हिरणयनाभात् तावत्यः संहिता यैर्द्रिजोत्तमैः । गृहीतास्तेऽपि चोच्यन्ते पण्डितैः प्राच्यसामगाः
द्विजश्रेष्ठा, हिरण्यनाभ यांच्याकडून ज्या ब्राह्मणांनी संहितांचे अध्ययन केले, त्यांना पंडित लोक पूर्वेकडील सामगायक म्हणतात.
लोकाक्षिः कुथमिश्चैव कुसीदिर्लाङ्गलिस्तथा । पौष्पिञ्जिशिष्यास्तद्भदैः संहिता बहूलीकृताः
लोकाक्षी, कुथुमी, कुसीदि आणि लांगली हे पौष्पिंजीचे शिष्य होते; इतरांसह त्यांनी संहितांची संख्या मोठ्या प्रमाणात वाढवली.
हिरण्यनाभशिष्यश्च चतुर्विशंतिसंहिताः । प्रोवाच कृतिनामासौ शिष्येभ्यः स महामतिः
हिरण्यनाभ यांचे एक शिष्य, तो महान बुद्धिमान, त्याने आपल्या शिष्यांना चोवीस संहितांचे शिक्षण दिले.
तैश्वापि सामवेदोऽसौ शाखाभिकर्बहुलीकृतः । अथर्वणामथो वक्ष्ये संहितानां समुज्वयम्
त्यांच्यामुळेही सामवेदाच्या शाखा पुष्कळ वाढल्या; आता मी अथर्ववेदाच्या संहितांची माहिती सांगतो.
शिष्यमध्यापयामास कबन्धं सोऽपि तं द्रिधा । कृता तु देवदर्शाय तथा पथ्याय दत्तवान्
त्यांनी आपल्या शिष्य कबंध याला शिकवले, आणि त्याने ते दृढपणे पुढे दिले; हे देवदर्श आणि पथ्य यांनाही दिले गेले.
अथर्ववेदं स मुनिः सुमन्तुरमितद्युतिः । देवदर्शस्य शिष्यास्तु मौदगो ब्रह्मबलिस्तथा । शौक्यायनिः पिप्पलादस्तथान्यो मुनिसत्तमः
तो तेजस्वी सुमंतु ऋषी यांनी अथर्ववेद शिकवला; देवदर्श यांचे शिष्य म्हणजे मौदग, ब्रह्मबली, शौक्यायनी, पिप्पलाद आणि आणखी एक श्रेष्ठ ऋषी होते.
पथ्यस्यापि त्रयः शिष्याः कूता यैर्द्रिज! संहिताः । तजाजालिः कुमुदादिश्व तृतीयः शौनको द्रिज
ब्राह्मणांनो, पथ्य यांचेही तीन शिष्य होते, ज्यांनी संहितांचे विभाग केले: जाजाळी, कुमुद आणि तिसरे शौनक.
शौनकस्तु द्रिधा कृत्वा ददावेकन्तु बभ्रवे । द्रितीयां संहिता प्रादात् सौन्धवायनसंज्ञिने
शौनक यांनी संहितेला दृढ करून एक संहिता बभ्रव यांना दिली आणि दुसरी संहिता सौंधवायन नावाच्या ऋषींना दिली.
सैन्धवा मूञ्जिकेशाश्व द्रिधा भिन्नास्त्रिधा पुनः । नक्षत्रकल्पो वेदानां संहितानां तथैव च
सैंधव आणि मुञ्जिकेश यांनी त्या दृढ संहितेचे पुन्हा तीन भाग केले; तसेच नक्षत्रकल्प आणि इतर संहिताही विभागल्या.
चतुर्थः स्यादाङ्गिरसः शान्तिकल्पश्व पञ्चमः श्रेष्ठास्त्वथर्वणामेते संहितानां विकल्पकाः
चौथे आहेत आङ्गिरस आणि पाचवे शांतिकल्प; हेच अथर्वणातील संहितांचे श्रेष्ठ विभाग करणारे मानले जातात.
आख्यानेश्चाप्युपाख्यानैर्गाथाभिः कल्पसिद्धिभिः । पुराणसंहितां चक्र पुराणार्थविशारदः
कथा, उपकथा, गीते आणि विधी यांच्या साहाय्याने, पुराणार्थ जाणणाऱ्याने पुराणसंहिता तयार केली.
प्रख्यातो व्यासशिष्योऽभूत् सूतो वै रोमहर्षणः । पुराणसंहितां तस्मै ददौ व्यासो महामुनिः
व्यासांचे प्रसिद्ध शिष्य सूत रोमहर्षण होते; त्या महान मुनी व्यासांनी त्यांना पुराणसंहिता दिली.
सुमतिश्चाग्रिवर्जाश्च मित्रायुः शांशपायनः । अकृतव्रणः सावर्णिः षट् शिष्यास्तस्य चाभवन्
सुमती, अग्रिवर्ज, मित्रायू, शांशपायन, अकृतव्रण आणि सावर्णी — हे सहा जण त्याचे शिष्य झाले.
काश्यपः संहिताकर्ता सावर्णिः शाशपायनः । रोमहर्षणिका चान्या तिसृणां मूलसंहिताः
काश्यप यांनी संहिता तयार केली; सावर्णी आणि शांशपायन यांनीही. रोमहर्षण यांनी दुसरी एक संहिता केली; या तिघांच्या या मूळ संहिता आहेत.
चतुष्टयेनाप्येतेन संहितानामिदं मुने । आद्यं सर्वपुराणानां पुराणं ब्राह्ममुच्यते
या चार विभागांनी सर्व पुराणांमध्ये पहिले जे पुराण आहे, त्याला ब्रह्मपुराण असे म्हणतात.
अष्टादश पुराणानि पुराणज्ञाः प्रचक्षते । ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवञ्च शैवं भागवतं तथा
पुराणांचे जाणकार म्हणतात की पुराणे अठरा आहेत — ब्रह्म, पद्म, वैष्णव, शैव आणि भागवत.
अथान्यन्नारदीयञ्च मार्कण्डेयञ्च सप्तमम् । आग्नेयमष्टमञ्चैव भविष्यं नवमं तथा
यानंतर नारदीय, मग मार्कंडेय हे सातवे; आग्नेय आठवे आणि भविष्यमध्ये नववे असे आहे.
दशमं ब्रह्मवैवर्तं लैङ्गमेकादशं स्मृतम् । वाराहं द्वादशञ्चैव स्कान्दञ्चात्र त्रयोदशम्
दहावे ब्रह्मवैवर्त, अकरावे लिंग असे ओळखले जाते; बारावे वाराह आणि तेरावे स्कांद असे गणले जाते.
चतुर्दशं वामनञ्च कौर्मं पञ्चदशं स्मृतम् । मात्स्यञ्च गारुड़ञ्चैव ब्रह्माण्डञ्च ततः परम
चौदावे वामन, पंधरावे कूर्म असे स्मरणात आहे; नंतर मत्स्य, गरुड आणि शेवटी ब्रह्मांड — हे श्रेष्ठ मानले जातात.
तथा चोपपुराणानि मुनिभिः कथितानि च । महापुराणान्येतानि ह्मष्टादश महामुने
त्याचप्रमाणे ऋषींनी उपपुराणांचीही माहिती दिली आहे; हे अठरा महापुराणे आहेत, हे महर्षे.
सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च । सर्वेष्वेतेषु कथ्यन्ते वंशामनुचरितञ्च यत्
सृष्टी, प्रलय, वंश आणि मन्वंतर — या सर्व गोष्टी प्रत्येक पुराणात सांगितल्या आहेत, तसेच वंशांची कृत्येही.
यदेतत् तव मैत्रेय! पुराणां कथ्यते मया। एतदू वैष्णवसंज्ञ वै पाह्मस्य समनन्तरम्
मैत्रेय, मी तुला पुराणांबद्दल जे काही सांगितले, ते पद्मपुराणानंतर वैष्णव असे ओळखले जाते.
सर्गे च प्रतिसर्गे च वंशमन्वन्तरादिषु । कथ्यते भगवान् विष्णुरशेषेष्वेव सत्तम
सृष्टी, प्रलय, वंश आणि मन्वंतर यांत सर्वत्र भगवंत विष्णूचे वर्णन केले जाते, हे श्रेष्ठा.
अह्गानि चतुरो वेदा मीमांसा न्यायविस्तरः । पुराणां धर्मशास्त्रञ्च विद्या ह्म ताश्चतुर्दश
चार वेद, त्यांचे उपांग, मीमांसा, न्यायशास्त्र, पुराणे आणि धर्मशास्त्र — या चौदा विद्या आहेत.
आयुर्वेदो धनुर्वेदो गान्धर्वश्चैव ते त्रयः । अर्थशास्त्र चतुर्थन्तु विद्या ह्मष्टादशैव ताः
आयुर्वेद, धनुर्वेद आणि गंधर्व — या तीन; अर्थशास्त्र चौथे, असे एकूण अठरा विद्या आहेत.
ज्ञेया ब्रह्मर्षयः पूर्व तेभ्यो देवर्षयः पुनः । राजर्षयः पुनस्तेभ्य ऋषिप्रकृतयस्त्रयः
ब्रह्मर्षी हे पहिले मानावेत; त्यांच्यापासून देवर्षी, मग राजर्षी, आणि त्यांच्यापासून तीन प्रकारचे ऋषि वंश निर्माण झाले.
इति शाखाः प्रसंख्याताः शाखाभदास्तथैव च । कर्तारश्चैव शाखानां बेदहेतुस्तथोदितः
अशी शाखांची आणि उपशाखांची मोजणी सांगितली गेली आहे; शाखांचे कर्ते आणि विभागणीचे कारणही सांगितले आहे.
सर्वमन्वन्तरेष्वेव शाखाभेदाः समाः समृताः । प्राजापत्या श्रुतिनित्या तद्रिकल्पास्त्विमे द्रिज
प्रत्येक मन्वंतरात शाखांचे विभाग सारखेच मानले गेले आहेत; प्रजापत्य परंपरा आणि शाश्वत वेद — हे तीन प्रकारचे विभाग आहेत, हे द्विजा.
एतत् तवोदितं सर्वं यत् पृष्टोऽहमिह त्वया । मैत्रेय! वेदसम्बद्ध किमन्यत् तथामि ते
मैत्रेय, तू इथे मला जे विचारलेस, ते सर्व मी तुला सांगितले; वेदांशी संबंधित अजून काय ऐकायचे आहे?
यथावत् कथित सर्वं यत् पृष्टोऽसि मया द्रिज । श्रोतुम्च्छाम्यहं त्वेकं तदू भवान् प्रब्रवीतु मे
हे द्विजा, तू विचारलेले सर्व काही मी योग्य प्रकारे सांगितले; पण मला तुझ्याकडून एक गोष्ट ऐकायची आहे — ती कृपया सांग.