तस्य शिष्यप्रशिष्येभ्यःसंहितां तामधीतवान
त्याच्या शिष्यांनी आणि त्यांच्या शिष्यांनी ती संहिता अभ्यासली.
चकार संहिताः पञ्च शिष्येभ्यः प्रददौ च ताः । तस्य शिष्यास्तु ये पञ्च तेषां नामानि मे श्वृणा
त्याने पाच संहितांचा संग्रह केला आणि त्या आपल्या पाच शिष्यांना दिल्या. त्या पाच शिष्यांची नावे ऐक.
मुदूगलो गोमुखश्चैव वात्स्यः शालीय एब च। शिशिरः पञ्चमश्चासीन्मत्रेय! सुमहामुनिः
मुदुगल, गोमुख, वात्स्य, शालिय आणि पाचवा शिशिर — हे सर्व, हे मैत्रेय, महान ऋषी होते.
संहितात्रितयं चक्र शाकपूर्णिरथतरम । निरुक्तमकरोत् तदूज्वतुर्थं मुनिसत्तम
शाकपूर्णी यांनी तीन संहितांचा संग्रह केला आणि उज्वतु या श्रेष्ठ ऋषीने निरुक्त तयार केले.
क्रौञ्चो वैतालिकस्तदूदू बलाकश्व महामतिः । निरुक्तकृज्वतुर्थोऽभूदू वेदवेदाङ्गपारगः
क्रौंच, वैतालिक आणि बुद्धिमान बलाक — हे निरुक्ताचे कर्ते होते, वेद आणि वेदांगांचे जाणकार.
इत्येताः प्रतिशाखाभ्योऽप्यनुशाखा द्रिजोत्तम ! बास्कलिश्चापरास्तिस्त्रः संहिताः कृतवान द्रिज
हे श्रेष्ठ द्विजा, या शाखांपासून आणखी उपशाखा निर्माण झाल्या; आणि बास्कली यांनी आणखी तीन संहितांचा संग्रह केला.
शिष्यः कालायनिर्गार्ग्यस्तृतीयश्च कथाजवः । इत्येत बहुधा प्रोक्ताः संहिता यैः प्रवर्तिताः
त्याचे शिष्य कालायनी, गार्ग्य आणि तिसरा कथाजव — अशा प्रकारे अनेक संहितांचे वर्णन झाले आणि ज्यांनी त्या प्रवर्तित केल्या त्यांची नावे सांगितली.
पराशर उवाच । यजुर्वेदतरोः शाखाः सप्तविंशन्महामतिः । वैशम्पायननामासौ व्यासशिष्यश्चकार वै
पराशर म्हणाले: व्यासांचे शिष्य, बुद्धिमान वैशंपायन यांनी यजुर्वेदाच्या सत्तावीस शाखा तयार केल्या.
शिष्येभ्यः प्रददौ ताश्च जगृहुस्तेऽप्यनुक्रमात् । याज्ञवल्क्यस्तु तत्राभूद् ब्रह्मरातसुतो द्रिजः
त्यांनी त्या शाखा आपल्या शिष्यांना दिल्या आणि त्यांनीही त्या अनुक्रमे स्वीकारल्या; त्यात ब्रह्मराताचा पुत्र याज्ञवल्क्य हा देखील होता, हे द्विजा.
शिष्यः परधर्मज्ञो गुरुवृत्तिपरः सदा । ऋषिर्योऽद्य महामेरौः समाजे नागमिष्यति
तो शिष्य, धर्माचे जाणकार आणि नेहमी गुरूची सेवा करणारा होता. आज महामेरूच्या सभेत जो ऋषी येणार नाही तो हाच आहे.
तस्य वै सप्तरात्रात्तु ब्रह्महत्या भविष्यति । पूर्वमेवं मुनिगणैः समयोऽभूत् कृतो द्रिज
सात रात्रींनंतर त्याला ब्रह्महत्या होईल; हे नियम पूर्वीच ऋषीगणांनी ठरवले होते, हे द्विजा.
वैशम्पायन एकस्तु तं व्यतिक्रान्तवांस्तदा । स्वस्त्रीयं बालकं रोऽथ पदास्पृष्टमघातयत्
त्या वेळी फक्त वैशंपायन यांनी तो नियम मोडला; त्यांनी आपल्या बहिणीच्या मुलाला, लहानग्या पोराला, पायाने मारले.
शिष्यानाह स भोः शिष्य! ब्रह्महत्यापहं ब्रतम् । चरध्व मत्कृते सर्वे न विचार्यमिदं तथा
त्यांनी शिष्यांना सांगितले, 'हे शिष्यो! माझ्यासाठी सर्वांनी ब्रह्महत्या दूर करणारे व्रत घ्या; यात काही विचार करू नका.'
अथाह याज्ञबल्क्यस्तु किमेभिर्भगवन् ! द्रिजैः । क्लेशितैरल्पतेजोभिश्वरिष्येऽहमिदं व्रतम्
तेव्हा याज्ञवल्क्य म्हणाले, 'भगवन्, या त्रस्त आणि थोड्या तेजस्वी द्विजांची मला गरज नाही; मी एकटाच हे व्रत पाळीन.'
ततः क्रु द्धो गुरुः प्राह याज्ञवल्क्यं महामतिः । मुच्यतां यत् त्वयाधात मत्तो विप्रावमानक
तेव्हा गुरू रागावून, बुद्धिमान याज्ञवल्क्याला म्हणाले, 'ब्राह्मणांचा अवमान करणारा, तू माझ्याकडून जे शिकलास ते परत दे.'
निस्तेजसो वदस्येनान् यस्त्वं ब्राह्मणपुङ्गवान् । तेन शिष्येण नार्थोऽस्ति ममाज्ञाभङ्गकारिणा
'तू या ब्राह्मणांना तेजहीन म्हणतोस, त्यामुळे माझ्या आज्ञेचे उल्लंघन करणाऱ्या शिष्याचा मला काही उपयोग नाही.'
याज्ञवल्क्यस्ततः प्राह भत्तयैतत्ते मयोदितम् । ममाप्यलं त्वयाधीतं यन्मया तदिदं द्रिज
यानंतर याज्ञवल्क्य म्हणाले, 'भट्टया, तू जे विचारलेस ते मी तुला सांगितले आहे. माझ्याकडून तुला जे काही शिकायचे होते ते सर्व तू व्यवस्थित शिकले आहेस, हे द्विजा.'
इत्युक्तो रुधिराक्तानि सरूपाणि यजू षि सः । छर्दयित्वा ददौ तस्मै ययौ स स्वेच्छया मुनिः
असे म्हणून, त्याने रक्ताने माखलेली आणि जशीच्या तशी यजुर्वेदाची मंत्रे उलटी करून त्याला दिली; आणि मग तो ऋषी आपल्या इच्छेने निघून गेला.
यजू ष्यथ विसृष्टानि याज्ञवल्क्येन वै द्रिज । जगृहुस्तित्तिरा भूत्वा तैत्तिरीयास्तु ते ततः
यानंतर, हे द्विजा, याज्ञवल्क्याने सोडलेली यजुर्वेदाची मंत्रे काही जणांनी तित्तिर पक्षी बनून उचलली, आणि त्यामुळे त्यांना 'तैत्तिरीय' असे नाव पडले.
ब्रह्महत्याव्रतं चीर्णं गुरुणा चोदितैस्तु यैः । चरकाध्वर्यवस्ते तु चरणान्मुनिसत्तम
ज्यांनी आपल्या गुरूच्या सांगण्यावरून ब्रह्महत्येच्या प्रायश्चित्तासाठी व्रत केले, तेच चरक अध्वर्यू झाले, हे उत्तम मुनी.
याज्ञवल्क्योऽपि मैत्रेय! प्रामायामपरायणः । तुष्टाव प्रयतः सूर्यं यजूष्यबिलषंस्ततः
याज्ञवल्क्यही, हे मैत्रेय, अत्यंत शुद्धतेला वाहून घेत, एकाग्र मनाने सूर्याची उपासना करू लागले, यजुर्वेदाची मंत्रे मिळावीत म्हणून.
नमः सवित्रे द्राराय विमुक्तेः सिततेजसे । ऋगूयजुः सामभूताय त्रयीधामवते नमः
सावित्रीला, आधार देणाऱ्या, मुक्त करणाऱ्या, निर्मळ तेज असणाऱ्या, ऋग्वेद, यजुर्वेद आणि सामवेदाचा सार असणाऱ्या, त्रैविद्य रूप असणाऱ्या त्या देवाला माझे नमस्कार.
नमोऽग्रीषोमभूताय जगतः कारणात्मने । भास्कराय परं तेजः सौषुम्नमुरु बिभ्रते
अग्नी आणि सोम रूप असणाऱ्या, या जगाचा मूळ कारण असणाऱ्या, भास्कराला, परम तेज आणि मोठ्या सुषुम्न किरणांचा धारक असणाऱ्या त्या देवाला नमस्कार.
कलाकाष्ठानिमेषादिकालज्ञानात्मने नमः । ध्येयाय विष्णुरूपाय परमाक्षररूपिणे
कला, काष्ठा, निमेष यांचा कालज्ञान ज्याच्या स्वरूपात आहे, ध्यान करण्यास योग्य, विष्णुरूप, परम अक्षररूप असणाऱ्या त्या देवाला नमस्कार.
बिभर्त्ति यः सुरगणानाप्याय्येन्दु खरश्मिभिः । सुधामृतेन च पितॄ स्तस्मै तृप्तात्मने नमः
जो आपल्या प्रखर किरणांनी देवतांना पोसतो आणि अमृताने पितरांना तृप्त करतो, त्या तृप्त आत्मा असणाऱ्या देवाला नमस्कार.
हिमाम्बुघर्मवृष्टीनां कर्ता हर्ता च यः प्रभुः । तस्मै त्रिकालरूपाय नमः सूर्य्याय वेधसे
जो हिम, पाणी, उष्णता आणि पावसाचा निर्माण करणारा आणि नाश करणारा प्रभू आहे, त्या त्रिकालरूप सूर्यदेवाला, सृष्टीकर्त्याला नमस्कार.
यो हन्ति तिमिराण्येको जगतोऽस्य जगर्त्पातः । सत्त्वधामधरो देवो नमस्तस्मै विवस्वते
जो एकटाच अंधार दूर करतो, या जगाला जागृत करतो, आणि सत्त्वाचे स्थान धारण करणारा देव आहे, त्या विवस्वताला नमस्कार.
सत्कर्मयोग्यो न जनो नैवापः सौचकारणम् । यस्मिन्ननुदिते तस्मै नमो देवाय वेधसे
जोपर्यंत तो उदय होत नाही, तोपर्यंत कुणीही सत्कर्मास पात्र होत नाही, आणि पाणीही शुद्धतेचे कारण ठरत नाही; त्या देव सृष्टीकर्त्याला नमस्कार.
स्पृष्टो यदंशुबिर्लोकः क्रियायोग्योऽभिजायते । पवित्रताकारणाय तस्मै शुद्धात्मने नमः
जेव्हा त्याच्या किरणांनी जग स्पर्शले जाते, तेव्हा जग कर्मासाठी योग्य होते; शुद्धतेचे कारण असणाऱ्या, शुद्ध आत्मा असणाऱ्या त्या देवाला नमस्कार.
नमः सवित्रे सूर्याय भास्कराय विवस्वते । आदित्यायादिबूताय देवादीनां नमो नमः
सावित्री, सूर्य, भास्कर, विवस्वान, आदित्य, आदिबंधू, देवांचा आद्य देव—त्यांना माझे वारंवार नमस्कार.