मैत्रेय उवाच। ज्ञातमेतन्मया त्वत्तो यथा सर्वमिदं जगत् । विष्णुर्विष्णौ विष्णुतश्च न परं विद्यते ततः
मैत्रेय म्हणाला: या संपूर्ण जगात सर्व काही विष्णूच आहे, विष्णूमध्ये आहे आणि विष्णूपासूनच निर्माण झाले आहे, हे मी तुझ्याकडून समजून घेतले; त्याच्यापलीकडे काहीच नाही.
एतत्तु श्रोतुमिच्छामि व्यस्ता वेदा महात्मना । वेदव्यासस्वरूपेण यथा तेन युगेयुगे
मला हे ऐकायचे आहे की, त्या महान आत्म्याने वेदव्यासाच्या रूपात प्रत्येक युगात वेद कसे विभागले.
यस्मिन्यस्मिन्युगे व्यासो यो य आसीन्महामुने । तंतमाचक्ष्व भगवञ्छाखाभेदांश्च मे वद
प्रत्येक युगात कोणत्या ऋषीने वेदव्यासाचे रूप घेतले, हे मला सांग आणि वेदांच्या शाखांचे विभाग कसे झाले, तेही मला सांग.
श्रीपराशर उवाच । वेदद्रु मस्य मैत्रेय शाखाभेदास्सहस्रशः । न शक्तो विस्तराद्वक्तुं संक्षेपेण शृणुष्व तम्
श्रीपराशर म्हणाले: हे मैत्रेय, वेदाच्या आणि त्याच्या शाखांच्या विभागांची संख्या अगणित आहे; मी त्याचे सविस्तर वर्णन करू शकत नाही, म्हणून तू ते थोडक्यात ऐक.
द्वापरेद्वापरे विष्णुर्व्यासरूपी महामुने । वेदमेकं सुबहुधा कुरुते जगतो हितः
प्रत्येक द्वापरयुगात, हे महर्षे, विष्णू वेदव्यासाच्या रूपात एकच वेद अनेक भागांत विभागतो, जगाच्या कल्याणासाठी.
वीर्यं तेजो बलं चाल्पं मनुष्याणामवेक्ष्य च । हिताय सर्वभूतानां वेदभेदान्करोति सः
मानवांची शक्ती, तेज आणि बळ कमी झाल्याचे पाहून, तो सर्व प्राण्यांच्या हितासाठी वेदांचे विभाजन करतो.
ययासौ कुरुते तन्वा वेदमेकं पृथक्प्रभुः । वेदव्यासाभिधाना तु सा च मूर्तिर्मधुद्विषः
ज्या शरीराने तो प्रभू वेद वेगवेगळ्या भागांत विभागतो, त्या रूपाला मधुचा शत्रू वेदव्यास असे नाव मिळते.
यस्मिन्मन्वंतरे व्यासा येये स्युस्तान्निबोध मे । यथा च भेदश्शाखानां व्यासेन क्रियते मुने
कोणत्या मन्वंतरात कोणते वेदव्यास होते, हे तू माझ्याकडून जाणून घे आणि वेदांच्या शाखांचे विभाग वेदव्यास कसे करतो, तेही समजून घे.
अष्टविंशतिकृत्वो वै वेदो व्यस्तो सहर्षिभिः । वैवस्वतेंतरे तस्मिन्द्वापरेषु पुनःपुनः
वैवस्वत मन्वंतरातील द्वापरयुगांत, वेद ऋषींकडून आठवीस वेळा विभागला गेला आहे.
वेदव्यासा व्यतीता ये ह्यष्टाविंशति सत्तम । चतुर्धा यैः कृतो वेदो द्वापरेषु पुनःपुनः
हे श्रेष्ठा, जे आठवीस वेदव्यास झाले आणि ज्यांनी प्रत्येक द्वापरयुगात वेद चार भागांत विभागला, ते असे आहेत.
द्वापरे प्रथमे व्यस्तस्स्वयं वेदः स्वयंभुवा । द्वितीये द्वापरे चैव वेदव्यासः प्रजापतिः
पहिल्या द्वापरयुगात स्वयंभूने वेदाचे विभाजन केले; दुसऱ्या द्वापरयुगात प्रजापती वेदव्यास होता.
तृतीये चोशना व्यासश्चतुर्थे च बृहस्पतिः । सविता पंचमे व्यासः षष्ठे मृत्युस्समृतः प्रभुः
तिसऱ्या द्वापरयुगात उशनाने वेदव्यासाचे रूप घेतले; चौथ्या द्वापरयुगात बृहस्पती वेदव्यास झाला; पाचव्या द्वापरयुगात सविता वेदव्यास झाला आणि सहाव्या द्वापरयुगात मृत्यू प्रभू वेदव्यास होता.
सप्तमे च तथैवेंद्रो वसिष्ठश्चाष्टमे स्मृतः । सारस्वतश्च नवमे त्रिधामा दशमे स्मृतः
सातव्या मन्वंतरात इंद्राची आठव्या वसिष्ठाची, नवव्या सारस्वताची आणि दहाव्या त्रिधाम्याची आठवण केली जाते.
एकादशो तु त्रिशिखो भरद्वाजस्ततः परः । त्रयोदशो चांतरिक्षो वर्णी चापि चतुर्दशो
अकराव्या त्रिशिख, त्यानंतर भरद्वाज, तेराव्या अंतरिक्ष आणि चौदाव्या वर्णी असे स्मरण केले जाते.
त्रय्यारुणः पंचदशो षोडशो तु धनंजयः । क्रतुंजयः सप्तदशो तदूर्ध्वं च जयस्स्मृतः
पंधराव्या त्रय्यारुण, सोळाव्या धनंजय, सतराव्या क्रतुञ्जय आणि त्यानंतर जय यांची आठवण होते.
ततो व्यासो भरद्वाजो भरद्वाजाच्च गौतमः । गौतमादुत्तरो व्यासो हर्य्यात्मा योभिधीयते
मग भरद्वाजाचा पुत्र व्यास, भरद्वाजापासून गौतम, गौतमापासून पुढचा व्यास ज्याला हर्यात्मा म्हणतात.
अथ हर्य्यात्मनॐते च स्मृतो वाजश्रवा मुनिः । सोमशुष्कायणस्तस्मात्तृणबिंदुरिति स्मृतः
हर्यात्म्यानंतर वाजश्रवा ऋषी, त्याच्यापासून सोमशुष्कायण, त्याच्यापासून तृणबिंदू अशी आठवण होते.
ऋक्षोभूद्भार्गवस्तस्माद्वाल्मीकिर्योभिधीयते । तस्मादस्मत्पिता शक्तिर्व्यासस्तस्मादहं मुने
ऋक्षापासून भूर्भार्गव, त्याच्यापासून वाल्मीकि, त्याच्यापासून माझे वडील शक्ती, व्यासापासून मी स्वतः, हे मुनी.
जातुकर्णोभवन्मत्तः कृष्णद्वैपायनस्ततः । अष्टाविंशतिरित्येते वेदव्यासाः पुरातनाः
माझ्यापासून जातुकर्ण, त्यानंतर कृष्णद्वैपायन; असे हे अठ्ठावीस प्राचीन वेदव्यास ओळखले जातात.
एको वेदश्चतुर्द्धा तु तैः कृतो द्वापरादिषु
एकच वेद त्यांनी द्वापरादी युगांत चार भागांत विभागला.
भविष्ये द्वापरे चापि द्रौ णिर्व्यासो भविष्यति । व्यतीते मम पुत्रेस्मिन् कृष्णद्वैपायने मुने
पुढील द्वापर युगात द्रौणि व्यास होईल; माझ्या पुत्र कृष्णद्वैपायनानंतर, हे मुनी.
ध्रुवमेकाक्षरं ब्रह्म ओमित्येव व्यवस्थितम् । बृहत्वाद्बृंहणत्वाच्च तद्ब्रह्येत्यभिधीयते
नक्कीच, एकाक्षर ब्रह्म म्हणजे 'ॐ' असे ठरवले आहे; त्याच्या महानतेमुळे आणि विस्तारामुळे त्याला ब्रह्म असे म्हणतात.
प्रणवावस्थितं नित्यं भूर्भुवस्स्वरितीर्य्यते । ऋग्यजुस्सामाथर्वाणो यत्तस्मै ब्रह्मणे नमः
प्रणव नेहमी 'भूः', 'भुवः', 'स्वः' या रूपात आहे; ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद आणि अथर्ववेद यांचे सार असलेल्या त्या ब्रह्माला मी नमस्कार करतो.
जगतः प्रलयोत्पत्त्योर्यत्तत्कारणसंज्ञितम् । महतः परमं गुह्यं तस्मै सुब्रह्मणे नमः
जगाच्या उत्पत्ती आणि प्रलयाचे कारण म्हणून जे ओळखले जाते, जे महानाच्या पलीकडचे आणि अत्यंत गूढ आहे, त्या श्रेष्ठ ब्रह्माला मी नमस्कार करतो.
अगाधापारमक्षय्यं जगत्संमोहनालयम् । स्वप्रकाशप्रवृत्तिभ्यां पुरुषार्थप्रयोजनम्
अगाध, पार न लागणारे, अक्षय, जगाला मोहात टाकणारे निवासस्थान, ज्याचे स्वतःचे तेज आणि कृती पुरुषार्थ साध्य करण्यासाठी असते.
संख्यज्ञानवतां निष्ठा गतिश्शमदमात्मनाम् । यत्तदव्यक्तममृतं प्रवृत्तिर्ब्रह्म शाश्वतम्
सांख्यज्ञान असणाऱ्यांची आधारभूमी, शम आणि दम असणाऱ्यांचा मार्ग, जे अव्यक्त, अमर, शाश्वत ब्रह्म आहे तेच सर्व प्रवृत्तीचे मूळ आहे.
प्रधानमात्मयोनिश्च गुहासंस्थं च शब्द्यते । अविभागं तथा शुक्रमक्षयं बहुधात्मकम्
तेच प्रधान, आत्म्याचे मूळ, गुहेत वसणारे, अविभाज्य, शुद्ध, अक्षय आणि अनेक रूप असलेले म्हणून ओळखले जाते.
परमब्रह्मणे तस्मै नित्यमेव नमोनमः । यद्रू पं वासुदेवस्य परमात्मस्वरूपिणः
त्या परमब्रह्माला, जे वासुदेवाचे आणि परमात्म्याचे खरे स्वरूप आहे, मी नेहमी नमस्कार करतो.
एतद्ब्रह्म त्रिधा भेदमभेदमपि स प्रभुः । सर्वभेदेष्वभेदोसौ भिद्यते भिन्नबुद्धिभिः
हे ब्रह्म, प्रभू, भेदाने तीन प्रकारचे आणि अभेदही आहे; सर्व भेदांतही ते अभेद राहते, पण भिन्न बुद्धी असणाऱ्यांना ते वेगळे वाटते.
स ऋङ्मयस्साममयः सर्वात्मा स यजुर्मयः । ऋग्यजुस्सामसारात्मा स एवात्मा शरीरिणाम्
तो ऋग्वेद, सामवेद आणि यजुर्वेदमय, सर्वांचा आत्मा आहे; ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद यांचे सारस्वरूप आणि सर्व देहधारकांचा आत्मा आहे.