भविष्ये द्वापरे चापि द्रौ णिर्व्यासो भविष्यति । व्यतीते मम पुत्रेस्मिन् कृष्णद्वैपायने मुने
पुढील द्वापर युगात द्रौणि व्यास होईल; माझ्या पुत्र कृष्णद्वैपायनानंतर, हे मुनी.
ध्रुवमेकाक्षरं ब्रह्म ओमित्येव व्यवस्थितम् । बृहत्वाद्बृंहणत्वाच्च तद्ब्रह्येत्यभिधीयते
नक्कीच, एकाक्षर ब्रह्म म्हणजे 'ॐ' असे ठरवले आहे; त्याच्या महानतेमुळे आणि विस्तारामुळे त्याला ब्रह्म असे म्हणतात.
प्रणवावस्थितं नित्यं भूर्भुवस्स्वरितीर्य्यते । ऋग्यजुस्सामाथर्वाणो यत्तस्मै ब्रह्मणे नमः
प्रणव नेहमी 'भूः', 'भुवः', 'स्वः' या रूपात आहे; ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद आणि अथर्ववेद यांचे सार असलेल्या त्या ब्रह्माला मी नमस्कार करतो.
जगतः प्रलयोत्पत्त्योर्यत्तत्कारणसंज्ञितम् । महतः परमं गुह्यं तस्मै सुब्रह्मणे नमः
जगाच्या उत्पत्ती आणि प्रलयाचे कारण म्हणून जे ओळखले जाते, जे महानाच्या पलीकडचे आणि अत्यंत गूढ आहे, त्या श्रेष्ठ ब्रह्माला मी नमस्कार करतो.
अगाधापारमक्षय्यं जगत्संमोहनालयम् । स्वप्रकाशप्रवृत्तिभ्यां पुरुषार्थप्रयोजनम्
अगाध, पार न लागणारे, अक्षय, जगाला मोहात टाकणारे निवासस्थान, ज्याचे स्वतःचे तेज आणि कृती पुरुषार्थ साध्य करण्यासाठी असते.
संख्यज्ञानवतां निष्ठा गतिश्शमदमात्मनाम् । यत्तदव्यक्तममृतं प्रवृत्तिर्ब्रह्म शाश्वतम्
सांख्यज्ञान असणाऱ्यांची आधारभूमी, शम आणि दम असणाऱ्यांचा मार्ग, जे अव्यक्त, अमर, शाश्वत ब्रह्म आहे तेच सर्व प्रवृत्तीचे मूळ आहे.
प्रधानमात्मयोनिश्च गुहासंस्थं च शब्द्यते । अविभागं तथा शुक्रमक्षयं बहुधात्मकम्
तेच प्रधान, आत्म्याचे मूळ, गुहेत वसणारे, अविभाज्य, शुद्ध, अक्षय आणि अनेक रूप असलेले म्हणून ओळखले जाते.
परमब्रह्मणे तस्मै नित्यमेव नमोनमः । यद्रू पं वासुदेवस्य परमात्मस्वरूपिणः
त्या परमब्रह्माला, जे वासुदेवाचे आणि परमात्म्याचे खरे स्वरूप आहे, मी नेहमी नमस्कार करतो.
एतद्ब्रह्म त्रिधा भेदमभेदमपि स प्रभुः । सर्वभेदेष्वभेदोसौ भिद्यते भिन्नबुद्धिभिः
हे ब्रह्म, प्रभू, भेदाने तीन प्रकारचे आणि अभेदही आहे; सर्व भेदांतही ते अभेद राहते, पण भिन्न बुद्धी असणाऱ्यांना ते वेगळे वाटते.
स ऋङ्मयस्साममयः सर्वात्मा स यजुर्मयः । ऋग्यजुस्सामसारात्मा स एवात्मा शरीरिणाम्
तो ऋग्वेद, सामवेद आणि यजुर्वेदमय, सर्वांचा आत्मा आहे; ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद यांचे सारस्वरूप आणि सर्व देहधारकांचा आत्मा आहे.
स भिद्यते वेदमयस्स्ववेदं करोति भेदैर्बहुभिस्सशाखम् । शाखाप्रणेता स समस्तशाखाज्ञानस्वरूपो भगवानसंगः
तो वेदस्वरूप असून, स्वतःचे अनेक भाग करून वेदांचे अनेक शाखांमध्ये विभाग करतो. या सर्व शाखांचा ज्ञानस्वरूप, आसक्तिरहित, भगवंतच त्या शाखांचा प्रचारक आहे.
पराशर उवाच । आद्यो वेदश्चतुष्पादः शतसाहस्त्रसम्मितः । ततो दशगुणः कृत्स्नो यज्ञोऽयं सर्वसामधुक्
पराशर म्हणाले: मूळ वेद चार भागांचा असून, त्यात एक लाख ऋचा आहेत. त्यापासून दहा पट मोठा, सर्व स्तोत्रांचा सार असलेला हा यज्ञ निर्माण झाला.
ततोऽत्र मत्सुतो व्यासो ह्मष्टाविंशतिमेऽन्तरे । वदमेकं चतुष्पादं चतुर्धा व्यभजत् प्रबुः
मग अठ्ठाविसाव्या द्वापारयुगात, माझ्या पुत्र व्यासाने, एक असलेला चार पायांचा वेद चार भागांत विभागला.
यथा तु तेन वै व्यस्ता वेदव्यासेन धीमता । वेदास्तथ समस्तैस्तेर्व्यस्ता व्यासैस्तथा मया
जसा त्या बुद्धिमान वेदव्यासाने वेदांचे विभाजन केले, तसेच इतर सर्व व्यासांनीही वेदांचे विभाजन केले, आणि मीही तसेच केले.
तदनेनैव वेदानां शाखाभेदान् द्रिजोत्तम । चतुर्युगेष्वारचितान् समस्तेष्वववधारय
म्हणून, हे श्रेष्ठ द्विजा, या उदाहरणावरून सर्व चार युगांत वेदांच्या शाखांचे विभाग कसे निर्माण झाले, हे समजून घे.
कृष्णदू पायनं व्यासं विद्धि नारायणं प्रबुम् । कोऽन्यो हि भुवि मैत्रेय ! महाभारतकृदू भवेत्
कृष्णवर्णीय द्वैपायन व्यास हाच नारायण प्रभू आहे, हे जाण. कारण, हे मैत्रेय, या पृथ्वीवर महाभारताची रचना करणारा दुसरा कोण असू शकतो?
तेन व्यस्ता यथा वेदा मत्पुत्रेण महात्मना । द्रापरे ह्मत्र मैत्रेय! तस्मिन् श्वृणु यथार्थतः
माझ्या महात्मा पुत्राने द्वापारयुगात वेदांचे विभाजन केले, हे मैत्रेय! आता ते कसे झाले, ते खरीखुरी कथा ऐक.
ब्रह्मणा चोदितो व्यासो वेदान् व्यस्तुं प्रचक्रमे । अथ शिष्यान् स जग्राह चतुरो वेदपारगान्
ब्रह्मदेवाच्या आज्ञेने व्यासाने वेदांचे विभाजन सुरू केले. त्यानंतर त्याने वेदांमध्ये पारंगत असे चार शिष्य निवडले.
ऋगुवेदश्वावकं पैलं जग्राह स महामुनिः । वैशम्पायननामानं यजूर्वेदस्य चाग्रहीत्
महामुनीने ऋग्वेदासाठी पैल याला शिष्य म्हणून घेतले आणि यजुर्वेदासाठी वैशंपायन याची निवड केली.
जैमिनि सामवेदस्य तथैवाथर्ववेदवित् । सुमन्तुस्तस्य शिष्योऽबूदू वेदव्यासस्य धीमतः
त्याचप्रमाणे, सायमवेदासाठी जैमिनी हा शिष्य झाला आणि अथर्ववेदासाठी सुमंतु हा बुद्धिमान वेदव्यासाचा शिष्य झाला.
रोमहर्षणनामानं महाबुद्धिं महामुनिः । सूतं जग्राह शिष्यं स इतिहास-पुराणयोः । सूतं जग्राह शिष्यं स इतिहास-पुराणयोः
महाबुद्धी असलेल्या त्या महामुनीने, इतिहास आणि पुराण यासाठी सूत जातीचा रोमहर्षण याला शिष्य म्हणून निवडले.
एक आसीदू यजुर्वेदस्तं चतुर्धा व्यकल्पयत् । चातुर्होत्रमभूदू यस्मिस्तन यज्ञमथाकरोत्
पूर्वी यजुर्वेद एकच होता. त्याने तो चार भागांत विभागला. त्यातून चार ऋत्विज निर्माण झाले आणि मग त्याने यज्ञ केला.
आध्वर्यवं यजुभिंस्तु ऋगूभिर्होत्रं तथा मुनिः । औदूगात्रं सामभिश्चक्र ब्रह्मत्वं चाप्यथर्वभिः
यजुर्वेदाच्या मंत्रांनी अध्वर्यू, ऋग्वेदाच्या मंत्रांनी होतार, सामवेदाच्या मंत्रांनी उद्गाता आणि अथर्ववेदाच्या मंत्रांनी ब्राह्मणपद निर्माण केले.
ततः स ऋचमुद्ध त्य ऋग्वेदं तृतवान् मुनिः । यजूषि च यजुर्वेदं सामवेदञ्च सामभिः
मग त्या मुनीने ऋचा वेगळ्या करून ऋग्वेद, यजुर्वेदाच्या मंत्रांनी यजुर्वेद आणि साममंत्रांनी सामवेद असे वेगळे केले.
राज्ञस्त्वथर्ववेदेन सर्वकर्माणि च प्रभुः । कारयामास मैत्रेय! ब्रह्मत्वञ्च यथास्थिति
अथर्ववेदाच्या साहाय्याने प्रभूंनी सर्व राजकर्मे करवून घेतली, हे मैत्रेय! आणि ब्राह्मणपद योग्य प्रकारे स्थापन केले.
सोऽयमेको महावेदस्तरुस्तेन पृथकूकृतः । चतुधा तु ततो जातं वेदपादपकाननम्
असा हा एकच महान वेदवृक्ष त्याने विभागला. त्यापासून वेदांची चार शाखांची निर्मिती झाली, जणू काही मुख्य खोडापासून फांद्या फुटल्या.
बिभेद प्रथमं विप्र! पैल ऋगूवेदपादपम् । इन्द्रप्रमितये प्रादाद बास्कलाय चसंहिते
सर्वप्रथम, हे विप्र, पैलाने ऋग्वेद दोन संहितांमध्ये विभागला. त्यातील एक इंद्रप्रमति याला आणि दुसरी बास्कल याला दिली.
चतुर्धा स बिभेदाथ बास्कलिद्रिज!संहिताम् । बौध्यादिब्यो ददौ तास्तु शिष्येभ्यः स महामुनिः
नंतर, हे बास्कल गोत्रज, बास्कल संहितेचे चार भाग केले आणि त्या महामुनीने बौध आदी शिष्यांना त्या दिल्या.
बौध्याग्रिमाठरौ तदूदू याज्ञवल्क्यपराशरौ । प्रतिशाखास्तु शाखायास्तसायास्त जगृहुमुने
बौध्य, अग्निमाथर, उद्दाळक, याज्ञवल्क्य आणि पराशर — हे सर्व ऋषी, हे मुनी, त्या शाखेतील आपापल्या शाखा घेऊन गेले.
इन्द्रप्रमतिरेकान्तु संहितां स्वसुतं ततः । माण्डूकयं महात्मानं मैत्रयाध्यापयत् तदा
त्या वेळी इंद्रप्रमति यांनी आपला मुलगा, मोठ्या आत्म्याचा मांडूकाय, याला ती संहिता शिकवली.