ऊरुः पूरुः शतद्युम्नप्रमुखाः सुमहाबलाः । चाक्षुषस्य मनोः पुत्राः पृथिवीपतयोऽभवन् ॥ ३,१.
ऊरु, पूरु आणि शतद्युम्न हे अतिशय बलवान पुत्र चाक्षुष मनूचे होते आणि त्यांनी पृथ्वीवर राज्य केले.
विवस्वतः सुतो विप्र श्राद्धदेवो महाद्युतिः । मनुः संवर्तते धीमान् सांप्रतं सप्तमेन्तरे ॥ ३,१.
हे मुनी, सध्या चालू असलेल्या सातव्या मन्वंतरात विवस्वताचा तेजस्वी आणि बुद्धिमान पुत्र श्राद्धदेव हा मनू आहे.
आदित्यवसुरुद्राद्या देवाश्चात्र महामुने । पुरन्दरस्तथैवात्र मैत्रेय त्रिदशेश्वरः ॥ ३,१.
महामुने, येथे आदित्य, वसु, रुद्र आणि इतर देव आहेत; तसेच पुरंदर, त्रिदशांचा स्वामी, मैत्रेय, तोही येथे आहे.
वशिष्ठः काश्यपोथात्रिर्जमदग्निः सगौतमः । विश्वामित्रभरद्वाजौ सप्त सप्तर्षयोऽभवन् ॥ ३,१.
वसिष्ठ, कश्यप, अत्रि, जमदग्नी, गौतम, विश्वामित्र आणि भरद्वाज—हे सात जण म्हणजे सप्तर्षी झाले.
इक्ष्वाकुश्च नृगश्चैव धृष्टः शर्यातिरेव च । नरिष्यन्तश्च विख्यातो नाभागोरिष्ट एव च ॥ ३,१.
इक्ष्वाकू, नृग, धृष्ट, शर्याति, नरीष्यंत, प्रसिद्ध नाभाग आणि इष्ट—हेही येथे सांगितले आहेत.
करूषश्च पृषध्रश्च सुमहांल्लोकविश्रुतः । मनोर्वैवस्वतस्यैते नव पुत्राः सुधार्मिकाः ॥ ३,१.
करूष, पृषध्र आणि सुमहान—हे जगभर प्रसिद्ध असलेले, मनु वैवस्वताचे नव धर्मशील पुत्र आहेत.
विष्णुशक्तिरनौपम्या सत्त्वोद्रिक्ता स्थितौ स्थिता । मन्वन्तरेष्वशेषेषु देवत्वेनाधितिष्ठति ॥ ३,१.
विष्णूची शक्ती अतुलनीय आणि शुद्धतेने परिपूर्ण आहे; ती सृष्टीच्या प्रत्येक अवस्थेत स्थिर राहते आणि प्रत्येक मन्वंतरात देवतेच्या रूपाने वास करते.
अंशेन तस्या जज्ञेऽसौ यज्ञःस्वायंभुवेन्तरे । आकूत्यां मानसो देव उत्पन्नः प्रथमेन्तरे ॥ ३,१.
त्या शक्तीचा एक अंश स्वायंभुव मन्वंतरात यज्ञ म्हणून जन्माला आला; पहिल्या मन्वंतरात आकूतीच्या पोटी मानस देव उत्पन्न झाला.
ततः पुनः स वै देवः प्राप्ते स्वारोचिषेन्तरे । तुषितायां समुत्पन्नो ह्याजिषस्तुषितैः सह ॥ ३,१.
नंतर स्वारोचिष मन्वंतर आल्यावर, तो देव तुषितेच्या पोटी तुषितांसह आजित नावाने जन्माला आला.
औत्तमप्यन्तरे देवस्तुषितस्तु पुनः स वै । सत्यायामभवत्सत्यः सत्यैः सह सुरोत्तमैः ॥ ३,१.
उत्तम नावाच्या तिसऱ्या मन्वंतरात, तो देव पुन्हा तुषित म्हणून जन्मला; सत्येच्या पोटी तो सत्य नावाने, उत्तम सत्यांसह प्रकट झाला.
तामसस्यान्तरे चैव संप्राप्तो पुनरेव हि । हर्यायां हरिभिः सार्ध हरिरेव बभूव ह ॥ ३,१.
तामस मन्वंतर येताच, हर्येच्या पोटी, हरिंसह, हरि म्हणून तो देव जन्माला आला.
रैवतेप्यन्तरे देवःसंभूत्यां मानसो हरिः । संभूतो रैवतैः सार्ध देवैर्देववरो हरिः ॥ ३,१.
रैवत मन्वंतरात, संभूतीच्या पोटी, रैवत देवांसह, देवांचा श्रेष्ठ हरि जन्मला.
चाक्षुषे चान्तरे देवो वैकुण्ठः पुरुषोत्तमः । विकुण्ठायामसौ जज्ञे वैकुण्ठैर्दैवतैः सह ॥ ३,१.
चाक्षुष मन्वंतरात, विकुंठेच्या पोटी, विकुंठ देवांसह, सर्वोच्च विकुंठ देव जन्माला आला.
मन्वन्तरेत्र संप्राप्ते तथा वैवस्वते द्विज । वामनः काश्यपाद्विष्णुरदित्यां संबभूव ह ॥ ३,१.
आणि वैवस्वत मन्वंतर आल्यावर, द्विजा, कश्यप आणि अदितीच्या पोटी विष्णू वामन म्हणून प्रकट झाला.
त्रिभिः क्रमैरिमांल्लोकाञ्जित्वा येन महात्मना । पुरन्दराय त्रैलोक्यं दत्तं निहतकण्टकम् ॥ ३,१.
त्या महात्म्याने तीन पावलांनी हे लोक जिंकले आणि सर्व अडथळे दूर करून त्रैलोक्य पुरंदराला दिले.
इत्येतास्तनवस्तस्य सप्तमन्वन्तरेषु वै । सप्तस्वेवाभवन्विप्र याभिः संवर्धिताः प्रजाः ॥ ३,१.
सातही मन्वंतरात त्याच्या या रूपांनी, हे विप्र, प्रजांचा पालन केला आहे.
यस्माद्विष्टमिदं विश्वं यस्य शक्त्या महात्मनः । तस्मात्स प्रोच्यते विष्णुर्विशोर्धातोः प्रवेशनात् ॥ ३,१.
या विश्वात सर्वत्र त्या महात्म्याच्या शक्तीने व्यापले आहे, म्हणून त्याला 'विष्णू' असे म्हणतात, कारण 'विश' या धातूपासून प्रवेश करणे हे अर्थ आहे.
सर्वे च देवा मनवः समस्ताः सप्तर्षयो ये मनुसूनवश्च । इन्द्रश्चयोऽयं त्रिदशेशभूतो विष्णोरशोषास्तु विभूतयस्ताः ॥ ३,१.
सर्व देव, मनु, सप्तर्षी, मनुचे पुत्र आणि त्रिदशांचा स्वामी इंद्र—हे सर्व विष्णूच्या अमर विभूतींचेच रूप आहेत.
मैत्रेय उवाच प्रोक्तान्येतानि भवता सप्त मन्वन्तराणि वै । भविष्याण्यपि विप्रर्ष ममाख्यातुं त्वमर्हसि ॥ ३,२.
मैत्रेय म्हणाला: तुम्ही सात मन्वंतरांची माहिती दिली; आता, विप्रर्षी, येणाऱ्या मन्वंतरांचीही माहिती मला सांगावी.
श्रीपराशर उवाच सूर्यस्य पत्नी संज्ञाभूत्तनया विश्वकर्मणः । मनुर्यमो यमी चैव तदपत्यानि वै मुने ॥ ३,२.
श्री पराशर म्हणाले: विश्वकर्म्याची कन्या संज्ञा सूर्याची पत्नी झाली; तिच्या पोटी मनु, यम आणि यमी हे मुने, ही मुले झाली.
असहन्ती तु सा भर्तुस्तेजश्छायां युयोज वै । भर्तृशुश्रूषणेऽरण्यंस्वयं च तपसे ययौ ॥ ३,२.
पतीच्या तेजाला सहन करू न शकलेल्या संज्ञेने तिची सावली त्याच्या ठिकाणी ठेवली आणि ती स्वतः वनात तप करण्यासाठी गेली.
संज्ञेयमित्यथार्कश्च छायायामात्मजत्रयम् । शनैश्चरं मनुं चान्यं तपतीं चाप्यजाजनत् ॥ ३,२.
मग सूर्याने संज्ञा समजून सावलीपासून तीन मुले जन्माला घातली – शनैश्चर, दुसरा मनु आणि तपती.
छायासंज्ञा ददौ शापं यमाय कुपिता यदा । तदान्येयमसौ बुद्धिरित्यासीद्यमसूर्ययोः ॥ ३,२.
चायाने रागावून यमाला शाप दिला, तेव्हा यम आणि सूर्य यांच्या मनात ही खरी आई नाही हे समजले.
ततो विवस्वानाख्यातां तयैवारण्यसंस्थिताम् । समाधिदृष्ट्याददृशे तामश्वां तपसि स्थिताम् ॥ ३,२.
मग विवस्वानाने ध्यानाच्या जोरावर, संज्ञेला वनात घोडीच्या रूपात तप करताना पाहिले.
वाजिरूपधरः सोथ तस्यां देवावथाश्विनौ । जनयामास रेवन्तं रेतसोंते च भास्करः ॥ ३,२.
सूर्याने घोड्याच्या रूपात जाऊन तिच्यात अश्विनी कुमारांचा आणि शेवटी रेवंताचा जन्म घडवला.
आनिन्ये च पुनः संज्ञां स्वस्थानं भगवान् रविः । तेजसः शमनं चास्य विश्वकर्मा चकार ह ॥ ३,२.
मग भगवंत सूर्याने संज्ञेला तिच्या जागी परत आणले आणि विश्वकर्म्याने त्याचे तेज कमी केले.
भ्रममारोप्य सूर्यं तु तस्य तेजोनिशातनम् । कृतवानष्टमं भागं स व्यशातयदव्ययम् ॥ ३,२.
विश्वकर्म्याने सूर्याला फिरत्या यंत्रावर ठेवून त्याच्या तेजाचा आठवा भाग कापून टाकला, पण उरलेले तेज तसंच राहिलं.
यत्तस्माद्वैष्णवं तेजस्शातितं विश्वकर्मणा । जाज्वल्यमानमपतत्तद्भूमौ मुनिसत्तम ॥ ३,२.
हे ऋषिश्रेष्ठा, विश्वकर्म्याने जो विष्णूचा तेजाचा भाग कापला, तो प्रखरतेने जळत पृथ्वीवर पडला.
त्वष्टैव तेजसा तेन विष्णोश्चक्रमकल्पयत् । त्रिशूलं चैव शर्वस्य शिबिकां धनदस्य च ॥ ३,२.
त्याच तेजापासून त्वष्ट्याने विष्णूचे चक्र, शिवाचे त्रिशूल, कुबेराची पालखी आणि इतर दिव्य शस्त्रे तयार केली.
शक्तिं गुहस्य देवानामन्येषां च यदायुधम् । तत्सर्वं तेजसा तेन विश्वकर्मा व्यवर्धयत् ॥ ३,२.
गुहाचा भाला आणि इतर देवतांची शस्त्रेही विश्वकर्म्याने त्या तेजाने अधिक प्रभावी केली.