दानं च दद्याच्छूद्रोपि पाकयज्ञैर्यजेत च । पित्र्यादिकं च तत्सर्वं शुद्रः कुर्वीत तेन वै ॥ ३,८.
शूद्रानेही दान द्यावे आणि पाका-यज्ञांनी पूजा करावी; पितृकार्य वगैरे सर्व विधी तो करू शकतो.
भृत्यादिभरणार्थाय सर्वेषां च परिग्रहः । ऋतुकालेभिगमनं स्वदारेषु महीपते ॥ ३,८.
भृत्य वगैरे लोकांच्या पालनासाठी सर्वांनी संपत्ती स्वीकारावी; आणि योग्य काळात आपल्या पत्नींकडे जावे, राजन.
दया समस्तभूतेषु तितिक्षा नातिमानिता । सत्यं शौचमनायासो मङ्गलं प्रियवादिता ॥ ३,८.
सर्व प्राण्यांबद्दल दया, सहनशीलता, गर्व न करणे, सत्य बोलणे, स्वच्छता, चिंता न करणे, शुभता आणि गोड बोलणे — हे सगळे गुण आहेत.
मैत्र्यस्पृहा तथा तद्वदकार्पण्यंनरेश्वर । अनुसूया च सामान्यवर्णानां कथिता गुणाः ॥ ३,८.
मैत्रीभाव, लोभ न करणे, कंजूषपणा न करणे आणि दुसऱ्याचा हेवा न बाळगणे — हे सर्वसामान्य लोकांचे गुण आहेत, हे राजाधिराज.
आश्रमाणां च सर्वेषामेते सामान्यलक्षणाः । गुणांस्तथावद्धर्मांश्च विप्रादीनामिमाञ्छृणु ॥ ३,८.
हे सर्व गुण आणि लक्षणे सर्व आश्रमांसाठीही समान आहेत. आता ब्राह्मण वगैरेंचे विशेष गुण आणि कर्तव्ये मी सांगतो, ते नीट ऐक.
क्षात्त्रं कर्म द्विजस्योक्तं वैश्यं कर्म तथा पदि । राजन्यस्य च वैश्योक्तं शूद्रकर्म न चैतयोः ॥ ३,८.
दुर्बळतेच्या वेळी द्विजाला क्षत्रियाचे कर्तव्य सांगितले आहे, तसेच वैश्याचेही. पण शूद्राचे कर्तव्य या दोघांसाठी नाही.
सामर्थ्ये सति तत्त्याज्यमुभाभ्यामपि पार्थिव । तदेवापदि कर्तव्यं न कुर्यात्कर्मसंकरम् ॥ ३,८.
शक्ती असेल तर या दोघांनीही अशा कर्तव्यांचा त्याग करावा, अगदी संकटातसुद्धा. फक्त अडचणीच्या वेळीच ती करावी, पण वर्णांची कर्तव्ये एकत्र करू नयेत.
इत्येते कथिता राजन्वर्णधर्मा मया तव । धर्मानाश्रमिणां सम्यग्ब्रुवतो मे निशामय ॥ ३,८.
हे राजन, मी तुला वर्णधर्म सांगितले. आता मी आश्रमधर्म नीट सांगतो, ते लक्षपूर्वक ऐक.
और्व उवाच । बालः कृतोपनयनो वेदाहरणतत्परः । गुरुगेहे वसेद्भूप ब्रह्मचारी समाहितः
और्व म्हणाले — जो मुलगा उपनयन करून वेदाध्ययनात मन लावतो, त्याने ब्रह्मचारी म्हणून गुरूच्या घरी राहावे, हे राजन.
शौचा चारव्रतं तत्र कार्य्यं शुश्रूषणं गुरोः । व्रतानि चरता ग्राह्यो वेदश्च कृतबुद्धिना
तेथे त्याने स्वच्छता, चांगले वर्तन, व्रतांचे पालन आणि गुरूची सेवा करावी. व्रत पाळताना ठाम मनाने वेद शिकावा.
उभे संध्ये रविं भूप तथैवाग्निं समाहितः । उपतिष्ठेत्तदा कुर्य्याद्गुरोरप्यभिवादनम्
प्रत्येक सकाळ-संध्याकाळी, हे राजन, त्याने एकाग्रतेने सूर्य आणि अग्नीची पूजा करावी; त्यानंतर गुरूला नमस्कार करावा.
स्थिते तिष्ठेद्व्रजेद्याते नीचैरासीत चासति । शिष्यो गुरोर्नृपश्रेष्ठ प्रतिकूलं न संचरेत्
गुरू उभा राहिला तर तोही उभा राहावा, गुरू गेला तर त्याच्या मागे जावे, गुरू बसला तर खाली बसावे; हे उत्तम राजन, शिष्याने गुरूच्या विरुद्ध कधीही वागू नये.
तेनैवोक्तं पठेद्वेदं नान्यचित्तः पुरस्स्थितः । अनुज्ञातश्च भिक्षान्नमश्नीयाद्गुरुणा ततः
गुरूने सांगितले तसेच वेदाचा पाठ करावा, मन दुसरीकडे न जाऊ देता, गुरूसमोरच. गुरूची परवानगी मिळाल्यावरच भिक्षेचे अन्न खावे.
अवगाहेदपः पूर्वमाचार्य्येणावगाहितः । समिज्जलादिकं चास्य काल्यं काल्यमुपानयेत्
गुरूने आधी स्नान केल्यावरच त्याने स्नान करावे. योग्य वेळी गुरूंसाठी पाणी, लाकूड आणि इतर वस्तू आणाव्यात.
गृहीतग्राह्यवेदश्च ततोनुज्ञामवाप्य च । गार्हस्थ्यमाविश्त्प्रोआ!ज्ञो निष्पन्नगुरुनिष्कृतिः
वेद शिकून पूर्णपणे आत्मसात केल्यावर आणि गुरूची परवानगी मिळाल्यावर, गुरुदक्षिणा देऊन गृहस्थाश्रमात प्रवेश करावा.
विधिनावाप्तदारस्तु धनं प्राप्य स्वकर्मणा । गृहस्थकार्य्यमखिलं कुर्य्याद्भूपाल शक्तितः
विधिपूर्वक पत्नी मिळवून, स्वतःच्या कष्टाने संपत्ती मिळवावी आणि आपल्या सामर्थ्यानुसार गृहस्थाचे सर्व कर्तव्ये पार पाडावीत, हे पृथ्वीचे रक्षण करणाऱ्या राजा.
निवापेन पितॄनर्चन्यज्ञैर्देवांस्तथातिथीन् । अन्नैर्मुनींश्च स्वाध्यायैरपत्येन प्रजापतिम्
पितरांना तर्पणाने, देवांना आणि अतिथींना यज्ञाने, ऋषींना अन्नाने, वेदाला स्वाध्यायाने आणि प्रजापतीला संततीने पूजावे.
भूतानि बलिभिश्चैव वात्सल्येनाखिलं जगत् । प्राप्नोति लोकान्पुरुषो निजकर्मसमार्जितान्
सर्व प्राण्यांना नैवेद्य द्यावे, सर्व जगावर प्रेमभाव ठेवावा; माणूस आपल्या कर्माने मिळवलेले लोक मिळवतो.
बिक्षाभुजश्च ये केचित्परिव्राड्ब्रह्मचारिणः । तेप्यत्रैव प्रतिष्ठंते गार्हस्थ्यं तेन वै परम्
जे कोणी भिक्षेवर जगतात — संन्यासी किंवा ब्रह्मचारी — तेही याच गृहस्थाश्रमात स्थिर असतात; म्हणून गृहस्थाश्रम श्रेष्ठ मानला जातो.
वेदाहरणकार्य्याय तीर्थस्नानाय च प्रभो । अटंति वसुधां विप्राः पृथिवीदर्शनाय च
वेदाध्ययनासाठी आणि तीर्थस्नानासाठी, हे प्रभो, ब्राह्मण पृथ्वीवर फिरतात आणि जग पाहण्यासाठीही.
अनिकेता ह्यनाहारा यत्र सायंगृहाश्च ये । तेषां गृहस्थः सर्वेषां प्रतिष्ठा योनिरेव च
ज्यांचं कुठेही ठराविक घर नाही, जे वेळच्या वेळी जेवत नाहीत, आणि संध्याकाळी जिथे मिळेल तिथे राहतात — अशा सगळ्यांसाठी गृहस्थच आधार आणि मूळ असतो.
तेषां स्वागतदानादिवक्तव्यं मधुरं नृप । गृहागतानां दद्याच्च शयनासनभोजनम्
राजा, अशा पाहुण्यांशी गोड बोलावं, त्यांचं स्वागत करावं आणि काहीतरी द्यावं; घरात आलेल्यांना झोपायला जागा, बसायला आसन आणि जेवायला अन्न द्यावं.
अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात्प्रतिनिवर्त्तते । स दत्त्वा दुष्कृतं तस्मै पुण्यमादाय गच्छति
ज्या पाहुण्याच्या मनातली आशा पूर्ण झाली नाही आणि तो रिकाम्या हाताने घरातून परत जातो, त्याच्याकडून गृहस्थ आपलं पुण्य घेऊन त्याला पाप देतो.
अवज्ञानमहंकारो दंभश्चैव गृह सतः । परितापोपघातौ च पारुष्यं च न शस्यते
गृहस्थाने कोणाचाही अपमान, अहंकार, दांभिकपणा, त्रास देणं, इजा करणं किंवा कठोरपणा कधीच करू नये.
यस्तु सम्यक्करोत्येवं गृहस्थः परमं विधिम् । सर्वबंधविनिर्मुक्तो लोकानाप्नोत्यनुत्तमान्
जो गृहस्थ हे श्रेष्ठ नियम नीट पाळतो, तो सर्व बंधनांपासून मुक्त होतो आणि उत्तम लोकांना मिळणाऱ्या जगात पोहोचतो.
वयःपरिणतो राजन्कृतकृत्यो गृहाश्रमी । पुत्रेषु भार्यां निक्षिप्य वनं गच्छेत्सहैव वा
राजा, वय वाढलं की आणि गृहस्थाने आपली कर्तव्यं पूर्ण केली की, त्याने बायकोला मुलांकडे सोपवावं आणि मग एकटा किंवा तिच्यासोबत जंगलात जावं.
पर्णमूलफलाहारः केशश्मश्रुजटाधरः । भूमिशायी भवेत्तत्र मुनिस्सर्वातिथिर्नृप
तिथे तो पान, कंद, फळ यावर जगावा, केस आणि दाढी वाढवावी, जमिनीवर झोपावं आणि सर्व पाहुण्यांचं स्वागत करणारा ऋषी व्हावा, राजा.
चर्मकाशकुशैः कुर्य्यात्परिधानोत्तरीयके । तद्वत्त्रिषवणं स्नानं शस्तमस्य नरेश्वर
त्याने कातडं, झाडाची साल किंवा कुशा या वस्तूंनी वस्त्र तयार करावं; आणि दिवसातून तीन वेळा स्नान करणं त्याच्यासाठी योग्य आहे, राजाधिराज.
देवताभ्यर्चनं होमस्सर्वाभ्यागतपूजनम् । भिक्षाबलिप्रदानं च शस्तमस्य नरेश्वर
देवतांची पूजा, होम, आलेल्यांचं स्वागत, भिक्षा आणि नैवेद्य देणं — हे सर्व त्याच्यासाठी योग्य आहे, राजाधिराज.
वन्यस्नेहेन गात्राणामभ्यंगश्चास्य शस्यते । तपश्च तस्य राजेंद्र शीतोष्णादिसहिष्णुता
वनात मिळणाऱ्या तेलाने अंगाला अभ्यंग करणं त्याच्यासाठी उत्तम आहे; आणि तप करणे, थंडी-उष्णता यांसारख्या गोष्टी सहन करणं हेही आवश्यक आहे, राजाधिराज.