहीतरी द्यावं; घरात आलेल्यांना झोपायला जागा, बसायला आसन आणि जेवायला अन्न द्यावं.
अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात्प्रतिनिवर्त्तते । स दत्त्वा दुष्कृतं तस्मै पुण्यमादाय गच्छति
ज्या पाहुण्याच्या मनातली आशा पूर्ण झाली नाही आणि तो रिकाम्या हाताने घरातून परत जातो, त्याच्याकडून गृहस्थ आपलं पुण्य घेऊन त्याला पाप देतो.
अवज्ञानमहंकारो दंभश्चैव गृह सतः । परितापोपघातौ च पारुष्यं च न शस्यते
गृहस्थाने कोणाचाही अपमान, अहंकार, दांभिकपणा, त्रास देणं, इजा करणं किंवा कठोरपणा कधीच करू नये.
यस्तु सम्यक्करोत्येवं गृहस्थः परमं विधिम् । सर्वबंधविनिर्मुक्तो लोकानाप्नोत्यनुत्तमान्
जो गृहस्थ हे श्रेष्ठ नियम नीट पाळतो, तो सर्व बंधनांपासून मुक्त होतो आणि उत्तम लोकांना मिळणाऱ्या जगात पोहोचतो.
वयःपरिणतो राजन्कृतकृत्यो गृहाश्रमी । पुत्रेषु भार्यां निक्षिप्य वनं गच्छेत्सहैव वा
राजा, वय वाढलं की आणि गृहस्थाने आपली कर्तव्यं पूर्ण केली की, त्याने बायकोला मुलांकडे सोपवावं आणि मग एकटा किंवा तिच्यासोबत जंगलात जावं.
पर्णमूलफलाहारः केशश्मश्रुजटाधरः । भूमिशायी भवेत्तत्र मुनिस्सर्वातिथिर्नृप
तिथे तो पान, कंद, फळ यावर जगावा, केस आणि दाढी वाढवावी, जमिनीवर झोपावं आणि सर्व पाहुण्यांचं स्वागत करणारा ऋषी व्हावा, राजा.
चर्मकाशकुशैः कुर्य्यात्परिधानोत्तरीयके । तद्वत्त्रिषवणं स्नानं शस्तमस्य नरेश्वर
त्याने कातडं, झाडाची साल किंवा कुशा या वस्तूंनी वस्त्र तयार करावं; आणि दिवसातून तीन वेळा स्नान करणं त्याच्यासाठी योग्य आहे, राजाधिराज.
देवताभ्यर्चनं होमस्सर्वाभ्यागतपूजनम् । भिक्षाबलिप्रदानं च शस्तमस्य नरेश्वर
देवतांची पूजा, होम, आलेल्यांचं स्वागत, भिक्षा आणि नैवेद्य देणं — हे सर्व त्याच्यासाठी योग्य आहे, राजाधिराज.
वन्यस्नेहेन गात्राणामभ्यंगश्चास्य शस्यते । तपश्च तस्य राजेंद्र शीतोष्णादिसहिष्णुता
वनात मिळणाऱ्या तेलाने अंगाला अभ्यंग करणं त्याच्यासाठी उत्तम आहे; आणि तप करणे, थंडी-उष्णता यांसारख्या गोष्टी सहन करणं हेही आवश्यक आहे, राजाधिराज.
यस्त्वेतां नियतश्चर्यां वानप्रस्थश्चरेन्मुनिः । स दहत्यग्निवद्दोषाञ्जयेल्लोकांश्च शाश्वतान्
जो वानप्रस्थ ऋषी ही निश्चित आचारसंहिता पाळतो, तो अग्नीप्रमाणे सर्व दोष जाळून टाकतो आणि शाश्वत लोकांना प्राप्त होतो.
चतुर्थश्चाश्रमो भिक्षोः प्रोच्यते यो मनीषिभिः । तस्य स्वरूपं गदतो मम श्रोतुं नृपार्हसि
चौथा आश्रम म्हणजे संन्यास, असं ज्ञानी लोक सांगतात; त्याचं स्वरूप मी सांगतो, ते तू ऐकावंस, राजा.
पुत्रद्र व्यकलत्रेषु त्यक्तस्नेहो नराधिप । चतुर्थमाश्रमस्थानं गच्छेन्निर्धूतमत्सरः
राजा, ज्याने मुलं, नातेवाईक आणि पत्नी यांच्याशी असलेलं प्रेम सोडलं आहे आणि मत्सरही नाहीसा केला आहे, त्याने चौथ्या आश्रमात प्रवेश करावा.
त्रैवर्गिकांस्त्यजेत्सर्वानारंभानवनीपते । मित्रादिषु समो मैत्रस्समस्तेष्वेव जंतुषु
राजा, त्याने अर्थ, धर्म, काम या तिन्ही गोष्टींचे सर्व व्यवहार सोडावेत आणि सर्व प्राण्यांमध्ये, मित्रांमध्ये आणि इतरांमध्ये समत्व ठेवावं.
जरायुजांडजादीनां वाड्मनःकायकर्मभिः । युक्तः कुर्वीत न द्रो हं सर्वसंगांश्च वर्जयेत्
ज्या सर्व सजीवांशी — गर्भातून, अंड्यातून किंवा इतर प्रकारे जन्मलेल्या — तो वाणी, मन आणि शरीराने योग्य वागतो, तो कोणालाही त्रास देत नाही आणि सर्व प्रकारच्या आसक्ती टाळतो.
एकारात्रस्थितिर्ग्रामे पंचरात्रस्थितिः पुरे । तथा तिष्ठेद्यथाप्रीतिर्द्वेषो वा नास्य जायते
त्याने गावात एक रात्र, शहरात पाच रात्री थांबावं; आणि तिथेही, आपल्याला कुणाशीही प्रेम किंवा द्वेष निर्माण होऊ नये, असं वागावं.
प्राणयात्रानिमित्तं च व्यंगारे भुक्तवज्जने । काले प्रशस्तवर्णानां भिक्षार्थं पर्यटेद्गृहान्
फक्त प्राण वाचवण्यासाठी, कुणी न मागता मिळालेलं अन्न खावं; आणि योग्य वेळी, उत्तम वर्तन असलेल्या लोकांच्या घरी भिक्षा मागायला जावं.
कामः क्रोधस्तथा दर्पमोहलोभादयश्च ये । तांस्तु सर्वान्परित्यज्य परिव्राण्निर्ममो भवेत्
इच्छा, राग, गर्व, मोह, लोभ आणि इतर सर्व वाईट गोष्टी सोडून, संन्यासी माणूस सर्व प्रकारच्या मालकीच्या भावनेपासून मुक्त व्हावा.
अभयं सर्वभूतेभ्यो दत्त्वा यश्चरते मुनिः । तस्यापि सर्वभूतेभ्यो न भयं विद्यते क्वचित्
जो मुनि सर्व प्राण्यांना निर्भयता देतो आणि तसेच वागतो, त्याला कोणत्याही प्राण्यापासून कधीच भीती राहत नाही.
कृत्वाग्निहोत्रं स्वशरीरसंस्थं शारीरमग्निं स्वमुखे जुहोति । विप्रस्तु भैक्ष्योपहितैर्हविर्भिश्चिताग्निकानां व्रजति स्म लोकान्
जो आपल्या शरीरातच अग्निहोत्र स्थापून, शरीरातील अग्नीला आपल्या तोंडातून होम देतो, आणि ब्राह्मण भिक्षेने मिळालेल्या हविष्याने यज्ञ करतो, तो चिताग्नी प्रज्वलित करणाऱ्यांना जे लोक मिळतात, ते लोक प्राप्त करतो.
मोक्षाश्रमं यश्चरते यथोक्तं शुचिस्सुखं कल्पितबुद्धियुक्तः । अनिंधनं ज्योतिरिव प्रशांतस्स ब्रह्मलोकं श्रयते द्विजातिः
जो शुद्ध, समाधानी आणि स्थिर बुद्धीने सांगितलेल्या मार्गाने मोक्षाचा आश्रम आचरतो, तो इंधन नसलेल्या ज्योतीसारखा शांत होतो आणि तो द्विज ब्रह्मलोक प्राप्त करतो.
सगर उवाच कथितं चातुराश्रम्यं चातुर्वर्ण्यक्रियास्तथा । पुंसः क्रियामहं श्रोतुमिच्छामि द्विजसत्तम ॥ ३,१०.
सगर म्हणाला: चार आश्रमांची कर्तव्ये आणि चार वर्णांची क्रियेची माहिती सांगितली आहे; आता, हे श्रेष्ठ द्विजा, मनुष्याने करावयाच्या विधी मी ऐकू इच्छितो.
नित्यनैमित्तिकाः काम्याः क्रियाः पुंसामशेषतः । समाख्याहि भृगुश्रेष्ठ सर्वज्ञो ह्यसि मे मतः ॥ ३,१०.
हे भृगुप्रवर, पुरुषांचे नित्य, नैमित्तिक आणि काम्य असे सर्व विधी कृपया सविस्तर सांगावे, कारण मला वाटते की तू सर्वज्ञ आहेस.
और्व उवाच यदेतदुक्तं भवता नित्यनैमित्तिकाश्रयम् । तदहं कथयिष्यामि शृणुष्वैकमना मम ॥ ३,१०.
और्व म्हणाला: तू नित्य आणि नैमित्तिक विधींबद्दल जे विचारले आहेस, ते मी तुला सांगतो; माझे बोल एकाग्रतेने ऐक.
जातस्य जातकर्मादिक्रियाकाण्डमशेषतः । पुत्रस्य कुर्वीत पिता श्राद्धं चाभ्युदयात्मकम् ॥ ३,१०.
जो जन्मतो, त्याच्या जन्मानंतरची सर्व विधी आणि शुभ श्राद्ध, वडिलांनी आपल्या मुलासाठी पूर्णपणे कराव्यात.
युग्मांस्तु प्राड्मुखान्विप्रान्भोजयेन्मनुजेश्वर । यथा तृप्तिस्तथा कुर्याद्दैवं पित्र्यं द्विजन्मनाम् ॥ ३,१०.
हे राजन, पूर्वेकडे तोंड करून, ब्राह्मणांना जोडीनं जेवू घालावं आणि द्विजांसाठी दैवत व पितर यांना समाधान होईल असे अर्पण करावे.
दध्ना युक्तैः सबदरैर्मिश्रान् पिण्डान्मुदा युतः । नान्दीमुखेभ्यस्तीर्थेन दद्याद्दैवेन पार्थिव ॥ ३,१०.
दही, जौ आणि इतर पदार्थ मिसळून, आनंदाने पिंड तयार करून, नंदीमुखांसाठी तीर्थाने दैवत अर्पण करावी, हे राजन.
प्राजापत्येन वा सर्वमुपचारं प्रदक्षिणम् । कुर्वीत तत्तथाशेषवृद्धिकालेषु भूपते ॥ ३,१०.
किंवा प्राजापत्य विधीने सर्व उपचार दक्षिणाभिमुख करून करावेत आणि वाढीच्या वेळीही तसेच करावे, हे राजन.
ततश्च नाम कुर्वीत पितैव दशमेहनि । देवपूर्वं नराख्यं हि शर्मवर्मादिसंयुतम् ॥ ३,१०.
यानंतर, दहाव्या दिवशी वडिलांनी देवपूर्व आणि मानवशब्दाने संपणारे, 'शर्मा', 'वर्मा' इत्यादी जोडून नाव ठेवावे.
शर्मेति ब्राह्यणस्योक्तं वर्मेति क्षत्रसंश्रयम् । गुप्तदासात्मकं नाम प्रशस्तं वैश्यशूद्रयोः ॥ ३,१०.
ब्राह्मणासाठी 'शर्मा', क्षत्रियासाठी 'वर्मा' असे सांगितले आहे; वैश्य व शूद्रांसाठी रक्षण किंवा सेवा दर्शवणारे नाव योग्य आहे.