कनकमपि रहस्यवेक्ष्य बुद्धया तृर्णामिव यः समवैति वै परस्वम । भवति च भगवत्यनन्यचेताः पुरुषवरं तमवेहि विष्णुभक्तम्
जो दुसऱ्याचं धन, अगदी सोनं असलं तरी, गवतासारखं क्षुल्लक मानतो, आणि ज्याचं मन नेहमी भगवंतावरच एकाग्र असतं — असा श्रेष्ठ पुरुष विष्णूचा भक्त आहे, हे ओळख.
स्फटिकगिरिशिलामलः क्व बिष्णुर्मनसि नृणां क्व च मत्सरादिदोषः । न हि तुहिनमयूखरश्मिपुञ्ज भवति हुताशनदीप्तिजः प्रतापः
जसं स्वच्छ स्फटिकाचं पर्वत आणि माणसाच्या मनातील मत्सर वगैरे दोष यांच्यात काहीच साम्य नाही, तसंच जसं चंद्राच्या गार किरणांत अग्नीच्या ज्वाळेचा उष्णपणा टिकू शकत नाही, तसंच आहे.
विमलमतिविमत्सरः प्रशान्तः शुचिचरितोऽखिलसत्वमित्रबूतः । प्रियहितवचनोऽस्तमानमायो वसति सदा ह्टदि तस्य वासुदेवः
जो पूर्णपणे निर्मळ, मत्सररहित, शांत, शुद्ध आचरणाचा, सर्व प्राण्यांचा मित्र, नेहमी प्रिय आणि हितकारक बोलणारा, अहंकार व फसवणूक यापासून दूर आहे — त्याच्या हृदयात वासुदेव नेहमी वास करतो.
वसति ह्टदि सनातने च तस्मिन् भवति पुमान् जगतोऽस्य सौम्यरूपः । क्षितिरसमतिरम्यमात्मनोऽन्तः कथयति चारुतयैव शालपोतः
अशा माणसाच्या शाश्वत हृदयात या जगाचा सौम्यस्वरूप परमेश्वर वास करतो. जरी पृथ्वी बाहेरून आकर्षक वाटत नसेल, तरी त्याच्या अंतःकरणात ती सुंदर आणि रम्य भासते, जशी कोवळी कळी मोहक असते.
यमनियमविदूतकल्मषाणा मनुदिनमच्युतसक्तमानसानाम् । अपगतमद-मान-मत्सराणं त्यज भट!दूरतरेण मानवानाम
हे योद्ध्या, ज्यांचं मन संयम आणि नियम यांच्याने शुद्ध झालेलं नाही, ज्यांचं हृदय अचलावर प्रेम करत नाही, जे गर्व, अहंकार आणि मत्सर यांनी भरलेले आहेत — असे माणसं तू दूर ठेव.
ह्टदि यदि भगवाननादिररास्ते हरिरसिशङ्खगदाधरोऽव्ययात्मा । तदघमघविघातकर्तृभिन्नं भवति कथं सति चान्धकारमर्के
जर हृदयात आद्य, शंख आणि गदा धारण करणारा, अविनाशी हरि वास करत असेल, तर तिथे पाप कसं राहील? जसं सूर्य असताना अंधार राहू शकत नाही, तसंच.
हरति परधनं निहन्ति जन्तून् वदति तथानृतनिष्ठु राणि यश्व । असुभजनितदुर्मदस्य पु सः कलुषमतेह्ट दि तस्य नास्त्यनन्तः
जो दुसऱ्याचं धन चोरतो, जीवांना मारतो, नेहमी खोटं बोलतो — अशा वाईट संगतीमुळे ज्याचं मन अपवित्र झालं आहे, त्याच्या दुर्दैवाला कधीच अंत नाही.
न सहति परसम्पदं विनिन्दां कलुषमतिः कुरुते सतामसाधुः । न यजति न ददाति यश्व सन्तं मनसि न तस् जनार्दनोऽधमस्य
जो दुसऱ्याचं सुख सहन करू शकत नाही, निंदा करतो, ज्याचं मन अपवित्र आहे, जो सज्जनांशी वाईट वागतो, जो न दान देतो ना यज्ञ करतो — अशा नीच माणसाच्या मनात जनार्दन कधीच वास करत नाही.
परमसुद्टदि बान्धवे कलत्रे सुततनयापितृमातृभृत्यवर्गे। शठमतिरुपयाति योऽर्थतृष्णां तमधमचेष्टमवैहि नास्य भक्तम्
जो आपल्या नातेवाईक, पत्नी, मुलं, आई-वडील, नोकर यांच्याशी अत्यंत आसक्त आहे, ज्याचं मन कपटी आणि धनाच्या लोभाने भरलेलं आहे — असा नीच माणूस भक्त नाही, हे जाण.
अशुभमतिरसत्प्रवृत्तिसक्तः सततमनार्य्यविशालसङ्गमत्तः । अनुदिनकृतपापबन्धयत्नः पुरुषपशुर्नहि वासुदेवभक्तः
ज्याचं मन वाईट आहे, जो अधार्मिक वर्तनात रमतो, नेहमी दुष्टांच्या संगतीत राहतो, रोज पापाच्या जाळ्यात अडकण्यासाठी प्रयत्न करतो — असा माणूस पशूसारखा आहे, वासुदेवाचा भक्त नाही.
सकलमिदमहञ्च वासुदेवः परमपुनाम् परमेश्वरः स एकः । इति मतिरचला भवत्यनन्ते ह्टदयगते व्रज तान् विहाय दूरात्
ज्याच्या मनात नेहमी ठाम विचार असतो की 'हे सर्व आणि मी स्वतः वासुदेवच आहे, तोच सर्वश्रेष्ठ, तोच शुद्ध करणारा' — असं समजणाऱ्यांच्या जवळ जा, बाकीच्यांना दूर ठेव.
कमलनयन वासुदेव विष्णो धरणिधराच्युत शह्घचक्रपोणो! भव शरणमितीरयन्ति ये वै त्यज भट दूरतरेण तानपापान्
कमलनयन वासुदेव, विष्णू, पृथ्वीचे धारक, अच्युत, शंख-चक्रधारी! 'माझं रक्षण कर' असं म्हणणारे जे पापी आहेत — हे योद्ध्या, त्यांना दूर ठेव.
वसति मनसि यस्य सोऽव्ययात्मा पुरुषवरस्य न तस्य दृष्टिपाते । तव गतिरथवा ममास्ति चक्र प्रतिहतवीर्य्यबलस्य सोऽन्यलोक्यः
ज्याच्या हृदयात अविनाशी आत्मा वास करतो, तो श्रेष्ठ पुरुष — त्याच्या नजरेच्या छायेत, हे चक्रधारी, तुझी किंवा माझी वाट असते; त्याला दुसऱ्याच्या शक्तीने जिंकता येत नाही.
इतं निं जभटशासनाय देवो रवितनयः स किलाह धर्मराजः । मम कथितामिदञ्च तेन तुभ्यं कुरुवर! सम्यगिदं मयापि चोक्तम्
हे देव, तुझ्या आज्ञेसाठी सूर्यपुत्र धर्मराज यांनी हे शब्द सांगितले. त्यांनी मला जे सांगितलं, ते मी तुला योग्य प्रकारे सांगितलं आहे, हे कुरुवंशातील श्रेष्ठ.
नकुलैतन्ममाख्यातं पूर्वं तेन द्रिजन्मना । कलिङ्गदेशादभ्येत्य प्रीयता सुमहात्मना
हे मला पूर्वी नकुलाने सांगितलं होतं, जो द्विज म्हणून जन्मलेला आणि कलिंग देशातून आलेला, अत्यंत पुण्यवान आणि प्रसन्न मनाचा होता.
मयाप्येतदू यथान्याय सम्यग् वत्स! तवोदितम् । यथा विष्णुमृते नान्यत् त्राणं संसारसागरे
हे वत्सा, तू विचारलं तसं मी हे तुला योग्य रितीने सांगितलं आहे. कारण विष्णूशिवाय या संसारसागरात दुसरं कुणीच खऱ्या अर्थाने आधार देऊ शकत नाही.
किङ्गरा पाशदण्डाश्व न यमो न च याताः । समर्थस्तस्य यस्यात्मा केशवालम्बनः सदा
ज्याचा मन नेहमी केशवावर आधारलेलं असतं, त्याच्यावर यमाचे दूत, फास, दंड, घोडा किंवा स्वतः यम आणि त्याचे सेवक यांचं काहीच चालत नाही.
मैत्रेय उवाच भगवन्भगवान्देवः संसारविजिगीषुभिः । समाख्याहि जगन्नाथो विष्णुराराध्यते यथा ॥ ३,८.
मैत्रेय म्हणाले— भगवन्, संसारातून मुक्त व्हावं असं ज्यांना वाटतं, ते जगाचा स्वामी विष्णू कसा पूजतात, हे मला कृपया सांगावं.
आराधिताच्च गोविन्दादाराधनपरैर्नरैः । यत्प्राप्यते फलं श्रोतुं तच्चेच्छामि महामुने ॥ ३,८.
महामुने, गोविंदाची भक्ती करणाऱ्यांना कोणतं फळ मिळतं, हेही मला ऐकायचं आहे.
श्रीपराशर उवाच यत्पृच्छति भवानेतत्सगरेण महात्मना । और्वः प्राह यथा पृष्टस्तन्मे निगदतः शृणु ॥ ३,८.
श्रीपराशर म्हणाले— तू जे विचारतोस, ते पूर्वी महात्मा सगराने विचारलं होतं. त्या वेळी और्वाने काय उत्तर दिलं, ते मी तुला सांगतो, नीट ऐक.
सगरः प्रणिपत्त्यैनमौर्वं पप्रच्छभार्गवम् । विष्णोराराधनोपायसंबन्धं मुनिसत्तम ॥ ३,८.
सगराने और्व भृगुवंशीय ऋषीला वंदन करून, हे श्रेष्ठ मुनी, विष्णूच्या पूजेचे उपाय आणि त्याचा संबंध काय, हे विचारलं.
फलं चाराधिते विष्णो यत्पुंसामभिजायते । स चाह पृष्टो यत्नेन तस्मै तन्मेखिलं शृणु ॥ ३,८.
विष्णूची पूजा केल्यावर माणसांना काय फळ मिळतं, हेही त्याने विचारलं. और्वाने मन लावून विचारल्यावर त्याला सगळं सांगितलं— ते मी तुला सांगतो, ऐक.
और्व उवाच भौमं मनोरथं स्वर्गं स्वर्गे रम्यं च यत्पदम् । प्राप्नोत्याराधिते विष्णौ निर्वाणमपि चोत्तमम् ॥ ३,८.
और्व म्हणाले— विष्णूची पूजा केल्यावर मनुष्याला पृथ्वीवरील इच्छा, स्वर्ग, स्वर्गातील आनंदी स्थान आणि अगदी उत्तम मुक्तीही मिळते.
यद्यदिच्छति यावच्च फलमाराधितेऽच्युते । तत्तदाप्नोति राजेन्द्र भूरि स्वल्पमथापि वा ॥ ३,८.
राजेंद्र, अच्युताची पूजा करून जो जेवढं फळ, मोठं असो वा लहान, जसं हवं तसं इच्छितो, तेवढंच त्याला मिळतं.
यत्तु पृच्छसि भूपाल कथामाराध्यते हरिः । तदहं सकलं तुभ्यं कथयामि निबोध मे ॥ ३,८.
भूपाल, तू विचारतोस की हरिची पूजा कशी करावी— तर मी तुला सगळं सांगतो, माझं नीट लक्ष देऊन ऐक.
वर्णाश्रमाचारवता पुरुषेणपरः पुमान् । विष्णुराराध्यते पन्था नान्यस्तत्तोषकारकः ॥ ३,८.
जो पुरुष आपल्या वर्ण आणि आश्रमाच्या आचाराचं पालन करतो, तोच परमेश्वराची खरी पूजा करतो; याशिवाय दुसरा कोणताही मार्ग त्याला संतुष्ट करू शकत नाही.
यजन्यज्ञान्यजत्येनं जपन्त्येनं जपन्नृप । निघ्नन्नन्यान्हिनस्त्येनं सर्वभूतो यतो हरिः ॥ ३,८.
यज्ञ करून, जप करून, प्रार्थना म्हणून, शत्रूंचा नाश करून किंवा इतरांना त्रास देऊनही, कारण हरी सर्व प्राण्यांचा आत्मा आहे, त्याची पूजा होते.
तस्मात्सदाचारवता पुरुषेण जनार्दनः । आराध्यस्तु स्ववर्णोक्तधर्मानुष्ठानकारिमा ॥ ३,८.
म्हणून, जो आपला वर्णधर्म नीट पार पाडतो आणि चांगल्या वर्तनाचा आहे, त्याने जनार्दनाची पूजा करावी.
ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शुद्रश्च पृथिवीपते । स्वधर्मतत्परो विष्णुमाराधयति नान्यथा ॥ ३,८.
ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य किंवा शूद्र, हे पृथ्वीच्या राजांनो, आपापल्या धर्मात निष्ठा ठेवूनच विष्णूची पूजा करतात, दुसऱ्या मार्गाने नाही.
परापवादं पैशुन्यमनृतं च न भाषते । अन्योद्वेगकरं वापि तोष्यते तेनकेशवः ॥ ३,८.
जो दुसऱ्याची निंदा, चुगली किंवा खोटं बोलत नाही, किंवा इतरांना दुखावणारं काही बोलत नाही, त्याच्यावर केशव प्रसन्न होतो.