उपर्य्यहं यथा राजा त्वमधः कूञ्जरो यथा । अवबोधाय ते ब्रह्मन् ! दृष्टान्तो दसितो मया
'जसं मी आता वर आहे आणि तू खाली आहेस, तसंच हत्तीवर राजा बसतो, हे तुला समजावण्यासाठी मी तुला हे उदाहरण दिलं.'
त्वं राजेव द्रिजश्वेष्ठ! स्थितोऽहं गजवद् यदि । तदेतत् त्वं समाचक्ष्व कतमस्त्वमहं तता
'जर तू राजासारखा आहेस, श्रेष्ठ द्विजा, आणि मी हत्तीप्रमाणे उभा आहे, तर सांग, यात तू कोण आणि मी कोण?'
इत्युक्तः सत्वरं तस्य प्रगृह्म चरणावुभौ । निदाघः प्राह भगवानाचार्य्यस्त्वमृबुध्रुर्वम्
असं ऐकून निदाघाने पटकन त्याचे दोन्ही पाय धरले आणि म्हणाला, 'तुम्ही पूज्य गुरु ऋभु आहात आणि मी निदाघ आहे.'
नान्यस्यादू तसंस्कारस्कृतं मानसं तथा । यथाचार्य्यस्य तन त्वां मन्ये प्राप्तमह गुरुम् ।। 16 तवोपदेशदानाय पूर्व्वशुश्रूषणादृतः । गुरुस्तेऽहमृभुर्नाम्रा निदाघ! समुपागतः
शिष्याचे मन गुरूच्या संस्कारानेच घडते, दुसऱ्याच्या नाही; म्हणून मी समजतो की तू श्रेष्ठ गुरु गाठला आहेस.
तदेतदुपदिष्टं सङ्क्ष पेण महामते । परमार्थसारभूतं यददूतैमशेषतः
हे बुद्धिमान, मी तुला संक्षिप्तपणे, माझ्या कडून पूर्णपणे शिकवलेलं, सर्वश्रेष्ठ सत्याचं सार सांगितलं आहे.
एवमुक्त्वा ययौ विद्रान् निदाघं स ऋबुर्गुरुः । नदाघोऽप्युपदेशीन तेनादूतैपरोऽभवत्
असं सांगून गुरु ऋभु तिथून निघून गेला; आणि निदाघाने त्याच्या शिकवणीनं परमार्थात मन लावलं.
सर्व्भूतान्यभेदेन ददृशे स तदान्मनः । यथा ब्रह्मपरो मुक्तिपवाप परमां द्रिज
त्या वेळी त्याच्या मनाने सर्व जिवांना एकसारखेच पाहिले; जसं ब्रह्मात एकरूप झालेल्या भक्ताला परम मुक्ती मिळते, तसं.
तथा त्वमपि धर्म्मज्ञ ! तुल्यात्मरिपुबान्धवः । भव सर्व्वगतं जानन्नात्मानमवनीपते
म्हणून, धर्म जाणणाऱ्या राजा, तू सुद्धा मित्र आणि शत्रू यांच्यात फरक न करता, सर्वत्र आत्मा आहे हे ओळखून वाग.
सितनीलादिभेदेन यथैकः दृश्यते नभः । भ्रान्तिदृष्टिभिरात्मापि तथैकं सन् पृथक् पृथक्
जसं आकाश एकच असूनही, पांढरं, निळं असं वेगवेगळं दिसतं, तसं एकच आत्मा अज्ञानामुळे वेगळा वेगळा भासतो.
एकः समस्तं यदिहास्ति किञ्चित् तदच्युतो नास्ति परं ततोऽन्यत् । सोऽहं स च त्वं स च सर्व्वमेत- दात्मखरूपं त्यज भेदमोहम्
इथे जे काही एकरूप आहे, तेच नाश न होणारे आहे; त्यापलीकडे काहीच नाही. मी तेच आहे, तू तेच आहेस, आणि हे सर्वही तेच आहे; म्हणून, भेदाची माया सोड.
पराशर उवाच । इतीरितस्तेन स राजवर्य्य स्तत्याज भेदं परमार्थदृष्टिः । स चापि जातिस्मरणाप्तबोध- स्तत्रैव जन्मन्यपवर्गमाप
पराशर म्हणाले: त्याने असं सांगितल्यावर त्या श्रेष्ठ राजाने भेदभाव सोडून सत्याचं दर्शन मिळवलं; आणि पूर्वजन्मांची आठवण व खरी ज्ञान मिळवून, त्याच जन्मात मुक्ती मिळवली.
इति भरतःनरेन्द्रसारवृत्तं कथयति यश्व श्वृणोति भक्तियुक्तः । स विमलमतिरेति नात्ममोहं भवति च संसरणेषु मुक्तियोग्यः
जो कोणी भक्तीभावाने या भरत राजाची कथा सांगतो किंवा ऐकतो, त्याचं मन निर्मळ होतं, आत्ममोह नाहीसा होतो, आणि तो जन्ममरणाच्या फेऱ्यातून मुक्त होण्यास पात्र होतो.
मैत्रेय उवाच कथिता गुरुणा सम्यग्भूसमुद्रादिसंस्थितिः । सूर्यादिनां च संस्थानं ज्योतिषां चातिविस्तरात् ॥ ३,१.
मैत्रेय म्हणाले: गुरूंनी पृथ्वी, समुद्र वगैरे कशी आहेत, सूर्य व इतर ताऱ्यांची रूपं आणि त्यांची सविस्तर माहिती सांगितली आहे.
देवादीनां तथा सृष्टिर्ऋषीणां चापि वर्णिता । चातुर्वर्ण्यस्य चोत्पत्तिस्तिर्यग्योनिगतस्य च ॥ ३,१.
देव, ऋषी यांची निर्मिती, चार वर्णांची उत्पत्ती आणि इतर प्राण्यांचीही उत्पत्ती सांगितली आहे.
ध्रुवप्रह्लादचरितं विस्तराच्च त्वयोदितम् । मन्वन्तराण्यशेषाणि श्रोतुमिच्छाम्यनुक्रमात् ॥ ३,१.
ध्रुव आणि प्रह्लाद यांच्या कथा तू सविस्तर सांगितल्या; आता मला उरलेल्या सर्व मन्वंतरांची माहिती ऐकायची आहे.
मन्वन्तराधिपांश्चैव शक३ एवपुरोगमान् । भवता कथितानेताञ्छ्रोतुमिच्छाम्यहं गुरो ॥ ३,१.
मन्वंतरांचे अधिपती, त्यांचे पुढारी आणि अनुयायी, हे सुद्धा तू सांगितलेस; गुरुजी, तेही मला ऐकायचे आहेत.
श्रीपराशर उवाच अतीतानागतानीह यानि मन्वन्तराणि वै । तान्यहं भवतः सम्यक्लथयामि यथा क्रमम् ॥ ३,१.
श्री पराशर म्हणाले: जे मन्वंतरं झाली आणि जी येणार आहेत, ती मी तुला योग्य क्रमाने सांगतो.
स्वायंभुवो मनुः पूर्वं परः स्वारोचिषस्तथा । उत्तमस्तामसश्चैव रैवतश्चाक्षुषस्तथा ॥ ३,१.
सर्वात आधी स्वयंभुव मनू, मग स्वारोचिष, नंतर उत्तम, तामस, रैवत आणि मग चाक्षुष हे मनू झाले.
षडेते मनवोतीताः सांप्रतं तु रवेः सुतः । वैवस्वतेयं यस्त्वेतत्मप्तमं वर्ततेन्तरम् ॥ ३,१.
हे सहा मनू गेले; आता सूर्यपुत्र वैवस्वत हा सध्याच्या मन्वंतराचा मनू आहे.
स्वायंभुवं तु कथितं कल्पादावन्तरं मया । देवाः सप्तर्षयश्चैव यथावत्कथिता मया ॥ ३,१.
कल्पाच्या सुरुवातीला स्वयंभुव मन्वंतर मी सांगितलं, देव आणि सप्तर्षी सुद्धा योग्य प्रकारे सांगितले.
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि मनोः स्वारोचिषस्य तु । मन्वन्तराधिपान्सम्यग्देवर्षिंस्तत्सुतांस्तथा ॥ ३,१.
आता मी स्वारोचिष मन्वंतराचे अधिपती, देव, ऋषी आणि त्यांची मुले व्यवस्थित सांगतो.
पारावताः सतुषिता देवाः स्वारोचिषेऽन्तरे । विपश्चित्तत्र देवेन्द्रो मैत्रेयासीन्महाबलः ॥ ३,१.
स्वारोचिष मन्वंतरात पारावत आणि तुषित हे देव होते; तिथे विपश्चित हा बलाढ्य इंद्र होता, मैत्रेय.
ऊर्जस्तंभस्तथा प्राणो वातोथ* पृषभस्तथा । (*पाठ. दत्तोग्नी ऋषभस्तथा) निरयश्च परीवांश्च तत्र सप्तर्षयोऽभवन् ॥ ३,१.
ऊर्ज, स्तंभ, प्राण, वात, ऋषभ, निरय आणि परीवान — हे त्या मन्वंतरातील सप्तर्षी होते.
चैत्रकिंपुरुषाद्याश्च सुताः स्वारोचिषस्य तु । द्वितीयमेतद्व्याख्यातमन्तरं शृणु चोत्तमम् ॥ ३,१.
चैत्र, किम्पुरुष आणि इतर हे स्वारोचिषाचे पुत्र होते; अशा रीतीने दुसरे मन्वंतर सांगितले, आता पुढचं ऐक.
तृतीयेप्यन्तरे ब्रह्मन्नुत्तमो नाम यो मनुः । सुशान्तिर्नाम देवेन्द्रो मैत्रेयासीत्सुताञ्छृणु ॥ ३,१.
हे ब्रह्मन्, तिसऱ्या मन्वंतरात उत्तम नावाचा मनू झाला; त्या काळी देवांचा राजा सुशांती होता. मैत्रेय, आता त्यांच्या मुलांची नावे ऐक.
सुधामानस्तथा सत्या जपाश्चाथ प्रतर्दनाः । वशवर्तिश्च पञ्चैते गणा द्वादशकाः स्मृताः ॥ ३,१.
सुधामान, सत्य, जपा, प्रतर्दन आणि वशवर्ती—ही पाच नावे त्या बारा देवगटांची म्हणून ओळखली जातात.
वसिष्ठतनया ह्येते सप्त सप्तर्षयोभवन् । अजः परशुदीप्ताद्यास्तथोत्तममनोः सुताः ॥ ३,१.
हे सर्व वसिष्ठांचे सात पुत्र, म्हणजेच सप्तर्षी झाले. अजा, परशुदीप्त आणि इतर हे उत्तम मनूचे पुत्र होते.
तामसस्यान्तरे देवाः सुपारा हरयस्तथा । सत्याश्च सुधियश्चैव सप्तविंशतिका गणाः ॥ ३,१.
तामस मन्वंतरात सुपार, हरय, सत्य आणि सुधिय—हे सत्तावीस देवगट होते.
शिविरिन्द्रस्तथा चासीच्छतयज्ञोपलक्षमः । सप्तर्षयश्च ये तेषां तेषां नामानि मे शृणु ॥ ३,१.
त्या काळी शिबी हा इंद्र होता, जो शंभर यज्ञांसाठी प्रसिद्ध आहे. त्या काळच्या सप्तर्षींची नावे आता माझ्याकडून ऐक.
ज्योतिर्धामा पुथुः कात्यश्चैत्रोग्निर्धनकस्तथा । पीवरश्चर्षयो ह्येते सप्त तत्रापि चान्तरे ॥ ३,१.
ज्योतिर्धाम, पुथु, कात्य, चित्राग्नि, धनक, पीवर—हे त्या मन्वंतरातील सात ऋषी होते.