दूरे स्थितं महाभागं जंनसम्मर्द्द वर्ज्जकम् । क्षु त्क्षामकण्ठमायान्तमराण्यात् ससमितुकुशम्
त्याने दूर उभा असलेला, लोकांच्या गर्दीपासून दूर राहणारा, कोरड्या गळ्याने, जंगलातून समिधा आणि कुश घेऊन येणारा तेजस्वी निदाघ पाहिला.
दृष्वा निदाघं स ऋभुरुपगम्याभिवाद्य च । उवाच कस्मादेकान्ते स्थीयते भवता द्रिज
निदाघाला पाहून ऋभु त्याच्याकडे गेला, नमस्कार केला आणि म्हणाला, 'द्विजा, तू इथे एकटाच का उभा आहेस?'
बो विप्र ! जनसम्मर्द्दो महानेष महनिष जनिश्वरे । प्रविविक्षौ पुरं रम्यं तेनात्र स्थीयते मया
'ब्राह्मण, इथे मोठी गर्दी आहे, राजाधिराज; म्हणून मी त्या सुंदर नगरात जाण्याऐवजी इथे उभा आहे.'
नराधिपोऽत्र कतमः कतमश्चेतरो जनः । कथ्यतां मे द्रिजश्वेष्ठ! त्वमभिज्ञो मतो मम
'इथे राजा कोण आणि बाकीचे लोक कोण आहेत? हे मला सांग, श्रेष्ठ द्विजा, कारण मी तुला ज्ञानी समजतो.'
योऽयं गजेन्द्रमुन्मत्तमद्रिश्वृङ्गसमुच्छिर्तम् । अधिरूढो नरेन्द्रोऽयं परलोकस्तथेतरः
'जो मोठ्या हत्तीवर बसला आहे, ज्याचे डोके पर्वताच्या शिखरासारखे उंच आहे, तो राजा आहे; उरलेले इतर लोक आहेत.'
एतौ हि गज-राजानौ युगपदू दशितौ मम । बवता न विशेषेण पृथकूचिह्नपिलक्षणौ
'हे दोन, राजा आणि हत्ती, दोघेही मला सारखेच दिसतात; पण तू त्यांच्यात काही वेगळेपण दाखवत नाहीस.'
तत् कथ्यतां महाभाग ! विशेषो भवतानयोः । ज्ञातु मिच्छाम्यहं कोऽत्र गजः को वा नराधिपः
'म्हणून, हे तेजस्वी, या दोघांमध्ये काय फरक आहे ते मला सांग; इथे हत्ती कोण आणि राजा कोण हे मला जाणून घ्यायचे आहे.'
गजो योऽयमधो ब्रह्मन् ! उपर्य्यस्यैष भूपतिः
'ब्राह्मण, जो खाली आहे तो हत्ती आहे; जो वर आहे तो राजा आहे.'
जानाम्यहं यथा ब्रह्म स्तथा मामवबोधम । अवःशह्दनिगद्य किं किञ्चोद्ध्व मभिधीयते
'हे ब्राह्मण, हे मला तुझ्यासारखंच माहीत आहे; पण तू असं का बोलतोस, आणि यामध्ये अजून काय अर्थ आहे?'
इत्युक्तः सहसारुह्म निदाघः प्राह त ऋबुम् । श्रूयतां कथयाम्येष यन्मां त्वं परिपृच्छसि
असं ऐकून निदाघ पटकन वर चढला आणि ऋभुला म्हणाला, 'ऐक, तू जे विचारलेस ते मी सांगतो.'
उपर्य्यहं यथा राजा त्वमधः कूञ्जरो यथा । अवबोधाय ते ब्रह्मन् ! दृष्टान्तो दसितो मया
'जसं मी आता वर आहे आणि तू खाली आहेस, तसंच हत्तीवर राजा बसतो, हे तुला समजावण्यासाठी मी तुला हे उदाहरण दिलं.'
त्वं राजेव द्रिजश्वेष्ठ! स्थितोऽहं गजवद् यदि । तदेतत् त्वं समाचक्ष्व कतमस्त्वमहं तता
'जर तू राजासारखा आहेस, श्रेष्ठ द्विजा, आणि मी हत्तीप्रमाणे उभा आहे, तर सांग, यात तू कोण आणि मी कोण?'
इत्युक्तः सत्वरं तस्य प्रगृह्म चरणावुभौ । निदाघः प्राह भगवानाचार्य्यस्त्वमृबुध्रुर्वम्
असं ऐकून निदाघाने पटकन त्याचे दोन्ही पाय धरले आणि म्हणाला, 'तुम्ही पूज्य गुरु ऋभु आहात आणि मी निदाघ आहे.'
नान्यस्यादू तसंस्कारस्कृतं मानसं तथा । यथाचार्य्यस्य तन त्वां मन्ये प्राप्तमह गुरुम् ।। 16 तवोपदेशदानाय पूर्व्वशुश्रूषणादृतः । गुरुस्तेऽहमृभुर्नाम्रा निदाघ! समुपागतः
शिष्याचे मन गुरूच्या संस्कारानेच घडते, दुसऱ्याच्या नाही; म्हणून मी समजतो की तू श्रेष्ठ गुरु गाठला आहेस.
तदेतदुपदिष्टं सङ्क्ष पेण महामते । परमार्थसारभूतं यददूतैमशेषतः
हे बुद्धिमान, मी तुला संक्षिप्तपणे, माझ्या कडून पूर्णपणे शिकवलेलं, सर्वश्रेष्ठ सत्याचं सार सांगितलं आहे.
एवमुक्त्वा ययौ विद्रान् निदाघं स ऋबुर्गुरुः । नदाघोऽप्युपदेशीन तेनादूतैपरोऽभवत्
असं सांगून गुरु ऋभु तिथून निघून गेला; आणि निदाघाने त्याच्या शिकवणीनं परमार्थात मन लावलं.
सर्व्भूतान्यभेदेन ददृशे स तदान्मनः । यथा ब्रह्मपरो मुक्तिपवाप परमां द्रिज
त्या वेळी त्याच्या मनाने सर्व जिवांना एकसारखेच पाहिले; जसं ब्रह्मात एकरूप झालेल्या भक्ताला परम मुक्ती मिळते, तसं.
तथा त्वमपि धर्म्मज्ञ ! तुल्यात्मरिपुबान्धवः । भव सर्व्वगतं जानन्नात्मानमवनीपते
म्हणून, धर्म जाणणाऱ्या राजा, तू सुद्धा मित्र आणि शत्रू यांच्यात फरक न करता, सर्वत्र आत्मा आहे हे ओळखून वाग.
सितनीलादिभेदेन यथैकः दृश्यते नभः । भ्रान्तिदृष्टिभिरात्मापि तथैकं सन् पृथक् पृथक्
जसं आकाश एकच असूनही, पांढरं, निळं असं वेगवेगळं दिसतं, तसं एकच आत्मा अज्ञानामुळे वेगळा वेगळा भासतो.
एकः समस्तं यदिहास्ति किञ्चित् तदच्युतो नास्ति परं ततोऽन्यत् । सोऽहं स च त्वं स च सर्व्वमेत- दात्मखरूपं त्यज भेदमोहम्
इथे जे काही एकरूप आहे, तेच नाश न होणारे आहे; त्यापलीकडे काहीच नाही. मी तेच आहे, तू तेच आहेस, आणि हे सर्वही तेच आहे; म्हणून, भेदाची माया सोड.
पराशर उवाच । इतीरितस्तेन स राजवर्य्य स्तत्याज भेदं परमार्थदृष्टिः । स चापि जातिस्मरणाप्तबोध- स्तत्रैव जन्मन्यपवर्गमाप
पराशर म्हणाले: त्याने असं सांगितल्यावर त्या श्रेष्ठ राजाने भेदभाव सोडून सत्याचं दर्शन मिळवलं; आणि पूर्वजन्मांची आठवण व खरी ज्ञान मिळवून, त्याच जन्मात मुक्ती मिळवली.
इति भरतःनरेन्द्रसारवृत्तं कथयति यश्व श्वृणोति भक्तियुक्तः । स विमलमतिरेति नात्ममोहं भवति च संसरणेषु मुक्तियोग्यः
जो कोणी भक्तीभावाने या भरत राजाची कथा सांगतो किंवा ऐकतो, त्याचं मन निर्मळ होतं, आत्ममोह नाहीसा होतो, आणि तो जन्ममरणाच्या फेऱ्यातून मुक्त होण्यास पात्र होतो.
मैत्रेय उवाच कथिता गुरुणा सम्यग्भूसमुद्रादिसंस्थितिः । सूर्यादिनां च संस्थानं ज्योतिषां चातिविस्तरात् ॥ ३,१.
मैत्रेय म्हणाले: गुरूंनी पृथ्वी, समुद्र वगैरे कशी आहेत, सूर्य व इतर ताऱ्यांची रूपं आणि त्यांची सविस्तर माहिती सांगितली आहे.
देवादीनां तथा सृष्टिर्ऋषीणां चापि वर्णिता । चातुर्वर्ण्यस्य चोत्पत्तिस्तिर्यग्योनिगतस्य च ॥ ३,१.
देव, ऋषी यांची निर्मिती, चार वर्णांची उत्पत्ती आणि इतर प्राण्यांचीही उत्पत्ती सांगितली आहे.
ध्रुवप्रह्लादचरितं विस्तराच्च त्वयोदितम् । मन्वन्तराण्यशेषाणि श्रोतुमिच्छाम्यनुक्रमात् ॥ ३,१.
ध्रुव आणि प्रह्लाद यांच्या कथा तू सविस्तर सांगितल्या; आता मला उरलेल्या सर्व मन्वंतरांची माहिती ऐकायची आहे.
मन्वन्तराधिपांश्चैव शक३ एवपुरोगमान् । भवता कथितानेताञ्छ्रोतुमिच्छाम्यहं गुरो ॥ ३,१.
मन्वंतरांचे अधिपती, त्यांचे पुढारी आणि अनुयायी, हे सुद्धा तू सांगितलेस; गुरुजी, तेही मला ऐकायचे आहेत.
श्रीपराशर उवाच अतीतानागतानीह यानि मन्वन्तराणि वै । तान्यहं भवतः सम्यक्लथयामि यथा क्रमम् ॥ ३,१.
श्री पराशर म्हणाले: जे मन्वंतरं झाली आणि जी येणार आहेत, ती मी तुला योग्य क्रमाने सांगतो.
स्वायंभुवो मनुः पूर्वं परः स्वारोचिषस्तथा । उत्तमस्तामसश्चैव रैवतश्चाक्षुषस्तथा ॥ ३,१.
सर्वात आधी स्वयंभुव मनू, मग स्वारोचिष, नंतर उत्तम, तामस, रैवत आणि मग चाक्षुष हे मनू झाले.
षडेते मनवोतीताः सांप्रतं तु रवेः सुतः । वैवस्वतेयं यस्त्वेतत्मप्तमं वर्ततेन्तरम् ॥ ३,१.
हे सहा मनू गेले; आता सूर्यपुत्र वैवस्वत हा सध्याच्या मन्वंतराचा मनू आहे.
स्वायंभुवं तु कथितं कल्पादावन्तरं मया । देवाः सप्तर्षयश्चैव यथावत्कथिता मया ॥ ३,१.
कल्पाच्या सुरुवातीला स्वयंभुव मन्वंतर मी सांगितलं, देव आणि सप्तर्षी सुद्धा योग्य प्रकारे सांगितले.