परदारपरद्रव्यपरहिंसासु यो रतिम् । न करोति पुमान्भूप तोष्यते तेन केशवः ॥ ३,८.
राजा, जो दुसऱ्याच्या पत्नीमध्ये, दुसऱ्याच्या संपत्तीत किंवा इतरांना त्रास देण्यात आनंद मानत नाही, त्याच्यावर केशव प्रसन्न होतो.
न ताडयति नो हन्ति प्राणिनो न च हिंसकः । यो मनुष्यो मनुष्येन्द्र तोष्यते तेन केशवः ॥ ३,८.
जो कोणत्याही सजीवाला मारत नाही, मारहाण करत नाही किंवा त्रास देत नाही, मनुष्यराजा, त्याच्यावर केशव प्रसन्न होतो.
देवाद्विजगुरूणां च शुश्रूषासु सदोद्यतः । तोष्यते तेन गोविन्दः पुरुषेणनरेश्वर ॥ ३,८.
देव, ब्राह्मण आणि गुरू यांची सेवा करायला जो नेहमी तयार असतो, राजन, त्याच्यावर गोविंद प्रसन्न होतो.
यथात्मनि च पुत्रे च सर्वभूतेषु यत्तथा । हितकामो हरिस्तेन सर्वदा तोष्यते सुखम् ॥ ३,८.
जसा माणूस स्वतःच्या आणि आपल्या मुलाच्या भल्याची इच्छा करतो, तशीच सर्व प्राण्यांच्या भल्याची इच्छा जो करतो, त्याच्यावर हरी नेहमी आनंदाने प्रसन्न असतो.
यस्य रागादिदोषेण न दुष्टं नृप मानसम् । विशुद्धचेतसा विष्णुस्तोष्यते तेन सर्वदा ॥ ३,८.
राजा, ज्या माणसाच्या मनात राग वगैरे दोष नाहीत आणि ज्याचं मन नेहमी स्वच्छ असतं, तो विष्णूला नेहमी प्रिय असतो.
वर्णाश्रमेषु ये धर्माः शास्त्रोक्ता मुनिसत्तम । तेषु तिष्ठन्नरो विष्णुमादुष्टं नृप मानसम् ॥ ३,८.
मुनिश्रेष्ठा, वर्ण आणि आश्रम यांच्यासाठी शास्त्रात सांगितलेले धर्म जेव्हा कोणी शुद्ध मनाने पाळतो, तेव्हा तो विष्णूला प्रिय होतो.
सगर उवाच तदहं श्रोतुमिच्छमि वर्णधर्मानशेषतः । तथैवाश्रमधर्मंश्च द्विजवर्य ब्रवीहि तान् ॥ ३,८.
सगर म्हणाला: म्हणून मला सर्व वर्णांचे धर्म आणि आश्रमधर्म सविस्तर ऐकायचे आहेत. द्विजश्रेष्ठा, कृपया ते मला सांग.
और्व उवाच ब्राह्मणक्षत्रियविशां शुद्राणां च यथाकमम् । त्वमेकाग्रमतिर्भूत्वा शृणु धर्मान्मयोदितान् ॥ ३,८.
और्व म्हणाले: ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र यांच्या योग्य कर्तव्यांची मी सांगतो, तू एकाग्र मनाने ते ऐक.
दानं दद्याद्यजेद्देवान् यज्ञिः स्वाध्यायतत्परः । नित्योदकी भवेद्विप्रः कुर्याच्चाग्निपरिग्रहम् ॥ ३,८.
ब्राह्मणाने दान द्यावे, देवांची यज्ञांनी पूजा करावी, नेहमी अध्ययनात मग्न राहावे, नेहमी पाणी द्यावे आणि अग्निसंस्कार करावा.
वृत्त्यर्थं याजयेच्चान्यानन्यानध्यापयेत्तथा । कुर्यात्प्रतिग्रहादानंशुक्लार्थान्न्यायतो द्विजः ॥ ३,८.
उपजीविकेसाठी ब्राह्मणाने इतरांसाठी यज्ञ करावा, इतरांना शिकवावे आणि योग्य मार्गाने शुद्ध हेतूने दान स्वीकारावे.
सर्वभूतहितं कुर्यान्नाहितं कस्याचिद्द्विजः । मैत्री समस्तभूतेषु ब्राह्मणस्योत्तमं धनम् ॥ ३,८.
ब्राह्मणाने सर्व प्राण्यांच्या हितासाठी वागावे आणि कोणाचेही अहित करू नये; सर्व जीवांशी मैत्री हे ब्राह्मणाचे श्रेष्ठ धन आहे.
ग्राव्णिरत्ने च पारक्ये समबुद्धिर्भवेद्द्विजः । ऋतावभिगमः पत्न्यां शस्तते चास्य पार्थिव ॥ ३,८.
ब्राह्मणाने दगड, मौल्यवान रत्न आणि दुसऱ्याची मालमत्ता यांच्यात समदृष्टी ठेवावी; योग्य काळातच पत्नीला जावे, हे त्याच्यासाठी प्रशंसनीय आहे, राजन.
दानानि दद्यादिच्छातो द्विजेभ्यः क्षत्रियोपि वा । यजेच्च विविधैर्यज्ञैरधीयीत च पार्थिवः ॥ ३,८.
राजा, क्षत्रियानेही इच्छेनुसार ब्राह्मणांना दान द्यावे, विविध यज्ञ करावे आणि अध्ययन करावे.
शस्त्राजीवो महीरक्षा प्रवरा तस्य जीविका । तत्रापि प्रथमः कल्पः पृथिवीपरिपारनम् ॥ ३,८.
शस्त्राच्या साहाय्याने उपजीविका करणे आणि पृथ्वीचे रक्षण करणे हे क्षत्रियाचे मुख्य कर्तव्य आहे; त्यातही पृथ्वीचे संरक्षण हे सर्वात श्रेष्ठ आहे.
धरित्रीपालनेनैव कृतकृत्या नराधिपाः । भवन्ति तृपतेरंशा यतो यज्ञादिकर्मणाम् ॥ ३,८.
राजे पृथ्वीचे रक्षण करून आपले कर्तव्य पूर्ण करतात; त्यांना यज्ञादी कर्मांचे पुण्य मिळते.
दुष्टानां शासनाद्राजा शिष्टानां परिपालनात् । प्राप्नोत्यभिमतांल्लोकान्वर्णसंस्थां करोति यः ॥ ३,८.
राजा दुष्टांना शिक्षा देतो आणि सज्जनांचे रक्षण करतो, त्यामुळे त्याला इच्छित लोक मिळतात आणि वर्णव्यवस्था टिकवून ठेवतो.
पाशुपाल्यं च वाणिज्यं कृषिं च मनुजेश्वर । वैश्याय जीविकां ब्रह्मा ददौ लोकपितामहः ॥ ३,८.
मनुष्याधिपती, पशुपालन, व्यापार आणि शेती हे वैश्यासाठी ब्रह्मदेवाने दिलेले उपजीविकेचे मार्ग आहेत.
तस्याप्यध्ययनं यज्ञो दानं धर्मश्च शस्यते । नित्यनैमित्तिकादीनामनुष्ठानं च कर्मणाम् ॥ ३,८.
वैश्यासाठीही अध्ययन, यज्ञ, दान आणि धर्म हे प्रशंसनीय आहेत, तसेच नित्य व नैमित्तिक कर्मांचे पालन करणेही.
द्विजातिसंश्रितं कर्म तादर्थ्यं तेन पोषणम् । क्रयविक्रयजैर्वापि धनैः कारूद्भवेन वा ॥ ३,८.
त्याचे काम द्विजांच्या संगतीचे असते; त्यातून तो त्यांना पोसतो, खरेदी-विक्रीच्या उत्पन्नातून किंवा हस्तकलेच्या कमाईतून.
शुद्रस्य सन्नतिः शौचं सेवा स्वामिन्यमायया । अमन्त्रयज्ञो ह्यस्तेयं तत्संगो विप्ररक्षणम् ॥ ३,८.
शूद्रासाठी नम्रता, स्वच्छता, सेवा, स्वामीप्रती निष्ठा, मंत्रांशिवाय यज्ञ, चोरी न करणे, सज्जनांच्या संगतीत राहणे आणि ब्राह्मणांचे रक्षण हे धर्म आहेत.
दानं च दद्याच्छूद्रोपि पाकयज्ञैर्यजेत च । पित्र्यादिकं च तत्सर्वं शुद्रः कुर्वीत तेन वै ॥ ३,८.
शूद्रानेही दान द्यावे आणि पाका-यज्ञांनी पूजा करावी; पितृकार्य वगैरे सर्व विधी तो करू शकतो.
भृत्यादिभरणार्थाय सर्वेषां च परिग्रहः । ऋतुकालेभिगमनं स्वदारेषु महीपते ॥ ३,८.
भृत्य वगैरे लोकांच्या पालनासाठी सर्वांनी संपत्ती स्वीकारावी; आणि योग्य काळात आपल्या पत्नींकडे जावे, राजन.
दया समस्तभूतेषु तितिक्षा नातिमानिता । सत्यं शौचमनायासो मङ्गलं प्रियवादिता ॥ ३,८.
सर्व प्राण्यांबद्दल दया, सहनशीलता, गर्व न करणे, सत्य बोलणे, स्वच्छता, चिंता न करणे, शुभता आणि गोड बोलणे — हे सगळे गुण आहेत.
मैत्र्यस्पृहा तथा तद्वदकार्पण्यंनरेश्वर । अनुसूया च सामान्यवर्णानां कथिता गुणाः ॥ ३,८.
मैत्रीभाव, लोभ न करणे, कंजूषपणा न करणे आणि दुसऱ्याचा हेवा न बाळगणे — हे सर्वसामान्य लोकांचे गुण आहेत, हे राजाधिराज.
आश्रमाणां च सर्वेषामेते सामान्यलक्षणाः । गुणांस्तथावद्धर्मांश्च विप्रादीनामिमाञ्छृणु ॥ ३,८.
हे सर्व गुण आणि लक्षणे सर्व आश्रमांसाठीही समान आहेत. आता ब्राह्मण वगैरेंचे विशेष गुण आणि कर्तव्ये मी सांगतो, ते नीट ऐक.
क्षात्त्रं कर्म द्विजस्योक्तं वैश्यं कर्म तथा पदि । राजन्यस्य च वैश्योक्तं शूद्रकर्म न चैतयोः ॥ ३,८.
दुर्बळतेच्या वेळी द्विजाला क्षत्रियाचे कर्तव्य सांगितले आहे, तसेच वैश्याचेही. पण शूद्राचे कर्तव्य या दोघांसाठी नाही.
सामर्थ्ये सति तत्त्याज्यमुभाभ्यामपि पार्थिव । तदेवापदि कर्तव्यं न कुर्यात्कर्मसंकरम् ॥ ३,८.
शक्ती असेल तर या दोघांनीही अशा कर्तव्यांचा त्याग करावा, अगदी संकटातसुद्धा. फक्त अडचणीच्या वेळीच ती करावी, पण वर्णांची कर्तव्ये एकत्र करू नयेत.
इत्येते कथिता राजन्वर्णधर्मा मया तव । धर्मानाश्रमिणां सम्यग्ब्रुवतो मे निशामय ॥ ३,८.
हे राजन, मी तुला वर्णधर्म सांगितले. आता मी आश्रमधर्म नीट सांगतो, ते लक्षपूर्वक ऐक.
और्व उवाच । बालः कृतोपनयनो वेदाहरणतत्परः । गुरुगेहे वसेद्भूप ब्रह्मचारी समाहितः
और्व म्हणाले — जो मुलगा उपनयन करून वेदाध्ययनात मन लावतो, त्याने ब्रह्मचारी म्हणून गुरूच्या घरी राहावे, हे राजन.
शौचा चारव्रतं तत्र कार्य्यं शुश्रूषणं गुरोः । व्रतानि चरता ग्राह्यो वेदश्च कृतबुद्धिना
तेथे त्याने स्वच्छता, चांगले वर्तन, व्रतांचे पालन आणि गुरूची सेवा करावी. व्रत पाळताना ठाम मनाने वेद शिकावा.