चाक्षुषाश्च पवित्राश्च कनिष्ठा भ्राजिकास्तथा । वाचवृद्धश्च वै देवाःसप्तर्षीनपि मे शृणु ॥ ३,२.
चाक्षुष, पवित्र, कनिष्ठ, भ्राजिक आणि वाचवृद्ध—हे त्या काळातील देव आहेत; आता सप्तर्षींची नावे माझ्याकडून ऐक.
अग्निबाहुः शुचिः शुक्रो मागधोग्नीध्र एव च । युक्तस्तथा जितश्चान्यो मनुपुत्रानतः शृणु ॥ ३,२.
अग्निबाहू, शुचि, शुक्र, मागध, ओग्नीध्र, युक्त आणि जित—हे इतर आहेत; आता मनूच्या पुत्रांची नावे ऐक.
ऊरुगंभीरबुद्ध्याद्या मनोस्तस्य सुता नृपाः । कथिता मुनिशार्दुल पालयिष्यन्ति ये महीम् ॥ ३,२.
ऊरु, गंभीर, बुद्धी आणि इतर हे त्या मनूचे पुत्र, हे श्रेष्ठ ऋषी, ज्यांनी पृथ्वीचे राज्य सांभाळले जाईल, असे सांगितले आहे.
चतुर्युगान्ते वेदानां जायते किल विप्लवः । प्रवर्तयन्ति तानेत्य भुवं सप्तर्षयो दिवः ॥ ३,२.
चार युगांच्या शेवटी वेदांमध्ये गोंधळ निर्माण होतो, तेव्हा सप्तर्षी स्वर्गातून पृथ्वीवर येऊन वेदांची पुन्हा स्थापना करतात.
कृतेकृते स्मृतेर्विप्र प्रणेता जायते मनुः । देवा यज्ञभुजस्ते तु यावन्मन्वन्तरं तु तत् ॥ ३,२.
प्रत्येक युगाच्या सुरुवातीला, हे विप्र, मनू स्मृतीचा प्रणेता म्हणून जन्म घेतो; आणि देवता, जे यज्ञाचा भाग घेतात, त्या मन्वंतरापर्यंत राहतात.
भवन्ति ये मनोः पुत्रा यावन्मन्वंरतं तु तैः । तदन्वयोद्भवैश्चैव तावद्भूः परीपाल्यते ॥ ३,२.
मनूचे पुत्र आणि त्यांचे वंशज ज्या काळापर्यंत असतात, त्या काळापर्यंत पृथ्वी त्यांच्याद्वारे सुरक्षित राहते.
मनुःसप्तर्षयो देवा भूपालाश्च मनोः सुताः । मन्वन्तरे भवन्त्येते शक्रश्चैवाधिकारिमः ॥ ३,२.
मनू, सप्तर्षी, देव, भूपती—हे सर्व मनूचे पुत्र—हे सर्व मन्वंतरात अस्तित्वात असतात आणि त्यांच्यात इंद्र प्रमुख असतो.
चतुर्दशभिरेतैस्तु गतैर्मन्वन्तरैर्द्विज । सहस्रयुगपर्यतः कल्पो निःशेष उच्यते ॥ ३,२.
हे द्विज, या चौदा मन्वंतरांच्या समाप्तीनंतर, हजार युगांच्या समकाळी एक पूर्ण कल्प संपन्न होतो असे सांगितले जाते.
तावत्प्रमाणा च निशा ततो भवति सत्तम । ब्रह्मरूपधरः शेते शेषाहावंबुसंप्लवे ॥ ३,२.
तितकाच काळ ब्रह्मरात्री असते, हे श्रेष्ठ पुरुष; मग ब्रह्मरूप धारण करून, शेष नावाने, तो पाण्याच्या महापुरात झोपतो.
त्रैलोक्यमखिलं ग्रस्त्वा भगवानादिकृद्विभुः । स्वमायासंस्थितो विप्र सर्वभूतो जनार्दनः ॥ ३,२.
तीनही लोकांचा संहार करून, सर्वांचा आदिकर्ता, सर्वव्यापी, भगवंत, आपल्या मायेत स्थित राहतो.
ततः प्रबुद्धो भगवान् यथा पूर्वं तथा पुनः । सृष्टिं करोत्यव्ययात्मा कल्पेकल्पे रजोगुणः ॥ ३,२.
मग भगवंत जागा झाल्यावर, पूर्वीप्रमाणेच, तो अविनाशी, राजोगुणयुक्त, प्रत्येक कल्पात पुन्हा सृष्टी निर्माण करतो.
मनवो भूभुजःसेंद्रा देवाःसप्तर्षयस्तथा । सात्त्विकोंशः स्थितिकरो जगतो द्विजसत्तम ॥ ३,२.
मनू, भूपती, इंद्र, देव, सप्तर्षी—हे सर्व, हे श्रेष्ठ द्विज, सत्त्वगुणयुक्त अंश असून, जगाचे पालन करतात.
चदुर्युगोप्यसौ विष्णुः स्थितिव्यापारलक्षमः । युगव्यवस्थां कुरुते तथा मैत्रेय तच्छृणु ॥ ३,२.
तोच विष्णू, ज्याचे कार्य जगाचे रक्षण आहे, तो चार युगांची व्यवस्था करतो; हे मैत्रेय, ते ऐक.
कृते युगे परं ज्ञानं कपिलादिस्वरूपधृक् । ददाति सर्वभूतात्मा सर्वभूतहिते रतः ॥ ३,२.
कृतयुगात, कपिल वगैरे रूपे धारण करून, सर्व जीवांचा आत्मा, सर्वांच्या कल्याणात रमणारा, सर्वोच्च ज्ञान देतो.
चक्रवर्तिस्वरूपेण त्रेतायामपि स प्रभूः । दुष्टानां निग्रह कुर्वन्परिपाति जगत्त्रयम् ॥ ३,२.
त्रेतायुगातही तो प्रभू चक्रवर्ती सम्राटाच्या रूपात तीनही लोकांचे रक्षण करतो आणि दुष्टांचा संहार करतो.
वेदमेकं चतुर्भेदं कृत्वा शाखाशतैर्विभुः । करोति बहुलं भूयो वेदव्यासस्वरूपधृक् ॥ ३,२.
तो सर्वशक्तिमान वेदव्यासाच्या रूपात एकच वेद चार भागांत विभागतो आणि नंतर त्याच्या असंख्य शाखा निर्माण करतो.
वेदांस्तु द्वापरे व्यस्य कलेरन्ते पुनर्हरिः । कल्किस्वरूपी दुर्वृत्तन्मार्गे स्थापयति प्रभुः ॥ ३,२.
द्वापरयुगात वेदांचे विभाजन केल्यानंतर, कलियुगाच्या शेवटी हरि कल्कीच्या रूपात दुष्टांचा मार्ग पुन्हा स्थापन करतो.
एवमेतज्जगत्सर्वं शश्वत्पाति करोति च । हन्ति चान्तेष्वनन्तात्मा नास्त्यस्मव्द्यतिरेकि यत् ॥ ३,२.
असा हा अनंत आत्मा हे संपूर्ण जग कायम निर्माण करतो, पोसतो आणि शेवटी नाशही करतो; त्याच्यापेक्षा श्रेष्ठ काहीच नाही.
भूतं भव्यं भविष्यं च सर्वभूतान्महात्मनः । तदत्रान्यत्र वा विप्र सद्भावः कथितस्तव ॥ ३,२.
हे महर्षे, या महान आत्म्याच्या सर्व जीवांचे भूत, वर्तमान आणि भविष्य अस्तित्व येथे आणि इतरत्र तुला सांगितले आहे.
मन्वन्तराण्यशेषाणि कथितानि मया तवा । मन्वन्तराधिपांश्चैव किमन्यत्कथयामि ते ॥ ३,२.
सर्व मन्वंतरांची आणि त्यांच्या अधिपतींची माहिती मी तुला दिली आहे; आता तुला आणखी काय सांगू?
मैत्रेय उवाच। ज्ञातमेतन्मया त्वत्तो यथा सर्वमिदं जगत् । विष्णुर्विष्णौ विष्णुतश्च न परं विद्यते ततः
मैत्रेय म्हणाला: या संपूर्ण जगात सर्व काही विष्णूच आहे, विष्णूमध्ये आहे आणि विष्णूपासूनच निर्माण झाले आहे, हे मी तुझ्याकडून समजून घेतले; त्याच्यापलीकडे काहीच नाही.
एतत्तु श्रोतुमिच्छामि व्यस्ता वेदा महात्मना । वेदव्यासस्वरूपेण यथा तेन युगेयुगे
मला हे ऐकायचे आहे की, त्या महान आत्म्याने वेदव्यासाच्या रूपात प्रत्येक युगात वेद कसे विभागले.
यस्मिन्यस्मिन्युगे व्यासो यो य आसीन्महामुने । तंतमाचक्ष्व भगवञ्छाखाभेदांश्च मे वद
प्रत्येक युगात कोणत्या ऋषीने वेदव्यासाचे रूप घेतले, हे मला सांग आणि वेदांच्या शाखांचे विभाग कसे झाले, तेही मला सांग.
श्रीपराशर उवाच । वेदद्रु मस्य मैत्रेय शाखाभेदास्सहस्रशः । न शक्तो विस्तराद्वक्तुं संक्षेपेण शृणुष्व तम्
श्रीपराशर म्हणाले: हे मैत्रेय, वेदाच्या आणि त्याच्या शाखांच्या विभागांची संख्या अगणित आहे; मी त्याचे सविस्तर वर्णन करू शकत नाही, म्हणून तू ते थोडक्यात ऐक.
द्वापरेद्वापरे विष्णुर्व्यासरूपी महामुने । वेदमेकं सुबहुधा कुरुते जगतो हितः
प्रत्येक द्वापरयुगात, हे महर्षे, विष्णू वेदव्यासाच्या रूपात एकच वेद अनेक भागांत विभागतो, जगाच्या कल्याणासाठी.
वीर्यं तेजो बलं चाल्पं मनुष्याणामवेक्ष्य च । हिताय सर्वभूतानां वेदभेदान्करोति सः
मानवांची शक्ती, तेज आणि बळ कमी झाल्याचे पाहून, तो सर्व प्राण्यांच्या हितासाठी वेदांचे विभाजन करतो.
ययासौ कुरुते तन्वा वेदमेकं पृथक्प्रभुः । वेदव्यासाभिधाना तु सा च मूर्तिर्मधुद्विषः
ज्या शरीराने तो प्रभू वेद वेगवेगळ्या भागांत विभागतो, त्या रूपाला मधुचा शत्रू वेदव्यास असे नाव मिळते.
यस्मिन्मन्वंतरे व्यासा येये स्युस्तान्निबोध मे । यथा च भेदश्शाखानां व्यासेन क्रियते मुने
कोणत्या मन्वंतरात कोणते वेदव्यास होते, हे तू माझ्याकडून जाणून घे आणि वेदांच्या शाखांचे विभाग वेदव्यास कसे करतो, तेही समजून घे.
अष्टविंशतिकृत्वो वै वेदो व्यस्तो सहर्षिभिः । वैवस्वतेंतरे तस्मिन्द्वापरेषु पुनःपुनः
वैवस्वत मन्वंतरातील द्वापरयुगांत, वेद ऋषींकडून आठवीस वेळा विभागला गेला आहे.
वेदव्यासा व्यतीता ये ह्यष्टाविंशति सत्तम । चतुर्धा यैः कृतो वेदो द्वापरेषु पुनःपुनः
हे श्रेष्ठा, जे आठवीस वेदव्यास झाले आणि ज्यांनी प्रत्येक द्वापरयुगात वेद चार भागांत विभागला, ते असे आहेत.