सगरः प्रणिपत्त्यैनमौर्वं पप्रच्छभार्गवम् । विष्णोराराधनोपायसंबन्धं मुनिसत्तम ॥ ३,८.
सगराने और्व भृगुवंशीय ऋषीला वंदन करून, हे श्रेष्ठ मुनी, विष्णूच्या पूजेचे उपाय आणि त्याचा संबंध काय, हे विचारलं.
फलं चाराधिते विष्णो यत्पुंसामभिजायते । स चाह पृष्टो यत्नेन तस्मै तन्मेखिलं शृणु ॥ ३,८.
विष्णूची पूजा केल्यावर माणसांना काय फळ मिळतं, हेही त्याने विचारलं. और्वाने मन लावून विचारल्यावर त्याला सगळं सांगितलं— ते मी तुला सांगतो, ऐक.
और्व उवाच भौमं मनोरथं स्वर्गं स्वर्गे रम्यं च यत्पदम् । प्राप्नोत्याराधिते विष्णौ निर्वाणमपि चोत्तमम् ॥ ३,८.
और्व म्हणाले— विष्णूची पूजा केल्यावर मनुष्याला पृथ्वीवरील इच्छा, स्वर्ग, स्वर्गातील आनंदी स्थान आणि अगदी उत्तम मुक्तीही मिळते.
यद्यदिच्छति यावच्च फलमाराधितेऽच्युते । तत्तदाप्नोति राजेन्द्र भूरि स्वल्पमथापि वा ॥ ३,८.
राजेंद्र, अच्युताची पूजा करून जो जेवढं फळ, मोठं असो वा लहान, जसं हवं तसं इच्छितो, तेवढंच त्याला मिळतं.
यत्तु पृच्छसि भूपाल कथामाराध्यते हरिः । तदहं सकलं तुभ्यं कथयामि निबोध मे ॥ ३,८.
भूपाल, तू विचारतोस की हरिची पूजा कशी करावी— तर मी तुला सगळं सांगतो, माझं नीट लक्ष देऊन ऐक.
वर्णाश्रमाचारवता पुरुषेणपरः पुमान् । विष्णुराराध्यते पन्था नान्यस्तत्तोषकारकः ॥ ३,८.
जो पुरुष आपल्या वर्ण आणि आश्रमाच्या आचाराचं पालन करतो, तोच परमेश्वराची खरी पूजा करतो; याशिवाय दुसरा कोणताही मार्ग त्याला संतुष्ट करू शकत नाही.
यजन्यज्ञान्यजत्येनं जपन्त्येनं जपन्नृप । निघ्नन्नन्यान्हिनस्त्येनं सर्वभूतो यतो हरिः ॥ ३,८.
यज्ञ करून, जप करून, प्रार्थना म्हणून, शत्रूंचा नाश करून किंवा इतरांना त्रास देऊनही, कारण हरी सर्व प्राण्यांचा आत्मा आहे, त्याची पूजा होते.
तस्मात्सदाचारवता पुरुषेण जनार्दनः । आराध्यस्तु स्ववर्णोक्तधर्मानुष्ठानकारिमा ॥ ३,८.
म्हणून, जो आपला वर्णधर्म नीट पार पाडतो आणि चांगल्या वर्तनाचा आहे, त्याने जनार्दनाची पूजा करावी.
ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शुद्रश्च पृथिवीपते । स्वधर्मतत्परो विष्णुमाराधयति नान्यथा ॥ ३,८.
ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य किंवा शूद्र, हे पृथ्वीच्या राजांनो, आपापल्या धर्मात निष्ठा ठेवूनच विष्णूची पूजा करतात, दुसऱ्या मार्गाने नाही.
परापवादं पैशुन्यमनृतं च न भाषते । अन्योद्वेगकरं वापि तोष्यते तेनकेशवः ॥ ३,८.
जो दुसऱ्याची निंदा, चुगली किंवा खोटं बोलत नाही, किंवा इतरांना दुखावणारं काही बोलत नाही, त्याच्यावर केशव प्रसन्न होतो.
परदारपरद्रव्यपरहिंसासु यो रतिम् । न करोति पुमान्भूप तोष्यते तेन केशवः ॥ ३,८.
राजा, जो दुसऱ्याच्या पत्नीमध्ये, दुसऱ्याच्या संपत्तीत किंवा इतरांना त्रास देण्यात आनंद मानत नाही, त्याच्यावर केशव प्रसन्न होतो.
न ताडयति नो हन्ति प्राणिनो न च हिंसकः । यो मनुष्यो मनुष्येन्द्र तोष्यते तेन केशवः ॥ ३,८.
जो कोणत्याही सजीवाला मारत नाही, मारहाण करत नाही किंवा त्रास देत नाही, मनुष्यराजा, त्याच्यावर केशव प्रसन्न होतो.
देवाद्विजगुरूणां च शुश्रूषासु सदोद्यतः । तोष्यते तेन गोविन्दः पुरुषेणनरेश्वर ॥ ३,८.
देव, ब्राह्मण आणि गुरू यांची सेवा करायला जो नेहमी तयार असतो, राजन, त्याच्यावर गोविंद प्रसन्न होतो.
यथात्मनि च पुत्रे च सर्वभूतेषु यत्तथा । हितकामो हरिस्तेन सर्वदा तोष्यते सुखम् ॥ ३,८.
जसा माणूस स्वतःच्या आणि आपल्या मुलाच्या भल्याची इच्छा करतो, तशीच सर्व प्राण्यांच्या भल्याची इच्छा जो करतो, त्याच्यावर हरी नेहमी आनंदाने प्रसन्न असतो.
यस्य रागादिदोषेण न दुष्टं नृप मानसम् । विशुद्धचेतसा विष्णुस्तोष्यते तेन सर्वदा ॥ ३,८.
राजा, ज्या माणसाच्या मनात राग वगैरे दोष नाहीत आणि ज्याचं मन नेहमी स्वच्छ असतं, तो विष्णूला नेहमी प्रिय असतो.
वर्णाश्रमेषु ये धर्माः शास्त्रोक्ता मुनिसत्तम । तेषु तिष्ठन्नरो विष्णुमादुष्टं नृप मानसम् ॥ ३,८.
मुनिश्रेष्ठा, वर्ण आणि आश्रम यांच्यासाठी शास्त्रात सांगितलेले धर्म जेव्हा कोणी शुद्ध मनाने पाळतो, तेव्हा तो विष्णूला प्रिय होतो.
सगर उवाच तदहं श्रोतुमिच्छमि वर्णधर्मानशेषतः । तथैवाश्रमधर्मंश्च द्विजवर्य ब्रवीहि तान् ॥ ३,८.
सगर म्हणाला: म्हणून मला सर्व वर्णांचे धर्म आणि आश्रमधर्म सविस्तर ऐकायचे आहेत. द्विजश्रेष्ठा, कृपया ते मला सांग.
और्व उवाच ब्राह्मणक्षत्रियविशां शुद्राणां च यथाकमम् । त्वमेकाग्रमतिर्भूत्वा शृणु धर्मान्मयोदितान् ॥ ३,८.
और्व म्हणाले: ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र यांच्या योग्य कर्तव्यांची मी सांगतो, तू एकाग्र मनाने ते ऐक.
दानं दद्याद्यजेद्देवान् यज्ञिः स्वाध्यायतत्परः । नित्योदकी भवेद्विप्रः कुर्याच्चाग्निपरिग्रहम् ॥ ३,८.
ब्राह्मणाने दान द्यावे, देवांची यज्ञांनी पूजा करावी, नेहमी अध्ययनात मग्न राहावे, नेहमी पाणी द्यावे आणि अग्निसंस्कार करावा.
वृत्त्यर्थं याजयेच्चान्यानन्यानध्यापयेत्तथा । कुर्यात्प्रतिग्रहादानंशुक्लार्थान्न्यायतो द्विजः ॥ ३,८.
उपजीविकेसाठी ब्राह्मणाने इतरांसाठी यज्ञ करावा, इतरांना शिकवावे आणि योग्य मार्गाने शुद्ध हेतूने दान स्वीकारावे.
सर्वभूतहितं कुर्यान्नाहितं कस्याचिद्द्विजः । मैत्री समस्तभूतेषु ब्राह्मणस्योत्तमं धनम् ॥ ३,८.
ब्राह्मणाने सर्व प्राण्यांच्या हितासाठी वागावे आणि कोणाचेही अहित करू नये; सर्व जीवांशी मैत्री हे ब्राह्मणाचे श्रेष्ठ धन आहे.
ग्राव्णिरत्ने च पारक्ये समबुद्धिर्भवेद्द्विजः । ऋतावभिगमः पत्न्यां शस्तते चास्य पार्थिव ॥ ३,८.
ब्राह्मणाने दगड, मौल्यवान रत्न आणि दुसऱ्याची मालमत्ता यांच्यात समदृष्टी ठेवावी; योग्य काळातच पत्नीला जावे, हे त्याच्यासाठी प्रशंसनीय आहे, राजन.
दानानि दद्यादिच्छातो द्विजेभ्यः क्षत्रियोपि वा । यजेच्च विविधैर्यज्ञैरधीयीत च पार्थिवः ॥ ३,८.
राजा, क्षत्रियानेही इच्छेनुसार ब्राह्मणांना दान द्यावे, विविध यज्ञ करावे आणि अध्ययन करावे.
शस्त्राजीवो महीरक्षा प्रवरा तस्य जीविका । तत्रापि प्रथमः कल्पः पृथिवीपरिपारनम् ॥ ३,८.
शस्त्राच्या साहाय्याने उपजीविका करणे आणि पृथ्वीचे रक्षण करणे हे क्षत्रियाचे मुख्य कर्तव्य आहे; त्यातही पृथ्वीचे संरक्षण हे सर्वात श्रेष्ठ आहे.
धरित्रीपालनेनैव कृतकृत्या नराधिपाः । भवन्ति तृपतेरंशा यतो यज्ञादिकर्मणाम् ॥ ३,८.
राजे पृथ्वीचे रक्षण करून आपले कर्तव्य पूर्ण करतात; त्यांना यज्ञादी कर्मांचे पुण्य मिळते.
दुष्टानां शासनाद्राजा शिष्टानां परिपालनात् । प्राप्नोत्यभिमतांल्लोकान्वर्णसंस्थां करोति यः ॥ ३,८.
राजा दुष्टांना शिक्षा देतो आणि सज्जनांचे रक्षण करतो, त्यामुळे त्याला इच्छित लोक मिळतात आणि वर्णव्यवस्था टिकवून ठेवतो.
पाशुपाल्यं च वाणिज्यं कृषिं च मनुजेश्वर । वैश्याय जीविकां ब्रह्मा ददौ लोकपितामहः ॥ ३,८.
मनुष्याधिपती, पशुपालन, व्यापार आणि शेती हे वैश्यासाठी ब्रह्मदेवाने दिलेले उपजीविकेचे मार्ग आहेत.
तस्याप्यध्ययनं यज्ञो दानं धर्मश्च शस्यते । नित्यनैमित्तिकादीनामनुष्ठानं च कर्मणाम् ॥ ३,८.
वैश्यासाठीही अध्ययन, यज्ञ, दान आणि धर्म हे प्रशंसनीय आहेत, तसेच नित्य व नैमित्तिक कर्मांचे पालन करणेही.
द्विजातिसंश्रितं कर्म तादर्थ्यं तेन पोषणम् । क्रयविक्रयजैर्वापि धनैः कारूद्भवेन वा ॥ ३,८.
त्याचे काम द्विजांच्या संगतीचे असते; त्यातून तो त्यांना पोसतो, खरेदी-विक्रीच्या उत्पन्नातून किंवा हस्तकलेच्या कमाईतून.
शुद्रस्य सन्नतिः शौचं सेवा स्वामिन्यमायया । अमन्त्रयज्ञो ह्यस्तेयं तत्संगो विप्ररक्षणम् ॥ ३,८.
शूद्रासाठी नम्रता, स्वच्छता, सेवा, स्वामीप्रती निष्ठा, मंत्रांशिवाय यज्ञ, चोरी न करणे, सज्जनांच्या संगतीत राहणे आणि ब्राह्मणांचे रक्षण हे धर्म आहेत.