हिरण्मयं रथं यस्य केतवोऽमृतधायिनः । वहन्ति बुवनालोकिचक्षुषं तं नमाम्यहम्
ज्याचा सुवर्ण रथ अमृत वाहणाऱ्या किरणांनी ओढला जातो, जो सर्व जगांना प्रकाशित करणारे डोळे आहे, त्या देवाला मी वंदन करतो.
इत्येवमादिभिस्तेन स्तूयमानः स्तवै रविः । वाजिरूपधरः प्राह व्रियतामिति वाच्छितम्
अशा प्रकारे आणि इतरही स्तोत्रांनी त्याचे स्तवन होत असताना, रविने घोड्याच्या रूपात प्रकट होऊन म्हणाले, 'जे हवे आहे ते माग.'
याज्ञवल्कयस्तदा प्राह प्रणिपत्य दिवाकरम् । यजूषि तानि मे देहि यानि सन्ति न मे गुरौ
तेव्हा याज्ञवल्क्याने दिवाकराला वंदन करून म्हणाले, 'माझ्या गुरूकडे नसलेली यजुर्वेदाची मंत्रे मला द्या.'
एवमुक्तो ददौ तस्मै यजूषि भगवान् रविः । अयातयामसंज्ञानि यानि वेत्ति न तदगुरुः
असे म्हटल्यावर, भगवंत रविने त्याला ती यजुर्वेदाची 'अयातयाम' नावाची मंत्रे दिली, जी त्याच्या गुरूला माहीत नव्हती.
यजूषि यैरधीतानि तानि विप्रैर्द्रिजोत्तम । वाजिनस्ते समाख्याताः सूर्याश्वः सोऽभवद यतः
द्विजश्रेष्ठा, ब्राह्मणांनी जे यजुर्वेदातील मंत्र शिकले, ते वाजिन यांनी शिकवले. त्यांच्यापासून सूर्याच्या घोड्यांची परंपरा सुरू झाली.
शाखाभेदास्तु तेषां वै दश पञ्च च वाजिनाम् । काण्वाद्यास्तु महाभाग! याज्ञवल्क्या-प्रवर्तिताः
भाग्यवानांनो, वाजिनांच्या पंधरा शाखा आहेत. याज्ञवल्क्यांनी सुरू केलेल्या काण्व वगैरे शाखा प्रसिद्ध आहेत.
सामवेदतरोः शाशा व्यासशिष्यः स जैमिनिः । क्रमेण येन मैत्रेय! बिभेद श्वृणु तन्मम
मैत्रेय, व्यासांचे शिष्य जैमिनि यांनी सामवेदाच्या वृक्षाची योग्य प्रकारे विभागणी केली; हे माझ्याकडून ऐक.
सुमन्तुस्तस्य पुत्रोऽभूत् सुकर्मास्याप्यभूत् सुतः । अधीतवन्तावेकैकां संहितां तौ महामुनी
त्यांना सुमंतु नावाचा मुलगा होता आणि सुकर्मा हाही त्यांचा पुत्र होता. हे दोन्ही महान ऋषी प्रत्येकी एक संहिता शिकले.
साहस्त्रं संहिताभेदं सुकर्मा तत्सुतस्ततः । चकार तञ्च तिच्छिष्यौ जगृहाते महामती
सुमंतुंच्या पुत्र सुकर्मा यांनी संहितेचे हजार विभाग केले आणि दोन बुद्धिमान शिष्यांनी ते सर्व शिकले.
हिरण्यनाभः कौशल्यः पौष्पिञ्जिश्व द्रिजोत्तम । उदीच्यसामगाः शिष्यास्तेब्यः पञ्चदशा स्मृताः
द्विजश्रेष्ठा, कौशल्य कुळातील हिरण्यनाभ आणि पौष्पिंजी हे शिष्य होते; त्यांच्या पासून उत्तर दिशेतील सामगायकांची पंधरा शाखा ओळखली जाते.
हिरणयनाभात् तावत्यः संहिता यैर्द्रिजोत्तमैः । गृहीतास्तेऽपि चोच्यन्ते पण्डितैः प्राच्यसामगाः
द्विजश्रेष्ठा, हिरण्यनाभ यांच्याकडून ज्या ब्राह्मणांनी संहितांचे अध्ययन केले, त्यांना पंडित लोक पूर्वेकडील सामगायक म्हणतात.
लोकाक्षिः कुथमिश्चैव कुसीदिर्लाङ्गलिस्तथा । पौष्पिञ्जिशिष्यास्तद्भदैः संहिता बहूलीकृताः
लोकाक्षी, कुथुमी, कुसीदि आणि लांगली हे पौष्पिंजीचे शिष्य होते; इतरांसह त्यांनी संहितांची संख्या मोठ्या प्रमाणात वाढवली.
हिरण्यनाभशिष्यश्च चतुर्विशंतिसंहिताः । प्रोवाच कृतिनामासौ शिष्येभ्यः स महामतिः
हिरण्यनाभ यांचे एक शिष्य, तो महान बुद्धिमान, त्याने आपल्या शिष्यांना चोवीस संहितांचे शिक्षण दिले.
तैश्वापि सामवेदोऽसौ शाखाभिकर्बहुलीकृतः । अथर्वणामथो वक्ष्ये संहितानां समुज्वयम्
त्यांच्यामुळेही सामवेदाच्या शाखा पुष्कळ वाढल्या; आता मी अथर्ववेदाच्या संहितांची माहिती सांगतो.
शिष्यमध्यापयामास कबन्धं सोऽपि तं द्रिधा । कृता तु देवदर्शाय तथा पथ्याय दत्तवान्
त्यांनी आपल्या शिष्य कबंध याला शिकवले, आणि त्याने ते दृढपणे पुढे दिले; हे देवदर्श आणि पथ्य यांनाही दिले गेले.
अथर्ववेदं स मुनिः सुमन्तुरमितद्युतिः । देवदर्शस्य शिष्यास्तु मौदगो ब्रह्मबलिस्तथा । शौक्यायनिः पिप्पलादस्तथान्यो मुनिसत्तमः
तो तेजस्वी सुमंतु ऋषी यांनी अथर्ववेद शिकवला; देवदर्श यांचे शिष्य म्हणजे मौदग, ब्रह्मबली, शौक्यायनी, पिप्पलाद आणि आणखी एक श्रेष्ठ ऋषी होते.
पथ्यस्यापि त्रयः शिष्याः कूता यैर्द्रिज! संहिताः । तजाजालिः कुमुदादिश्व तृतीयः शौनको द्रिज
ब्राह्मणांनो, पथ्य यांचेही तीन शिष्य होते, ज्यांनी संहितांचे विभाग केले: जाजाळी, कुमुद आणि तिसरे शौनक.
शौनकस्तु द्रिधा कृत्वा ददावेकन्तु बभ्रवे । द्रितीयां संहिता प्रादात् सौन्धवायनसंज्ञिने
शौनक यांनी संहितेला दृढ करून एक संहिता बभ्रव यांना दिली आणि दुसरी संहिता सौंधवायन नावाच्या ऋषींना दिली.
सैन्धवा मूञ्जिकेशाश्व द्रिधा भिन्नास्त्रिधा पुनः । नक्षत्रकल्पो वेदानां संहितानां तथैव च
सैंधव आणि मुञ्जिकेश यांनी त्या दृढ संहितेचे पुन्हा तीन भाग केले; तसेच नक्षत्रकल्प आणि इतर संहिताही विभागल्या.
चतुर्थः स्यादाङ्गिरसः शान्तिकल्पश्व पञ्चमः श्रेष्ठास्त्वथर्वणामेते संहितानां विकल्पकाः
चौथे आहेत आङ्गिरस आणि पाचवे शांतिकल्प; हेच अथर्वणातील संहितांचे श्रेष्ठ विभाग करणारे मानले जातात.
आख्यानेश्चाप्युपाख्यानैर्गाथाभिः कल्पसिद्धिभिः । पुराणसंहितां चक्र पुराणार्थविशारदः
कथा, उपकथा, गीते आणि विधी यांच्या साहाय्याने, पुराणार्थ जाणणाऱ्याने पुराणसंहिता तयार केली.
प्रख्यातो व्यासशिष्योऽभूत् सूतो वै रोमहर्षणः । पुराणसंहितां तस्मै ददौ व्यासो महामुनिः
व्यासांचे प्रसिद्ध शिष्य सूत रोमहर्षण होते; त्या महान मुनी व्यासांनी त्यांना पुराणसंहिता दिली.
सुमतिश्चाग्रिवर्जाश्च मित्रायुः शांशपायनः । अकृतव्रणः सावर्णिः षट् शिष्यास्तस्य चाभवन्
सुमती, अग्रिवर्ज, मित्रायू, शांशपायन, अकृतव्रण आणि सावर्णी — हे सहा जण त्याचे शिष्य झाले.
काश्यपः संहिताकर्ता सावर्णिः शाशपायनः । रोमहर्षणिका चान्या तिसृणां मूलसंहिताः
काश्यप यांनी संहिता तयार केली; सावर्णी आणि शांशपायन यांनीही. रोमहर्षण यांनी दुसरी एक संहिता केली; या तिघांच्या या मूळ संहिता आहेत.
चतुष्टयेनाप्येतेन संहितानामिदं मुने । आद्यं सर्वपुराणानां पुराणं ब्राह्ममुच्यते
या चार विभागांनी सर्व पुराणांमध्ये पहिले जे पुराण आहे, त्याला ब्रह्मपुराण असे म्हणतात.
अष्टादश पुराणानि पुराणज्ञाः प्रचक्षते । ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवञ्च शैवं भागवतं तथा
पुराणांचे जाणकार म्हणतात की पुराणे अठरा आहेत — ब्रह्म, पद्म, वैष्णव, शैव आणि भागवत.
अथान्यन्नारदीयञ्च मार्कण्डेयञ्च सप्तमम् । आग्नेयमष्टमञ्चैव भविष्यं नवमं तथा
यानंतर नारदीय, मग मार्कंडेय हे सातवे; आग्नेय आठवे आणि भविष्यमध्ये नववे असे आहे.
दशमं ब्रह्मवैवर्तं लैङ्गमेकादशं स्मृतम् । वाराहं द्वादशञ्चैव स्कान्दञ्चात्र त्रयोदशम्
दहावे ब्रह्मवैवर्त, अकरावे लिंग असे ओळखले जाते; बारावे वाराह आणि तेरावे स्कांद असे गणले जाते.
चतुर्दशं वामनञ्च कौर्मं पञ्चदशं स्मृतम् । मात्स्यञ्च गारुड़ञ्चैव ब्रह्माण्डञ्च ततः परम
चौदावे वामन, पंधरावे कूर्म असे स्मरणात आहे; नंतर मत्स्य, गरुड आणि शेवटी ब्रह्मांड — हे श्रेष्ठ मानले जातात.
तथा चोपपुराणानि मुनिभिः कथितानि च । महापुराणान्येतानि ह्मष्टादश महामुने
त्याचप्रमाणे ऋषींनी उपपुराणांचीही माहिती दिली आहे; हे अठरा महापुराणे आहेत, हे महर्षे.