सकलमिदमहञ्च वासुदेवः परमपुनाम् परमेश्वरः स एकः । इति मतिरचला भवत्यनन्ते ह्टदयगते व्रज तान् विहाय दूरात्
ज्याच्या मनात नेहमी ठाम विचार असतो की 'हे सर्व आणि मी स्वतः वासुदेवच आहे, तोच सर्वश्रेष्ठ, तोच शुद्ध करणारा' — असं समजणाऱ्यांच्या जवळ जा, बाकीच्यांना दूर ठेव.
कमलनयन वासुदेव विष्णो धरणिधराच्युत शह्घचक्रपोणो! भव शरणमितीरयन्ति ये वै त्यज भट दूरतरेण तानपापान्
कमलनयन वासुदेव, विष्णू, पृथ्वीचे धारक, अच्युत, शंख-चक्रधारी! 'माझं रक्षण कर' असं म्हणणारे जे पापी आहेत — हे योद्ध्या, त्यांना दूर ठेव.
वसति मनसि यस्य सोऽव्ययात्मा पुरुषवरस्य न तस्य दृष्टिपाते । तव गतिरथवा ममास्ति चक्र प्रतिहतवीर्य्यबलस्य सोऽन्यलोक्यः
ज्याच्या हृदयात अविनाशी आत्मा वास करतो, तो श्रेष्ठ पुरुष — त्याच्या नजरेच्या छायेत, हे चक्रधारी, तुझी किंवा माझी वाट असते; त्याला दुसऱ्याच्या शक्तीने जिंकता येत नाही.
इतं निं जभटशासनाय देवो रवितनयः स किलाह धर्मराजः । मम कथितामिदञ्च तेन तुभ्यं कुरुवर! सम्यगिदं मयापि चोक्तम्
हे देव, तुझ्या आज्ञेसाठी सूर्यपुत्र धर्मराज यांनी हे शब्द सांगितले. त्यांनी मला जे सांगितलं, ते मी तुला योग्य प्रकारे सांगितलं आहे, हे कुरुवंशातील श्रेष्ठ.
नकुलैतन्ममाख्यातं पूर्वं तेन द्रिजन्मना । कलिङ्गदेशादभ्येत्य प्रीयता सुमहात्मना
हे मला पूर्वी नकुलाने सांगितलं होतं, जो द्विज म्हणून जन्मलेला आणि कलिंग देशातून आलेला, अत्यंत पुण्यवान आणि प्रसन्न मनाचा होता.
मयाप्येतदू यथान्याय सम्यग् वत्स! तवोदितम् । यथा विष्णुमृते नान्यत् त्राणं संसारसागरे
हे वत्सा, तू विचारलं तसं मी हे तुला योग्य रितीने सांगितलं आहे. कारण विष्णूशिवाय या संसारसागरात दुसरं कुणीच खऱ्या अर्थाने आधार देऊ शकत नाही.
किङ्गरा पाशदण्डाश्व न यमो न च याताः । समर्थस्तस्य यस्यात्मा केशवालम्बनः सदा
ज्याचा मन नेहमी केशवावर आधारलेलं असतं, त्याच्यावर यमाचे दूत, फास, दंड, घोडा किंवा स्वतः यम आणि त्याचे सेवक यांचं काहीच चालत नाही.
मैत्रेय उवाच भगवन्भगवान्देवः संसारविजिगीषुभिः । समाख्याहि जगन्नाथो विष्णुराराध्यते यथा ॥ ३,८.
मैत्रेय म्हणाले— भगवन्, संसारातून मुक्त व्हावं असं ज्यांना वाटतं, ते जगाचा स्वामी विष्णू कसा पूजतात, हे मला कृपया सांगावं.
आराधिताच्च गोविन्दादाराधनपरैर्नरैः । यत्प्राप्यते फलं श्रोतुं तच्चेच्छामि महामुने ॥ ३,८.
महामुने, गोविंदाची भक्ती करणाऱ्यांना कोणतं फळ मिळतं, हेही मला ऐकायचं आहे.
श्रीपराशर उवाच यत्पृच्छति भवानेतत्सगरेण महात्मना । और्वः प्राह यथा पृष्टस्तन्मे निगदतः शृणु ॥ ३,८.
श्रीपराशर म्हणाले— तू जे विचारतोस, ते पूर्वी महात्मा सगराने विचारलं होतं. त्या वेळी और्वाने काय उत्तर दिलं, ते मी तुला सांगतो, नीट ऐक.
सगरः प्रणिपत्त्यैनमौर्वं पप्रच्छभार्गवम् । विष्णोराराधनोपायसंबन्धं मुनिसत्तम ॥ ३,८.
सगराने और्व भृगुवंशीय ऋषीला वंदन करून, हे श्रेष्ठ मुनी, विष्णूच्या पूजेचे उपाय आणि त्याचा संबंध काय, हे विचारलं.
फलं चाराधिते विष्णो यत्पुंसामभिजायते । स चाह पृष्टो यत्नेन तस्मै तन्मेखिलं शृणु ॥ ३,८.
विष्णूची पूजा केल्यावर माणसांना काय फळ मिळतं, हेही त्याने विचारलं. और्वाने मन लावून विचारल्यावर त्याला सगळं सांगितलं— ते मी तुला सांगतो, ऐक.
और्व उवाच भौमं मनोरथं स्वर्गं स्वर्गे रम्यं च यत्पदम् । प्राप्नोत्याराधिते विष्णौ निर्वाणमपि चोत्तमम् ॥ ३,८.
और्व म्हणाले— विष्णूची पूजा केल्यावर मनुष्याला पृथ्वीवरील इच्छा, स्वर्ग, स्वर्गातील आनंदी स्थान आणि अगदी उत्तम मुक्तीही मिळते.
यद्यदिच्छति यावच्च फलमाराधितेऽच्युते । तत्तदाप्नोति राजेन्द्र भूरि स्वल्पमथापि वा ॥ ३,८.
राजेंद्र, अच्युताची पूजा करून जो जेवढं फळ, मोठं असो वा लहान, जसं हवं तसं इच्छितो, तेवढंच त्याला मिळतं.
यत्तु पृच्छसि भूपाल कथामाराध्यते हरिः । तदहं सकलं तुभ्यं कथयामि निबोध मे ॥ ३,८.
भूपाल, तू विचारतोस की हरिची पूजा कशी करावी— तर मी तुला सगळं सांगतो, माझं नीट लक्ष देऊन ऐक.
वर्णाश्रमाचारवता पुरुषेणपरः पुमान् । विष्णुराराध्यते पन्था नान्यस्तत्तोषकारकः ॥ ३,८.
जो पुरुष आपल्या वर्ण आणि आश्रमाच्या आचाराचं पालन करतो, तोच परमेश्वराची खरी पूजा करतो; याशिवाय दुसरा कोणताही मार्ग त्याला संतुष्ट करू शकत नाही.
यजन्यज्ञान्यजत्येनं जपन्त्येनं जपन्नृप । निघ्नन्नन्यान्हिनस्त्येनं सर्वभूतो यतो हरिः ॥ ३,८.
यज्ञ करून, जप करून, प्रार्थना म्हणून, शत्रूंचा नाश करून किंवा इतरांना त्रास देऊनही, कारण हरी सर्व प्राण्यांचा आत्मा आहे, त्याची पूजा होते.
तस्मात्सदाचारवता पुरुषेण जनार्दनः । आराध्यस्तु स्ववर्णोक्तधर्मानुष्ठानकारिमा ॥ ३,८.
म्हणून, जो आपला वर्णधर्म नीट पार पाडतो आणि चांगल्या वर्तनाचा आहे, त्याने जनार्दनाची पूजा करावी.
ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शुद्रश्च पृथिवीपते । स्वधर्मतत्परो विष्णुमाराधयति नान्यथा ॥ ३,८.
ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य किंवा शूद्र, हे पृथ्वीच्या राजांनो, आपापल्या धर्मात निष्ठा ठेवूनच विष्णूची पूजा करतात, दुसऱ्या मार्गाने नाही.
परापवादं पैशुन्यमनृतं च न भाषते । अन्योद्वेगकरं वापि तोष्यते तेनकेशवः ॥ ३,८.
जो दुसऱ्याची निंदा, चुगली किंवा खोटं बोलत नाही, किंवा इतरांना दुखावणारं काही बोलत नाही, त्याच्यावर केशव प्रसन्न होतो.
परदारपरद्रव्यपरहिंसासु यो रतिम् । न करोति पुमान्भूप तोष्यते तेन केशवः ॥ ३,८.
राजा, जो दुसऱ्याच्या पत्नीमध्ये, दुसऱ्याच्या संपत्तीत किंवा इतरांना त्रास देण्यात आनंद मानत नाही, त्याच्यावर केशव प्रसन्न होतो.
न ताडयति नो हन्ति प्राणिनो न च हिंसकः । यो मनुष्यो मनुष्येन्द्र तोष्यते तेन केशवः ॥ ३,८.
जो कोणत्याही सजीवाला मारत नाही, मारहाण करत नाही किंवा त्रास देत नाही, मनुष्यराजा, त्याच्यावर केशव प्रसन्न होतो.
देवाद्विजगुरूणां च शुश्रूषासु सदोद्यतः । तोष्यते तेन गोविन्दः पुरुषेणनरेश्वर ॥ ३,८.
देव, ब्राह्मण आणि गुरू यांची सेवा करायला जो नेहमी तयार असतो, राजन, त्याच्यावर गोविंद प्रसन्न होतो.
यथात्मनि च पुत्रे च सर्वभूतेषु यत्तथा । हितकामो हरिस्तेन सर्वदा तोष्यते सुखम् ॥ ३,८.
जसा माणूस स्वतःच्या आणि आपल्या मुलाच्या भल्याची इच्छा करतो, तशीच सर्व प्राण्यांच्या भल्याची इच्छा जो करतो, त्याच्यावर हरी नेहमी आनंदाने प्रसन्न असतो.
यस्य रागादिदोषेण न दुष्टं नृप मानसम् । विशुद्धचेतसा विष्णुस्तोष्यते तेन सर्वदा ॥ ३,८.
राजा, ज्या माणसाच्या मनात राग वगैरे दोष नाहीत आणि ज्याचं मन नेहमी स्वच्छ असतं, तो विष्णूला नेहमी प्रिय असतो.
वर्णाश्रमेषु ये धर्माः शास्त्रोक्ता मुनिसत्तम । तेषु तिष्ठन्नरो विष्णुमादुष्टं नृप मानसम् ॥ ३,८.
मुनिश्रेष्ठा, वर्ण आणि आश्रम यांच्यासाठी शास्त्रात सांगितलेले धर्म जेव्हा कोणी शुद्ध मनाने पाळतो, तेव्हा तो विष्णूला प्रिय होतो.
सगर उवाच तदहं श्रोतुमिच्छमि वर्णधर्मानशेषतः । तथैवाश्रमधर्मंश्च द्विजवर्य ब्रवीहि तान् ॥ ३,८.
सगर म्हणाला: म्हणून मला सर्व वर्णांचे धर्म आणि आश्रमधर्म सविस्तर ऐकायचे आहेत. द्विजश्रेष्ठा, कृपया ते मला सांग.
और्व उवाच ब्राह्मणक्षत्रियविशां शुद्राणां च यथाकमम् । त्वमेकाग्रमतिर्भूत्वा शृणु धर्मान्मयोदितान् ॥ ३,८.
और्व म्हणाले: ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र यांच्या योग्य कर्तव्यांची मी सांगतो, तू एकाग्र मनाने ते ऐक.
दानं दद्याद्यजेद्देवान् यज्ञिः स्वाध्यायतत्परः । नित्योदकी भवेद्विप्रः कुर्याच्चाग्निपरिग्रहम् ॥ ३,८.
ब्राह्मणाने दान द्यावे, देवांची यज्ञांनी पूजा करावी, नेहमी अध्ययनात मग्न राहावे, नेहमी पाणी द्यावे आणि अग्निसंस्कार करावा.
वृत्त्यर्थं याजयेच्चान्यानन्यानध्यापयेत्तथा । कुर्यात्प्रतिग्रहादानंशुक्लार्थान्न्यायतो द्विजः ॥ ३,८.
उपजीविकेसाठी ब्राह्मणाने इतरांसाठी यज्ञ करावा, इतरांना शिकवावे आणि योग्य मार्गाने शुद्ध हेतूने दान स्वीकारावे.