पराशर उवाच । इतीरितस्तेन स राजवर्य्य स्तत्याज भेदं परमार्थदृष्टिः । स चापि जातिस्मरणाप्तबोध- स्तत्रैव जन्मन्यपवर्गमाप
पराशर म्हणाले: त्याने असं सांगितल्यावर त्या श्रेष्ठ राजाने भेदभाव सोडून सत्याचं दर्शन मिळवलं; आणि पूर्वजन्मांची आठवण व खरी ज्ञान मिळवून, त्याच जन्मात मुक्ती मिळवली.
इति भरतःनरेन्द्रसारवृत्तं कथयति यश्व श्वृणोति भक्तियुक्तः । स विमलमतिरेति नात्ममोहं भवति च संसरणेषु मुक्तियोग्यः
जो कोणी भक्तीभावाने या भरत राजाची कथा सांगतो किंवा ऐकतो, त्याचं मन निर्मळ होतं, आत्ममोह नाहीसा होतो, आणि तो जन्ममरणाच्या फेऱ्यातून मुक्त होण्यास पात्र होतो.
मैत्रेय उवाच कथिता गुरुणा सम्यग्भूसमुद्रादिसंस्थितिः । सूर्यादिनां च संस्थानं ज्योतिषां चातिविस्तरात् ॥ ३,१.
मैत्रेय म्हणाले: गुरूंनी पृथ्वी, समुद्र वगैरे कशी आहेत, सूर्य व इतर ताऱ्यांची रूपं आणि त्यांची सविस्तर माहिती सांगितली आहे.
देवादीनां तथा सृष्टिर्ऋषीणां चापि वर्णिता । चातुर्वर्ण्यस्य चोत्पत्तिस्तिर्यग्योनिगतस्य च ॥ ३,१.
देव, ऋषी यांची निर्मिती, चार वर्णांची उत्पत्ती आणि इतर प्राण्यांचीही उत्पत्ती सांगितली आहे.
ध्रुवप्रह्लादचरितं विस्तराच्च त्वयोदितम् । मन्वन्तराण्यशेषाणि श्रोतुमिच्छाम्यनुक्रमात् ॥ ३,१.
ध्रुव आणि प्रह्लाद यांच्या कथा तू सविस्तर सांगितल्या; आता मला उरलेल्या सर्व मन्वंतरांची माहिती ऐकायची आहे.
मन्वन्तराधिपांश्चैव शक३ एवपुरोगमान् । भवता कथितानेताञ्छ्रोतुमिच्छाम्यहं गुरो ॥ ३,१.
मन्वंतरांचे अधिपती, त्यांचे पुढारी आणि अनुयायी, हे सुद्धा तू सांगितलेस; गुरुजी, तेही मला ऐकायचे आहेत.
श्रीपराशर उवाच अतीतानागतानीह यानि मन्वन्तराणि वै । तान्यहं भवतः सम्यक्लथयामि यथा क्रमम् ॥ ३,१.
श्री पराशर म्हणाले: जे मन्वंतरं झाली आणि जी येणार आहेत, ती मी तुला योग्य क्रमाने सांगतो.
स्वायंभुवो मनुः पूर्वं परः स्वारोचिषस्तथा । उत्तमस्तामसश्चैव रैवतश्चाक्षुषस्तथा ॥ ३,१.
सर्वात आधी स्वयंभुव मनू, मग स्वारोचिष, नंतर उत्तम, तामस, रैवत आणि मग चाक्षुष हे मनू झाले.
षडेते मनवोतीताः सांप्रतं तु रवेः सुतः । वैवस्वतेयं यस्त्वेतत्मप्तमं वर्ततेन्तरम् ॥ ३,१.
हे सहा मनू गेले; आता सूर्यपुत्र वैवस्वत हा सध्याच्या मन्वंतराचा मनू आहे.
स्वायंभुवं तु कथितं कल्पादावन्तरं मया । देवाः सप्तर्षयश्चैव यथावत्कथिता मया ॥ ३,१.
कल्पाच्या सुरुवातीला स्वयंभुव मन्वंतर मी सांगितलं, देव आणि सप्तर्षी सुद्धा योग्य प्रकारे सांगितले.
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि मनोः स्वारोचिषस्य तु । मन्वन्तराधिपान्सम्यग्देवर्षिंस्तत्सुतांस्तथा ॥ ३,१.
आता मी स्वारोचिष मन्वंतराचे अधिपती, देव, ऋषी आणि त्यांची मुले व्यवस्थित सांगतो.
पारावताः सतुषिता देवाः स्वारोचिषेऽन्तरे । विपश्चित्तत्र देवेन्द्रो मैत्रेयासीन्महाबलः ॥ ३,१.
स्वारोचिष मन्वंतरात पारावत आणि तुषित हे देव होते; तिथे विपश्चित हा बलाढ्य इंद्र होता, मैत्रेय.
ऊर्जस्तंभस्तथा प्राणो वातोथ* पृषभस्तथा । (*पाठ. दत्तोग्नी ऋषभस्तथा) निरयश्च परीवांश्च तत्र सप्तर्षयोऽभवन् ॥ ३,१.
ऊर्ज, स्तंभ, प्राण, वात, ऋषभ, निरय आणि परीवान — हे त्या मन्वंतरातील सप्तर्षी होते.
चैत्रकिंपुरुषाद्याश्च सुताः स्वारोचिषस्य तु । द्वितीयमेतद्व्याख्यातमन्तरं शृणु चोत्तमम् ॥ ३,१.
चैत्र, किम्पुरुष आणि इतर हे स्वारोचिषाचे पुत्र होते; अशा रीतीने दुसरे मन्वंतर सांगितले, आता पुढचं ऐक.
तृतीयेप्यन्तरे ब्रह्मन्नुत्तमो नाम यो मनुः । सुशान्तिर्नाम देवेन्द्रो मैत्रेयासीत्सुताञ्छृणु ॥ ३,१.
हे ब्रह्मन्, तिसऱ्या मन्वंतरात उत्तम नावाचा मनू झाला; त्या काळी देवांचा राजा सुशांती होता. मैत्रेय, आता त्यांच्या मुलांची नावे ऐक.
सुधामानस्तथा सत्या जपाश्चाथ प्रतर्दनाः । वशवर्तिश्च पञ्चैते गणा द्वादशकाः स्मृताः ॥ ३,१.
सुधामान, सत्य, जपा, प्रतर्दन आणि वशवर्ती—ही पाच नावे त्या बारा देवगटांची म्हणून ओळखली जातात.
वसिष्ठतनया ह्येते सप्त सप्तर्षयोभवन् । अजः परशुदीप्ताद्यास्तथोत्तममनोः सुताः ॥ ३,१.
हे सर्व वसिष्ठांचे सात पुत्र, म्हणजेच सप्तर्षी झाले. अजा, परशुदीप्त आणि इतर हे उत्तम मनूचे पुत्र होते.
तामसस्यान्तरे देवाः सुपारा हरयस्तथा । सत्याश्च सुधियश्चैव सप्तविंशतिका गणाः ॥ ३,१.
तामस मन्वंतरात सुपार, हरय, सत्य आणि सुधिय—हे सत्तावीस देवगट होते.
शिविरिन्द्रस्तथा चासीच्छतयज्ञोपलक्षमः । सप्तर्षयश्च ये तेषां तेषां नामानि मे शृणु ॥ ३,१.
त्या काळी शिबी हा इंद्र होता, जो शंभर यज्ञांसाठी प्रसिद्ध आहे. त्या काळच्या सप्तर्षींची नावे आता माझ्याकडून ऐक.
ज्योतिर्धामा पुथुः कात्यश्चैत्रोग्निर्धनकस्तथा । पीवरश्चर्षयो ह्येते सप्त तत्रापि चान्तरे ॥ ३,१.
ज्योतिर्धाम, पुथु, कात्य, चित्राग्नि, धनक, पीवर—हे त्या मन्वंतरातील सात ऋषी होते.
नरः ख्यातिः केतुरूपो जानुजङ्घादयस्तथा । पुत्रास्तु तामसस्यासन्नाजानः सुमहाबलाः ॥ ३,१.
नर, ख्याती, केतुरूप, जानुजंघ आणि इतर हे तामस मनूचे अतिशय बलवान पुत्र होते.
पञ्चमे वापि मैत्रेय रैवतो नाम नामतः । मनुर्विभुश्च तत्रेन्द्रो देवांश्चात्रान्तरे शृणु ॥ ३,१.
पाचव्या मन्वंतरात, मैत्रेय, मनूचे नाव रैवत होते आणि इंद्राचे नाव विभु होते. त्या काळच्या देवांची नावे आता ऐक.
अमिताभा भूतरया वैकुण्ठाः सुसमेधसः । एते देवगणास्तत्र चतुर्दश चतुर्दश ॥ ३,१.
अमिताभ, भूतयर, वैकुंठ आणि सुसमध—हे त्या काळचे चौदा देवगट होते.
हिरण्यरोमा वेदाश्रिरूर्ध्वबाहुस्तथावरः । वेदबाहुः सुधामा च पर्जन्यश्च महामुनिः । एते सप्तर्षयो विप्र तत्रासन्रैवतेन्तरे ॥ ३,१.
हिरण्यरोम, वेदश्री, ऊर्ध्वबाहु, वेदबाहु, सुधामा, पर्जन्य आणि अव्यय—हे सात ऋषी रैवत मन्वंतरात होते.
बलबन्धुश्च संभाव्यः सत्यकाद्याश्च तत्सुताः । नरेन्द्राश्च महावीर्या बभूवुर्मुनिसत्तम ॥ ३,१.
बलबंधु, संभव्य, सत्यक आणि इतर हे सर्व पुत्र महान पराक्रमी राजा झाले, हे श्रेष्ठ मुनी.
स्वारोचिषश्चौत्तमश्च तामसो रैवतस्तथा । प्रियव्रतान्वया ह्येते चत्वारो मनवः स्मृताः ॥ ३,१.
स्वारोचिष, उत्तम, तामस आणि रैवत—हे चारही मनू प्रियव्रत यांच्या वंशातले मानले जातात.
विष्णुमाराध्य तपसा स राजर्षिः प्रियव्रतः । मन्वन्तराधिपानेताल्लंब्धवानात्मवंशजान् ॥ ३,१.
प्रियव्रत या राजर्षीने विष्णूची तपश्चर्या करून आपल्या वंशजांना मन्वंतरांचे अधिपतीपद मिळवून दिले.
षष्ठे मन्वंरते चासीच्चाक्षुषाख्यस्तथा मनुः । मनोजवस्तथैवेन्द्रो देवानपि निबोध मे ॥ ३,१.
सहाव्या मन्वंतरात चाक्षुष नावाचा मनू होता, आणि मनोजव हा इंद्र होता. त्या काळच्या देवांची नावेही आता माझ्याकडून ऐक.
आप्याः प्रसूता भव्याश्च पृथुकाश्चा दिवौकसः । महानुभावा लेखाश्च पञ्चैते ह्यष्टका गणाः ॥ ३,१.
आप्य, प्रसूता, भाव्य, पृथुका आणि लेखा—ही पाच आणि आणखी तीन मिळून आठ देवगट त्या काळी होते.
सुमेधा विरजाश्चैव हविष्मानुत्तमो मधुः । अतिनामा सहिष्णुश्च सप्तासन्निति चर्षयः ॥ ३,१.
सुमेधा, विरजा, हविष्मान, उत्तम, मधु, अतिनामा आणि सहिष्णु—हे त्या काळचे सात ऋषी होते.