ततः प्रबुद्धो भगवान् यथा पूर्वं तथा पुनः । सृष्टिं करोत्यव्ययात्मा कल्पेकल्पे रजोगुणः ॥ ३,२.
मग भगवंत जागा झाल्यावर, पूर्वीप्रमाणेच, तो अविनाशी, राजोगुणयुक्त, प्रत्येक कल्पात पुन्हा सृष्टी निर्माण करतो.
मनवो भूभुजःसेंद्रा देवाःसप्तर्षयस्तथा । सात्त्विकोंशः स्थितिकरो जगतो द्विजसत्तम ॥ ३,२.
मनू, भूपती, इंद्र, देव, सप्तर्षी—हे सर्व, हे श्रेष्ठ द्विज, सत्त्वगुणयुक्त अंश असून, जगाचे पालन करतात.
चदुर्युगोप्यसौ विष्णुः स्थितिव्यापारलक्षमः । युगव्यवस्थां कुरुते तथा मैत्रेय तच्छृणु ॥ ३,२.
तोच विष्णू, ज्याचे कार्य जगाचे रक्षण आहे, तो चार युगांची व्यवस्था करतो; हे मैत्रेय, ते ऐक.
कृते युगे परं ज्ञानं कपिलादिस्वरूपधृक् । ददाति सर्वभूतात्मा सर्वभूतहिते रतः ॥ ३,२.
कृतयुगात, कपिल वगैरे रूपे धारण करून, सर्व जीवांचा आत्मा, सर्वांच्या कल्याणात रमणारा, सर्वोच्च ज्ञान देतो.
चक्रवर्तिस्वरूपेण त्रेतायामपि स प्रभूः । दुष्टानां निग्रह कुर्वन्परिपाति जगत्त्रयम् ॥ ३,२.
त्रेतायुगातही तो प्रभू चक्रवर्ती सम्राटाच्या रूपात तीनही लोकांचे रक्षण करतो आणि दुष्टांचा संहार करतो.
वेदमेकं चतुर्भेदं कृत्वा शाखाशतैर्विभुः । करोति बहुलं भूयो वेदव्यासस्वरूपधृक् ॥ ३,२.
तो सर्वशक्तिमान वेदव्यासाच्या रूपात एकच वेद चार भागांत विभागतो आणि नंतर त्याच्या असंख्य शाखा निर्माण करतो.
वेदांस्तु द्वापरे व्यस्य कलेरन्ते पुनर्हरिः । कल्किस्वरूपी दुर्वृत्तन्मार्गे स्थापयति प्रभुः ॥ ३,२.
द्वापरयुगात वेदांचे विभाजन केल्यानंतर, कलियुगाच्या शेवटी हरि कल्कीच्या रूपात दुष्टांचा मार्ग पुन्हा स्थापन करतो.
एवमेतज्जगत्सर्वं शश्वत्पाति करोति च । हन्ति चान्तेष्वनन्तात्मा नास्त्यस्मव्द्यतिरेकि यत् ॥ ३,२.
असा हा अनंत आत्मा हे संपूर्ण जग कायम निर्माण करतो, पोसतो आणि शेवटी नाशही करतो; त्याच्यापेक्षा श्रेष्ठ काहीच नाही.
भूतं भव्यं भविष्यं च सर्वभूतान्महात्मनः । तदत्रान्यत्र वा विप्र सद्भावः कथितस्तव ॥ ३,२.
हे महर्षे, या महान आत्म्याच्या सर्व जीवांचे भूत, वर्तमान आणि भविष्य अस्तित्व येथे आणि इतरत्र तुला सांगितले आहे.
मन्वन्तराण्यशेषाणि कथितानि मया तवा । मन्वन्तराधिपांश्चैव किमन्यत्कथयामि ते ॥ ३,२.
सर्व मन्वंतरांची आणि त्यांच्या अधिपतींची माहिती मी तुला दिली आहे; आता तुला आणखी काय सांगू?
मैत्रेय उवाच। ज्ञातमेतन्मया त्वत्तो यथा सर्वमिदं जगत् । विष्णुर्विष्णौ विष्णुतश्च न परं विद्यते ततः
मैत्रेय म्हणाला: या संपूर्ण जगात सर्व काही विष्णूच आहे, विष्णूमध्ये आहे आणि विष्णूपासूनच निर्माण झाले आहे, हे मी तुझ्याकडून समजून घेतले; त्याच्यापलीकडे काहीच नाही.
एतत्तु श्रोतुमिच्छामि व्यस्ता वेदा महात्मना । वेदव्यासस्वरूपेण यथा तेन युगेयुगे
मला हे ऐकायचे आहे की, त्या महान आत्म्याने वेदव्यासाच्या रूपात प्रत्येक युगात वेद कसे विभागले.
यस्मिन्यस्मिन्युगे व्यासो यो य आसीन्महामुने । तंतमाचक्ष्व भगवञ्छाखाभेदांश्च मे वद
प्रत्येक युगात कोणत्या ऋषीने वेदव्यासाचे रूप घेतले, हे मला सांग आणि वेदांच्या शाखांचे विभाग कसे झाले, तेही मला सांग.
श्रीपराशर उवाच । वेदद्रु मस्य मैत्रेय शाखाभेदास्सहस्रशः । न शक्तो विस्तराद्वक्तुं संक्षेपेण शृणुष्व तम्
श्रीपराशर म्हणाले: हे मैत्रेय, वेदाच्या आणि त्याच्या शाखांच्या विभागांची संख्या अगणित आहे; मी त्याचे सविस्तर वर्णन करू शकत नाही, म्हणून तू ते थोडक्यात ऐक.
द्वापरेद्वापरे विष्णुर्व्यासरूपी महामुने । वेदमेकं सुबहुधा कुरुते जगतो हितः
प्रत्येक द्वापरयुगात, हे महर्षे, विष्णू वेदव्यासाच्या रूपात एकच वेद अनेक भागांत विभागतो, जगाच्या कल्याणासाठी.
वीर्यं तेजो बलं चाल्पं मनुष्याणामवेक्ष्य च । हिताय सर्वभूतानां वेदभेदान्करोति सः
मानवांची शक्ती, तेज आणि बळ कमी झाल्याचे पाहून, तो सर्व प्राण्यांच्या हितासाठी वेदांचे विभाजन करतो.
ययासौ कुरुते तन्वा वेदमेकं पृथक्प्रभुः । वेदव्यासाभिधाना तु सा च मूर्तिर्मधुद्विषः
ज्या शरीराने तो प्रभू वेद वेगवेगळ्या भागांत विभागतो, त्या रूपाला मधुचा शत्रू वेदव्यास असे नाव मिळते.
यस्मिन्मन्वंतरे व्यासा येये स्युस्तान्निबोध मे । यथा च भेदश्शाखानां व्यासेन क्रियते मुने
कोणत्या मन्वंतरात कोणते वेदव्यास होते, हे तू माझ्याकडून जाणून घे आणि वेदांच्या शाखांचे विभाग वेदव्यास कसे करतो, तेही समजून घे.
अष्टविंशतिकृत्वो वै वेदो व्यस्तो सहर्षिभिः । वैवस्वतेंतरे तस्मिन्द्वापरेषु पुनःपुनः
वैवस्वत मन्वंतरातील द्वापरयुगांत, वेद ऋषींकडून आठवीस वेळा विभागला गेला आहे.
वेदव्यासा व्यतीता ये ह्यष्टाविंशति सत्तम । चतुर्धा यैः कृतो वेदो द्वापरेषु पुनःपुनः
हे श्रेष्ठा, जे आठवीस वेदव्यास झाले आणि ज्यांनी प्रत्येक द्वापरयुगात वेद चार भागांत विभागला, ते असे आहेत.
द्वापरे प्रथमे व्यस्तस्स्वयं वेदः स्वयंभुवा । द्वितीये द्वापरे चैव वेदव्यासः प्रजापतिः
पहिल्या द्वापरयुगात स्वयंभूने वेदाचे विभाजन केले; दुसऱ्या द्वापरयुगात प्रजापती वेदव्यास होता.
तृतीये चोशना व्यासश्चतुर्थे च बृहस्पतिः । सविता पंचमे व्यासः षष्ठे मृत्युस्समृतः प्रभुः
तिसऱ्या द्वापरयुगात उशनाने वेदव्यासाचे रूप घेतले; चौथ्या द्वापरयुगात बृहस्पती वेदव्यास झाला; पाचव्या द्वापरयुगात सविता वेदव्यास झाला आणि सहाव्या द्वापरयुगात मृत्यू प्रभू वेदव्यास होता.
सप्तमे च तथैवेंद्रो वसिष्ठश्चाष्टमे स्मृतः । सारस्वतश्च नवमे त्रिधामा दशमे स्मृतः
सातव्या मन्वंतरात इंद्राची आठव्या वसिष्ठाची, नवव्या सारस्वताची आणि दहाव्या त्रिधाम्याची आठवण केली जाते.
एकादशो तु त्रिशिखो भरद्वाजस्ततः परः । त्रयोदशो चांतरिक्षो वर्णी चापि चतुर्दशो
अकराव्या त्रिशिख, त्यानंतर भरद्वाज, तेराव्या अंतरिक्ष आणि चौदाव्या वर्णी असे स्मरण केले जाते.
त्रय्यारुणः पंचदशो षोडशो तु धनंजयः । क्रतुंजयः सप्तदशो तदूर्ध्वं च जयस्स्मृतः
पंधराव्या त्रय्यारुण, सोळाव्या धनंजय, सतराव्या क्रतुञ्जय आणि त्यानंतर जय यांची आठवण होते.
ततो व्यासो भरद्वाजो भरद्वाजाच्च गौतमः । गौतमादुत्तरो व्यासो हर्य्यात्मा योभिधीयते
मग भरद्वाजाचा पुत्र व्यास, भरद्वाजापासून गौतम, गौतमापासून पुढचा व्यास ज्याला हर्यात्मा म्हणतात.
अथ हर्य्यात्मनॐते च स्मृतो वाजश्रवा मुनिः । सोमशुष्कायणस्तस्मात्तृणबिंदुरिति स्मृतः
हर्यात्म्यानंतर वाजश्रवा ऋषी, त्याच्यापासून सोमशुष्कायण, त्याच्यापासून तृणबिंदू अशी आठवण होते.
ऋक्षोभूद्भार्गवस्तस्माद्वाल्मीकिर्योभिधीयते । तस्मादस्मत्पिता शक्तिर्व्यासस्तस्मादहं मुने
ऋक्षापासून भूर्भार्गव, त्याच्यापासून वाल्मीकि, त्याच्यापासून माझे वडील शक्ती, व्यासापासून मी स्वतः, हे मुनी.
जातुकर्णोभवन्मत्तः कृष्णद्वैपायनस्ततः । अष्टाविंशतिरित्येते वेदव्यासाः पुरातनाः
माझ्यापासून जातुकर्ण, त्यानंतर कृष्णद्वैपायन; असे हे अठ्ठावीस प्राचीन वेदव्यास ओळखले जातात.
एको वेदश्चतुर्द्धा तु तैः कृतो द्वापरादिषु
एकच वेद त्यांनी द्वापरादी युगांत चार भागांत विभागला.