नरः ख्यातिः केतुरूपो जानुजङ्घादयस्तथा । पुत्रास्तु तामसस्यासन्नाजानः सुमहाबलाः ॥ ३,१.
नर, ख्याती, केतुरूप, जानुजंघ आणि इतर हे तामस मनूचे अतिशय बलवान पुत्र होते.
पञ्चमे वापि मैत्रेय रैवतो नाम नामतः । मनुर्विभुश्च तत्रेन्द्रो देवांश्चात्रान्तरे शृणु ॥ ३,१.
पाचव्या मन्वंतरात, मैत्रेय, मनूचे नाव रैवत होते आणि इंद्राचे नाव विभु होते. त्या काळच्या देवांची नावे आता ऐक.
अमिताभा भूतरया वैकुण्ठाः सुसमेधसः । एते देवगणास्तत्र चतुर्दश चतुर्दश ॥ ३,१.
अमिताभ, भूतयर, वैकुंठ आणि सुसमध—हे त्या काळचे चौदा देवगट होते.
हिरण्यरोमा वेदाश्रिरूर्ध्वबाहुस्तथावरः । वेदबाहुः सुधामा च पर्जन्यश्च महामुनिः । एते सप्तर्षयो विप्र तत्रासन्रैवतेन्तरे ॥ ३,१.
हिरण्यरोम, वेदश्री, ऊर्ध्वबाहु, वेदबाहु, सुधामा, पर्जन्य आणि अव्यय—हे सात ऋषी रैवत मन्वंतरात होते.
बलबन्धुश्च संभाव्यः सत्यकाद्याश्च तत्सुताः । नरेन्द्राश्च महावीर्या बभूवुर्मुनिसत्तम ॥ ३,१.
बलबंधु, संभव्य, सत्यक आणि इतर हे सर्व पुत्र महान पराक्रमी राजा झाले, हे श्रेष्ठ मुनी.
स्वारोचिषश्चौत्तमश्च तामसो रैवतस्तथा । प्रियव्रतान्वया ह्येते चत्वारो मनवः स्मृताः ॥ ३,१.
स्वारोचिष, उत्तम, तामस आणि रैवत—हे चारही मनू प्रियव्रत यांच्या वंशातले मानले जातात.
विष्णुमाराध्य तपसा स राजर्षिः प्रियव्रतः । मन्वन्तराधिपानेताल्लंब्धवानात्मवंशजान् ॥ ३,१.
प्रियव्रत या राजर्षीने विष्णूची तपश्चर्या करून आपल्या वंशजांना मन्वंतरांचे अधिपतीपद मिळवून दिले.
षष्ठे मन्वंरते चासीच्चाक्षुषाख्यस्तथा मनुः । मनोजवस्तथैवेन्द्रो देवानपि निबोध मे ॥ ३,१.
सहाव्या मन्वंतरात चाक्षुष नावाचा मनू होता, आणि मनोजव हा इंद्र होता. त्या काळच्या देवांची नावेही आता माझ्याकडून ऐक.
आप्याः प्रसूता भव्याश्च पृथुकाश्चा दिवौकसः । महानुभावा लेखाश्च पञ्चैते ह्यष्टका गणाः ॥ ३,१.
आप्य, प्रसूता, भाव्य, पृथुका आणि लेखा—ही पाच आणि आणखी तीन मिळून आठ देवगट त्या काळी होते.
सुमेधा विरजाश्चैव हविष्मानुत्तमो मधुः । अतिनामा सहिष्णुश्च सप्तासन्निति चर्षयः ॥ ३,१.
सुमेधा, विरजा, हविष्मान, उत्तम, मधु, अतिनामा आणि सहिष्णु—हे त्या काळचे सात ऋषी होते.
ऊरुः पूरुः शतद्युम्नप्रमुखाः सुमहाबलाः । चाक्षुषस्य मनोः पुत्राः पृथिवीपतयोऽभवन् ॥ ३,१.
ऊरु, पूरु आणि शतद्युम्न हे अतिशय बलवान पुत्र चाक्षुष मनूचे होते आणि त्यांनी पृथ्वीवर राज्य केले.
विवस्वतः सुतो विप्र श्राद्धदेवो महाद्युतिः । मनुः संवर्तते धीमान् सांप्रतं सप्तमेन्तरे ॥ ३,१.
हे मुनी, सध्या चालू असलेल्या सातव्या मन्वंतरात विवस्वताचा तेजस्वी आणि बुद्धिमान पुत्र श्राद्धदेव हा मनू आहे.
आदित्यवसुरुद्राद्या देवाश्चात्र महामुने । पुरन्दरस्तथैवात्र मैत्रेय त्रिदशेश्वरः ॥ ३,१.
महामुने, येथे आदित्य, वसु, रुद्र आणि इतर देव आहेत; तसेच पुरंदर, त्रिदशांचा स्वामी, मैत्रेय, तोही येथे आहे.
वशिष्ठः काश्यपोथात्रिर्जमदग्निः सगौतमः । विश्वामित्रभरद्वाजौ सप्त सप्तर्षयोऽभवन् ॥ ३,१.
वसिष्ठ, कश्यप, अत्रि, जमदग्नी, गौतम, विश्वामित्र आणि भरद्वाज—हे सात जण म्हणजे सप्तर्षी झाले.
इक्ष्वाकुश्च नृगश्चैव धृष्टः शर्यातिरेव च । नरिष्यन्तश्च विख्यातो नाभागोरिष्ट एव च ॥ ३,१.
इक्ष्वाकू, नृग, धृष्ट, शर्याति, नरीष्यंत, प्रसिद्ध नाभाग आणि इष्ट—हेही येथे सांगितले आहेत.
करूषश्च पृषध्रश्च सुमहांल्लोकविश्रुतः । मनोर्वैवस्वतस्यैते नव पुत्राः सुधार्मिकाः ॥ ३,१.
करूष, पृषध्र आणि सुमहान—हे जगभर प्रसिद्ध असलेले, मनु वैवस्वताचे नव धर्मशील पुत्र आहेत.
विष्णुशक्तिरनौपम्या सत्त्वोद्रिक्ता स्थितौ स्थिता । मन्वन्तरेष्वशेषेषु देवत्वेनाधितिष्ठति ॥ ३,१.
विष्णूची शक्ती अतुलनीय आणि शुद्धतेने परिपूर्ण आहे; ती सृष्टीच्या प्रत्येक अवस्थेत स्थिर राहते आणि प्रत्येक मन्वंतरात देवतेच्या रूपाने वास करते.
अंशेन तस्या जज्ञेऽसौ यज्ञःस्वायंभुवेन्तरे । आकूत्यां मानसो देव उत्पन्नः प्रथमेन्तरे ॥ ३,१.
त्या शक्तीचा एक अंश स्वायंभुव मन्वंतरात यज्ञ म्हणून जन्माला आला; पहिल्या मन्वंतरात आकूतीच्या पोटी मानस देव उत्पन्न झाला.
ततः पुनः स वै देवः प्राप्ते स्वारोचिषेन्तरे । तुषितायां समुत्पन्नो ह्याजिषस्तुषितैः सह ॥ ३,१.
नंतर स्वारोचिष मन्वंतर आल्यावर, तो देव तुषितेच्या पोटी तुषितांसह आजित नावाने जन्माला आला.
औत्तमप्यन्तरे देवस्तुषितस्तु पुनः स वै । सत्यायामभवत्सत्यः सत्यैः सह सुरोत्तमैः ॥ ३,१.
उत्तम नावाच्या तिसऱ्या मन्वंतरात, तो देव पुन्हा तुषित म्हणून जन्मला; सत्येच्या पोटी तो सत्य नावाने, उत्तम सत्यांसह प्रकट झाला.
तामसस्यान्तरे चैव संप्राप्तो पुनरेव हि । हर्यायां हरिभिः सार्ध हरिरेव बभूव ह ॥ ३,१.
तामस मन्वंतर येताच, हर्येच्या पोटी, हरिंसह, हरि म्हणून तो देव जन्माला आला.
रैवतेप्यन्तरे देवःसंभूत्यां मानसो हरिः । संभूतो रैवतैः सार्ध देवैर्देववरो हरिः ॥ ३,१.
रैवत मन्वंतरात, संभूतीच्या पोटी, रैवत देवांसह, देवांचा श्रेष्ठ हरि जन्मला.
चाक्षुषे चान्तरे देवो वैकुण्ठः पुरुषोत्तमः । विकुण्ठायामसौ जज्ञे वैकुण्ठैर्दैवतैः सह ॥ ३,१.
चाक्षुष मन्वंतरात, विकुंठेच्या पोटी, विकुंठ देवांसह, सर्वोच्च विकुंठ देव जन्माला आला.
मन्वन्तरेत्र संप्राप्ते तथा वैवस्वते द्विज । वामनः काश्यपाद्विष्णुरदित्यां संबभूव ह ॥ ३,१.
आणि वैवस्वत मन्वंतर आल्यावर, द्विजा, कश्यप आणि अदितीच्या पोटी विष्णू वामन म्हणून प्रकट झाला.
त्रिभिः क्रमैरिमांल्लोकाञ्जित्वा येन महात्मना । पुरन्दराय त्रैलोक्यं दत्तं निहतकण्टकम् ॥ ३,१.
त्या महात्म्याने तीन पावलांनी हे लोक जिंकले आणि सर्व अडथळे दूर करून त्रैलोक्य पुरंदराला दिले.
इत्येतास्तनवस्तस्य सप्तमन्वन्तरेषु वै । सप्तस्वेवाभवन्विप्र याभिः संवर्धिताः प्रजाः ॥ ३,१.
सातही मन्वंतरात त्याच्या या रूपांनी, हे विप्र, प्रजांचा पालन केला आहे.
यस्माद्विष्टमिदं विश्वं यस्य शक्त्या महात्मनः । तस्मात्स प्रोच्यते विष्णुर्विशोर्धातोः प्रवेशनात् ॥ ३,१.
या विश्वात सर्वत्र त्या महात्म्याच्या शक्तीने व्यापले आहे, म्हणून त्याला 'विष्णू' असे म्हणतात, कारण 'विश' या धातूपासून प्रवेश करणे हे अर्थ आहे.
सर्वे च देवा मनवः समस्ताः सप्तर्षयो ये मनुसूनवश्च । इन्द्रश्चयोऽयं त्रिदशेशभूतो विष्णोरशोषास्तु विभूतयस्ताः ॥ ३,१.
सर्व देव, मनु, सप्तर्षी, मनुचे पुत्र आणि त्रिदशांचा स्वामी इंद्र—हे सर्व विष्णूच्या अमर विभूतींचेच रूप आहेत.
मैत्रेय उवाच प्रोक्तान्येतानि भवता सप्त मन्वन्तराणि वै । भविष्याण्यपि विप्रर्ष ममाख्यातुं त्वमर्हसि ॥ ३,२.
मैत्रेय म्हणाला: तुम्ही सात मन्वंतरांची माहिती दिली; आता, विप्रर्षी, येणाऱ्या मन्वंतरांचीही माहिती मला सांगावी.
श्रीपराशर उवाच सूर्यस्य पत्नी संज्ञाभूत्तनया विश्वकर्मणः । मनुर्यमो यमी चैव तदपत्यानि वै मुने ॥ ३,२.
श्री पराशर म्हणाले: विश्वकर्म्याची कन्या संज्ञा सूर्याची पत्नी झाली; तिच्या पोटी मनु, यम आणि यमी हे मुने, ही मुले झाली.