द्वापरे प्रथमे व्यस्तस्स्वयं वेदः स्वयंभुवा । द्वितीये द्वापरे चैव वेदव्यासः प्रजापतिः
पहिल्या द्वापरयुगात स्वयंभूने वेदाचे विभाजन केले; दुसऱ्या द्वापरयुगात प्रजापती वेदव्यास होता.
तृतीये चोशना व्यासश्चतुर्थे च बृहस्पतिः । सविता पंचमे व्यासः षष्ठे मृत्युस्समृतः प्रभुः
तिसऱ्या द्वापरयुगात उशनाने वेदव्यासाचे रूप घेतले; चौथ्या द्वापरयुगात बृहस्पती वेदव्यास झाला; पाचव्या द्वापरयुगात सविता वेदव्यास झाला आणि सहाव्या द्वापरयुगात मृत्यू प्रभू वेदव्यास होता.
सप्तमे च तथैवेंद्रो वसिष्ठश्चाष्टमे स्मृतः । सारस्वतश्च नवमे त्रिधामा दशमे स्मृतः
सातव्या मन्वंतरात इंद्राची आठव्या वसिष्ठाची, नवव्या सारस्वताची आणि दहाव्या त्रिधाम्याची आठवण केली जाते.
एकादशो तु त्रिशिखो भरद्वाजस्ततः परः । त्रयोदशो चांतरिक्षो वर्णी चापि चतुर्दशो
अकराव्या त्रिशिख, त्यानंतर भरद्वाज, तेराव्या अंतरिक्ष आणि चौदाव्या वर्णी असे स्मरण केले जाते.
त्रय्यारुणः पंचदशो षोडशो तु धनंजयः । क्रतुंजयः सप्तदशो तदूर्ध्वं च जयस्स्मृतः
पंधराव्या त्रय्यारुण, सोळाव्या धनंजय, सतराव्या क्रतुञ्जय आणि त्यानंतर जय यांची आठवण होते.
ततो व्यासो भरद्वाजो भरद्वाजाच्च गौतमः । गौतमादुत्तरो व्यासो हर्य्यात्मा योभिधीयते
मग भरद्वाजाचा पुत्र व्यास, भरद्वाजापासून गौतम, गौतमापासून पुढचा व्यास ज्याला हर्यात्मा म्हणतात.
अथ हर्य्यात्मनॐते च स्मृतो वाजश्रवा मुनिः । सोमशुष्कायणस्तस्मात्तृणबिंदुरिति स्मृतः
हर्यात्म्यानंतर वाजश्रवा ऋषी, त्याच्यापासून सोमशुष्कायण, त्याच्यापासून तृणबिंदू अशी आठवण होते.
ऋक्षोभूद्भार्गवस्तस्माद्वाल्मीकिर्योभिधीयते । तस्मादस्मत्पिता शक्तिर्व्यासस्तस्मादहं मुने
ऋक्षापासून भूर्भार्गव, त्याच्यापासून वाल्मीकि, त्याच्यापासून माझे वडील शक्ती, व्यासापासून मी स्वतः, हे मुनी.
जातुकर्णोभवन्मत्तः कृष्णद्वैपायनस्ततः । अष्टाविंशतिरित्येते वेदव्यासाः पुरातनाः
माझ्यापासून जातुकर्ण, त्यानंतर कृष्णद्वैपायन; असे हे अठ्ठावीस प्राचीन वेदव्यास ओळखले जातात.
एको वेदश्चतुर्द्धा तु तैः कृतो द्वापरादिषु
एकच वेद त्यांनी द्वापरादी युगांत चार भागांत विभागला.
भविष्ये द्वापरे चापि द्रौ णिर्व्यासो भविष्यति । व्यतीते मम पुत्रेस्मिन् कृष्णद्वैपायने मुने
पुढील द्वापर युगात द्रौणि व्यास होईल; माझ्या पुत्र कृष्णद्वैपायनानंतर, हे मुनी.
ध्रुवमेकाक्षरं ब्रह्म ओमित्येव व्यवस्थितम् । बृहत्वाद्बृंहणत्वाच्च तद्ब्रह्येत्यभिधीयते
नक्कीच, एकाक्षर ब्रह्म म्हणजे 'ॐ' असे ठरवले आहे; त्याच्या महानतेमुळे आणि विस्तारामुळे त्याला ब्रह्म असे म्हणतात.
प्रणवावस्थितं नित्यं भूर्भुवस्स्वरितीर्य्यते । ऋग्यजुस्सामाथर्वाणो यत्तस्मै ब्रह्मणे नमः
प्रणव नेहमी 'भूः', 'भुवः', 'स्वः' या रूपात आहे; ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद आणि अथर्ववेद यांचे सार असलेल्या त्या ब्रह्माला मी नमस्कार करतो.
जगतः प्रलयोत्पत्त्योर्यत्तत्कारणसंज्ञितम् । महतः परमं गुह्यं तस्मै सुब्रह्मणे नमः
जगाच्या उत्पत्ती आणि प्रलयाचे कारण म्हणून जे ओळखले जाते, जे महानाच्या पलीकडचे आणि अत्यंत गूढ आहे, त्या श्रेष्ठ ब्रह्माला मी नमस्कार करतो.
अगाधापारमक्षय्यं जगत्संमोहनालयम् । स्वप्रकाशप्रवृत्तिभ्यां पुरुषार्थप्रयोजनम्
अगाध, पार न लागणारे, अक्षय, जगाला मोहात टाकणारे निवासस्थान, ज्याचे स्वतःचे तेज आणि कृती पुरुषार्थ साध्य करण्यासाठी असते.
संख्यज्ञानवतां निष्ठा गतिश्शमदमात्मनाम् । यत्तदव्यक्तममृतं प्रवृत्तिर्ब्रह्म शाश्वतम्
सांख्यज्ञान असणाऱ्यांची आधारभूमी, शम आणि दम असणाऱ्यांचा मार्ग, जे अव्यक्त, अमर, शाश्वत ब्रह्म आहे तेच सर्व प्रवृत्तीचे मूळ आहे.
प्रधानमात्मयोनिश्च गुहासंस्थं च शब्द्यते । अविभागं तथा शुक्रमक्षयं बहुधात्मकम्
तेच प्रधान, आत्म्याचे मूळ, गुहेत वसणारे, अविभाज्य, शुद्ध, अक्षय आणि अनेक रूप असलेले म्हणून ओळखले जाते.
परमब्रह्मणे तस्मै नित्यमेव नमोनमः । यद्रू पं वासुदेवस्य परमात्मस्वरूपिणः
त्या परमब्रह्माला, जे वासुदेवाचे आणि परमात्म्याचे खरे स्वरूप आहे, मी नेहमी नमस्कार करतो.
एतद्ब्रह्म त्रिधा भेदमभेदमपि स प्रभुः । सर्वभेदेष्वभेदोसौ भिद्यते भिन्नबुद्धिभिः
हे ब्रह्म, प्रभू, भेदाने तीन प्रकारचे आणि अभेदही आहे; सर्व भेदांतही ते अभेद राहते, पण भिन्न बुद्धी असणाऱ्यांना ते वेगळे वाटते.
स ऋङ्मयस्साममयः सर्वात्मा स यजुर्मयः । ऋग्यजुस्सामसारात्मा स एवात्मा शरीरिणाम्
तो ऋग्वेद, सामवेद आणि यजुर्वेदमय, सर्वांचा आत्मा आहे; ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद यांचे सारस्वरूप आणि सर्व देहधारकांचा आत्मा आहे.
स भिद्यते वेदमयस्स्ववेदं करोति भेदैर्बहुभिस्सशाखम् । शाखाप्रणेता स समस्तशाखाज्ञानस्वरूपो भगवानसंगः
तो वेदस्वरूप असून, स्वतःचे अनेक भाग करून वेदांचे अनेक शाखांमध्ये विभाग करतो. या सर्व शाखांचा ज्ञानस्वरूप, आसक्तिरहित, भगवंतच त्या शाखांचा प्रचारक आहे.
पराशर उवाच । आद्यो वेदश्चतुष्पादः शतसाहस्त्रसम्मितः । ततो दशगुणः कृत्स्नो यज्ञोऽयं सर्वसामधुक्
पराशर म्हणाले: मूळ वेद चार भागांचा असून, त्यात एक लाख ऋचा आहेत. त्यापासून दहा पट मोठा, सर्व स्तोत्रांचा सार असलेला हा यज्ञ निर्माण झाला.
ततोऽत्र मत्सुतो व्यासो ह्मष्टाविंशतिमेऽन्तरे । वदमेकं चतुष्पादं चतुर्धा व्यभजत् प्रबुः
मग अठ्ठाविसाव्या द्वापारयुगात, माझ्या पुत्र व्यासाने, एक असलेला चार पायांचा वेद चार भागांत विभागला.
यथा तु तेन वै व्यस्ता वेदव्यासेन धीमता । वेदास्तथ समस्तैस्तेर्व्यस्ता व्यासैस्तथा मया
जसा त्या बुद्धिमान वेदव्यासाने वेदांचे विभाजन केले, तसेच इतर सर्व व्यासांनीही वेदांचे विभाजन केले, आणि मीही तसेच केले.
तदनेनैव वेदानां शाखाभेदान् द्रिजोत्तम । चतुर्युगेष्वारचितान् समस्तेष्वववधारय
म्हणून, हे श्रेष्ठ द्विजा, या उदाहरणावरून सर्व चार युगांत वेदांच्या शाखांचे विभाग कसे निर्माण झाले, हे समजून घे.
कृष्णदू पायनं व्यासं विद्धि नारायणं प्रबुम् । कोऽन्यो हि भुवि मैत्रेय ! महाभारतकृदू भवेत्
कृष्णवर्णीय द्वैपायन व्यास हाच नारायण प्रभू आहे, हे जाण. कारण, हे मैत्रेय, या पृथ्वीवर महाभारताची रचना करणारा दुसरा कोण असू शकतो?
तेन व्यस्ता यथा वेदा मत्पुत्रेण महात्मना । द्रापरे ह्मत्र मैत्रेय! तस्मिन् श्वृणु यथार्थतः
माझ्या महात्मा पुत्राने द्वापारयुगात वेदांचे विभाजन केले, हे मैत्रेय! आता ते कसे झाले, ते खरीखुरी कथा ऐक.
ब्रह्मणा चोदितो व्यासो वेदान् व्यस्तुं प्रचक्रमे । अथ शिष्यान् स जग्राह चतुरो वेदपारगान्
ब्रह्मदेवाच्या आज्ञेने व्यासाने वेदांचे विभाजन सुरू केले. त्यानंतर त्याने वेदांमध्ये पारंगत असे चार शिष्य निवडले.
ऋगुवेदश्वावकं पैलं जग्राह स महामुनिः । वैशम्पायननामानं यजूर्वेदस्य चाग्रहीत्
महामुनीने ऋग्वेदासाठी पैल याला शिष्य म्हणून घेतले आणि यजुर्वेदासाठी वैशंपायन याची निवड केली.
जैमिनि सामवेदस्य तथैवाथर्ववेदवित् । सुमन्तुस्तस्य शिष्योऽबूदू वेदव्यासस्य धीमतः
त्याचप्रमाणे, सायमवेदासाठी जैमिनी हा शिष्य झाला आणि अथर्ववेदासाठी सुमंतु हा बुद्धिमान वेदव्यासाचा शिष्य झाला.