तस्य वै सप्तरात्रात्तु ब्रह्महत्या भविष्यति । पूर्वमेवं मुनिगणैः समयोऽभूत् कृतो द्रिज
सात रात्रींनंतर त्याला ब्रह्महत्या होईल; हे नियम पूर्वीच ऋषीगणांनी ठरवले होते, हे द्विजा.
वैशम्पायन एकस्तु तं व्यतिक्रान्तवांस्तदा । स्वस्त्रीयं बालकं रोऽथ पदास्पृष्टमघातयत्
त्या वेळी फक्त वैशंपायन यांनी तो नियम मोडला; त्यांनी आपल्या बहिणीच्या मुलाला, लहानग्या पोराला, पायाने मारले.
शिष्यानाह स भोः शिष्य! ब्रह्महत्यापहं ब्रतम् । चरध्व मत्कृते सर्वे न विचार्यमिदं तथा
त्यांनी शिष्यांना सांगितले, 'हे शिष्यो! माझ्यासाठी सर्वांनी ब्रह्महत्या दूर करणारे व्रत घ्या; यात काही विचार करू नका.'
अथाह याज्ञबल्क्यस्तु किमेभिर्भगवन् ! द्रिजैः । क्लेशितैरल्पतेजोभिश्वरिष्येऽहमिदं व्रतम्
तेव्हा याज्ञवल्क्य म्हणाले, 'भगवन्, या त्रस्त आणि थोड्या तेजस्वी द्विजांची मला गरज नाही; मी एकटाच हे व्रत पाळीन.'
ततः क्रु द्धो गुरुः प्राह याज्ञवल्क्यं महामतिः । मुच्यतां यत् त्वयाधात मत्तो विप्रावमानक
तेव्हा गुरू रागावून, बुद्धिमान याज्ञवल्क्याला म्हणाले, 'ब्राह्मणांचा अवमान करणारा, तू माझ्याकडून जे शिकलास ते परत दे.'
निस्तेजसो वदस्येनान् यस्त्वं ब्राह्मणपुङ्गवान् । तेन शिष्येण नार्थोऽस्ति ममाज्ञाभङ्गकारिणा
'तू या ब्राह्मणांना तेजहीन म्हणतोस, त्यामुळे माझ्या आज्ञेचे उल्लंघन करणाऱ्या शिष्याचा मला काही उपयोग नाही.'
याज्ञवल्क्यस्ततः प्राह भत्तयैतत्ते मयोदितम् । ममाप्यलं त्वयाधीतं यन्मया तदिदं द्रिज
यानंतर याज्ञवल्क्य म्हणाले, 'भट्टया, तू जे विचारलेस ते मी तुला सांगितले आहे. माझ्याकडून तुला जे काही शिकायचे होते ते सर्व तू व्यवस्थित शिकले आहेस, हे द्विजा.'
इत्युक्तो रुधिराक्तानि सरूपाणि यजू षि सः । छर्दयित्वा ददौ तस्मै ययौ स स्वेच्छया मुनिः
असे म्हणून, त्याने रक्ताने माखलेली आणि जशीच्या तशी यजुर्वेदाची मंत्रे उलटी करून त्याला दिली; आणि मग तो ऋषी आपल्या इच्छेने निघून गेला.
यजू ष्यथ विसृष्टानि याज्ञवल्क्येन वै द्रिज । जगृहुस्तित्तिरा भूत्वा तैत्तिरीयास्तु ते ततः
यानंतर, हे द्विजा, याज्ञवल्क्याने सोडलेली यजुर्वेदाची मंत्रे काही जणांनी तित्तिर पक्षी बनून उचलली, आणि त्यामुळे त्यांना 'तैत्तिरीय' असे नाव पडले.
ब्रह्महत्याव्रतं चीर्णं गुरुणा चोदितैस्तु यैः । चरकाध्वर्यवस्ते तु चरणान्मुनिसत्तम
ज्यांनी आपल्या गुरूच्या सांगण्यावरून ब्रह्महत्येच्या प्रायश्चित्तासाठी व्रत केले, तेच चरक अध्वर्यू झाले, हे उत्तम मुनी.
याज्ञवल्क्योऽपि मैत्रेय! प्रामायामपरायणः । तुष्टाव प्रयतः सूर्यं यजूष्यबिलषंस्ततः
याज्ञवल्क्यही, हे मैत्रेय, अत्यंत शुद्धतेला वाहून घेत, एकाग्र मनाने सूर्याची उपासना करू लागले, यजुर्वेदाची मंत्रे मिळावीत म्हणून.
नमः सवित्रे द्राराय विमुक्तेः सिततेजसे । ऋगूयजुः सामभूताय त्रयीधामवते नमः
सावित्रीला, आधार देणाऱ्या, मुक्त करणाऱ्या, निर्मळ तेज असणाऱ्या, ऋग्वेद, यजुर्वेद आणि सामवेदाचा सार असणाऱ्या, त्रैविद्य रूप असणाऱ्या त्या देवाला माझे नमस्कार.
नमोऽग्रीषोमभूताय जगतः कारणात्मने । भास्कराय परं तेजः सौषुम्नमुरु बिभ्रते
अग्नी आणि सोम रूप असणाऱ्या, या जगाचा मूळ कारण असणाऱ्या, भास्कराला, परम तेज आणि मोठ्या सुषुम्न किरणांचा धारक असणाऱ्या त्या देवाला नमस्कार.
कलाकाष्ठानिमेषादिकालज्ञानात्मने नमः । ध्येयाय विष्णुरूपाय परमाक्षररूपिणे
कला, काष्ठा, निमेष यांचा कालज्ञान ज्याच्या स्वरूपात आहे, ध्यान करण्यास योग्य, विष्णुरूप, परम अक्षररूप असणाऱ्या त्या देवाला नमस्कार.
बिभर्त्ति यः सुरगणानाप्याय्येन्दु खरश्मिभिः । सुधामृतेन च पितॄ स्तस्मै तृप्तात्मने नमः
जो आपल्या प्रखर किरणांनी देवतांना पोसतो आणि अमृताने पितरांना तृप्त करतो, त्या तृप्त आत्मा असणाऱ्या देवाला नमस्कार.
हिमाम्बुघर्मवृष्टीनां कर्ता हर्ता च यः प्रभुः । तस्मै त्रिकालरूपाय नमः सूर्य्याय वेधसे
जो हिम, पाणी, उष्णता आणि पावसाचा निर्माण करणारा आणि नाश करणारा प्रभू आहे, त्या त्रिकालरूप सूर्यदेवाला, सृष्टीकर्त्याला नमस्कार.
यो हन्ति तिमिराण्येको जगतोऽस्य जगर्त्पातः । सत्त्वधामधरो देवो नमस्तस्मै विवस्वते
जो एकटाच अंधार दूर करतो, या जगाला जागृत करतो, आणि सत्त्वाचे स्थान धारण करणारा देव आहे, त्या विवस्वताला नमस्कार.
सत्कर्मयोग्यो न जनो नैवापः सौचकारणम् । यस्मिन्ननुदिते तस्मै नमो देवाय वेधसे
जोपर्यंत तो उदय होत नाही, तोपर्यंत कुणीही सत्कर्मास पात्र होत नाही, आणि पाणीही शुद्धतेचे कारण ठरत नाही; त्या देव सृष्टीकर्त्याला नमस्कार.
स्पृष्टो यदंशुबिर्लोकः क्रियायोग्योऽभिजायते । पवित्रताकारणाय तस्मै शुद्धात्मने नमः
जेव्हा त्याच्या किरणांनी जग स्पर्शले जाते, तेव्हा जग कर्मासाठी योग्य होते; शुद्धतेचे कारण असणाऱ्या, शुद्ध आत्मा असणाऱ्या त्या देवाला नमस्कार.
नमः सवित्रे सूर्याय भास्कराय विवस्वते । आदित्यायादिबूताय देवादीनां नमो नमः
सावित्री, सूर्य, भास्कर, विवस्वान, आदित्य, आदिबंधू, देवांचा आद्य देव—त्यांना माझे वारंवार नमस्कार.
हिरण्मयं रथं यस्य केतवोऽमृतधायिनः । वहन्ति बुवनालोकिचक्षुषं तं नमाम्यहम्
ज्याचा सुवर्ण रथ अमृत वाहणाऱ्या किरणांनी ओढला जातो, जो सर्व जगांना प्रकाशित करणारे डोळे आहे, त्या देवाला मी वंदन करतो.
इत्येवमादिभिस्तेन स्तूयमानः स्तवै रविः । वाजिरूपधरः प्राह व्रियतामिति वाच्छितम्
अशा प्रकारे आणि इतरही स्तोत्रांनी त्याचे स्तवन होत असताना, रविने घोड्याच्या रूपात प्रकट होऊन म्हणाले, 'जे हवे आहे ते माग.'
याज्ञवल्कयस्तदा प्राह प्रणिपत्य दिवाकरम् । यजूषि तानि मे देहि यानि सन्ति न मे गुरौ
तेव्हा याज्ञवल्क्याने दिवाकराला वंदन करून म्हणाले, 'माझ्या गुरूकडे नसलेली यजुर्वेदाची मंत्रे मला द्या.'
एवमुक्तो ददौ तस्मै यजूषि भगवान् रविः । अयातयामसंज्ञानि यानि वेत्ति न तदगुरुः
असे म्हटल्यावर, भगवंत रविने त्याला ती यजुर्वेदाची 'अयातयाम' नावाची मंत्रे दिली, जी त्याच्या गुरूला माहीत नव्हती.
यजूषि यैरधीतानि तानि विप्रैर्द्रिजोत्तम । वाजिनस्ते समाख्याताः सूर्याश्वः सोऽभवद यतः
द्विजश्रेष्ठा, ब्राह्मणांनी जे यजुर्वेदातील मंत्र शिकले, ते वाजिन यांनी शिकवले. त्यांच्यापासून सूर्याच्या घोड्यांची परंपरा सुरू झाली.
शाखाभेदास्तु तेषां वै दश पञ्च च वाजिनाम् । काण्वाद्यास्तु महाभाग! याज्ञवल्क्या-प्रवर्तिताः
भाग्यवानांनो, वाजिनांच्या पंधरा शाखा आहेत. याज्ञवल्क्यांनी सुरू केलेल्या काण्व वगैरे शाखा प्रसिद्ध आहेत.
सामवेदतरोः शाशा व्यासशिष्यः स जैमिनिः । क्रमेण येन मैत्रेय! बिभेद श्वृणु तन्मम
मैत्रेय, व्यासांचे शिष्य जैमिनि यांनी सामवेदाच्या वृक्षाची योग्य प्रकारे विभागणी केली; हे माझ्याकडून ऐक.
सुमन्तुस्तस्य पुत्रोऽभूत् सुकर्मास्याप्यभूत् सुतः । अधीतवन्तावेकैकां संहितां तौ महामुनी
त्यांना सुमंतु नावाचा मुलगा होता आणि सुकर्मा हाही त्यांचा पुत्र होता. हे दोन्ही महान ऋषी प्रत्येकी एक संहिता शिकले.
साहस्त्रं संहिताभेदं सुकर्मा तत्सुतस्ततः । चकार तञ्च तिच्छिष्यौ जगृहाते महामती
सुमंतुंच्या पुत्र सुकर्मा यांनी संहितेचे हजार विभाग केले आणि दोन बुद्धिमान शिष्यांनी ते सर्व शिकले.
हिरण्यनाभः कौशल्यः पौष्पिञ्जिश्व द्रिजोत्तम । उदीच्यसामगाः शिष्यास्तेब्यः पञ्चदशा स्मृताः
द्विजश्रेष्ठा, कौशल्य कुळातील हिरण्यनाभ आणि पौष्पिंजी हे शिष्य होते; त्यांच्या पासून उत्तर दिशेतील सामगायकांची पंधरा शाखा ओळखली जाते.