मृन्मयं हि गृहं यदून्मृदा लिप्त स्थिरं भवेत् । पार्थिवोऽयं तथा देहः पार्थिवैः परमाणभिः
मातीचे घर मातीने लिंपले की मजबूत होते, त्याचप्रमाणे हा देहही पृथ्वीच्या कणांनी बनलेला आहे.
. यव-गोधूम-मुदूगादि घृतं तैलं पयो दधि । गुड फलादीनि तथा पार्थिवाः परमाणवः
जव, गहू, डाळी, तूप, तेल, दूध, दही, गूळ, फळे — ही सर्व पृथ्वीच्या कणांनी बनलेली आहेत.
तदेतदू भवता ज्ञात्वा मृष्टामृष्टविचारि यत् । तन्मनः समातालम्बि कार्य्यं साम्यं हि मुक्तय
हे जाणून, चविष्ट आणि न चविष्ट यातला फरक समजून घ्या. मन नेहमी समत्वात ठेवा, कारण समत्व हेच मुक्तीचे साधन आहे.
इतायाकर्ण्य वच्स्तस्य परमार्थाश्रितं नृफ! प्रणिपत्य महाभागे निदाघो वाक्यमब्रवीत्
राजा, या परमसत्यावर आधारलेल्या ऋभुंच्या वचनांचे ऐकून, निदाघाने मोठ्या आदराने नमस्कार केला आणि म्हणाला—
प्रसीद मद्धितार्थाय कथ्यतां यस्त्वमागतः । नष्टो मोहस्तवाकर्ण्य वचांस्येतानि मे द्रिज
कृपा करा आणि माझ्या हितासाठी तुम्ही का आलात ते सांगा. तुमची ही वचने ऐकून माझा मोह नाहीसा झाला आहे, ब्राह्मणा.
ऋभुरस्मि तवाचार्य्यः प्रज्ञादानाय ते द्रिज! इहागतोऽहं यास्यामि परमार्थस्तवोदितः
मी ऋभु आहे, तुझा गुरु, तुला ज्ञान देण्यासाठी आलो आहे, ब्राह्मणा. आता मी निघतो, कारण तुला परमसत्य सांगितले आहे.
एवमेकमिदं विद्धि न भेदि सकलं जगत् । वासुदेवाभिधेयस्य स्वरूपं परमात्मनः
हे जाण, हे सर्व जग एकच आहे, यात काही वेगळेपण नाही. हे वासुदेव नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या परमात्म्याचे खरे स्वरूप आहे.
तथेत्युक्त्वा निदाघेन प्रणिपातपुरः सरम् । पूजितः परया भतया इच्छातः प्रययावृभुः
निदाघाने ‘तसेच’ म्हणत आदराने वाकून ऋभुंची मोठ्या भक्तीने पूजा केली, आणि ऋभु इच्छेनुसार निघून गेले.
ऋबुर्वर्षसहस्त्र तु समतीते नरेश्वर! निदाघज्ञानदानाय तदेव नगरं ययौ
राजा, जेव्हा एक हजार वर्षे पूर्ण झाली, तेव्हा ऋभु पुन्हा त्या नगरात गेला, निदाघाला ज्ञान देण्यासाठी.
नगरस्य वहिः सोऽथ निदाघं ददृशे मुनिः । महाबलपरीवारे पुरं विशति पार्थिवे
मग त्या नगराच्या बाहेर, ऋषीने निदाघाला पाहिले, जो मोठ्या सेवकांच्या समूहासह राजाच्या नगरात प्रवेश करत होता.
दूरे स्थितं महाभागं जंनसम्मर्द्द वर्ज्जकम् । क्षु त्क्षामकण्ठमायान्तमराण्यात् ससमितुकुशम्
त्याने दूर उभा असलेला, लोकांच्या गर्दीपासून दूर राहणारा, कोरड्या गळ्याने, जंगलातून समिधा आणि कुश घेऊन येणारा तेजस्वी निदाघ पाहिला.
दृष्वा निदाघं स ऋभुरुपगम्याभिवाद्य च । उवाच कस्मादेकान्ते स्थीयते भवता द्रिज
निदाघाला पाहून ऋभु त्याच्याकडे गेला, नमस्कार केला आणि म्हणाला, 'द्विजा, तू इथे एकटाच का उभा आहेस?'
बो विप्र ! जनसम्मर्द्दो महानेष महनिष जनिश्वरे । प्रविविक्षौ पुरं रम्यं तेनात्र स्थीयते मया
'ब्राह्मण, इथे मोठी गर्दी आहे, राजाधिराज; म्हणून मी त्या सुंदर नगरात जाण्याऐवजी इथे उभा आहे.'
नराधिपोऽत्र कतमः कतमश्चेतरो जनः । कथ्यतां मे द्रिजश्वेष्ठ! त्वमभिज्ञो मतो मम
'इथे राजा कोण आणि बाकीचे लोक कोण आहेत? हे मला सांग, श्रेष्ठ द्विजा, कारण मी तुला ज्ञानी समजतो.'
योऽयं गजेन्द्रमुन्मत्तमद्रिश्वृङ्गसमुच्छिर्तम् । अधिरूढो नरेन्द्रोऽयं परलोकस्तथेतरः
'जो मोठ्या हत्तीवर बसला आहे, ज्याचे डोके पर्वताच्या शिखरासारखे उंच आहे, तो राजा आहे; उरलेले इतर लोक आहेत.'
एतौ हि गज-राजानौ युगपदू दशितौ मम । बवता न विशेषेण पृथकूचिह्नपिलक्षणौ
'हे दोन, राजा आणि हत्ती, दोघेही मला सारखेच दिसतात; पण तू त्यांच्यात काही वेगळेपण दाखवत नाहीस.'
तत् कथ्यतां महाभाग ! विशेषो भवतानयोः । ज्ञातु मिच्छाम्यहं कोऽत्र गजः को वा नराधिपः
'म्हणून, हे तेजस्वी, या दोघांमध्ये काय फरक आहे ते मला सांग; इथे हत्ती कोण आणि राजा कोण हे मला जाणून घ्यायचे आहे.'
गजो योऽयमधो ब्रह्मन् ! उपर्य्यस्यैष भूपतिः
'ब्राह्मण, जो खाली आहे तो हत्ती आहे; जो वर आहे तो राजा आहे.'
जानाम्यहं यथा ब्रह्म स्तथा मामवबोधम । अवःशह्दनिगद्य किं किञ्चोद्ध्व मभिधीयते
'हे ब्राह्मण, हे मला तुझ्यासारखंच माहीत आहे; पण तू असं का बोलतोस, आणि यामध्ये अजून काय अर्थ आहे?'
इत्युक्तः सहसारुह्म निदाघः प्राह त ऋबुम् । श्रूयतां कथयाम्येष यन्मां त्वं परिपृच्छसि
असं ऐकून निदाघ पटकन वर चढला आणि ऋभुला म्हणाला, 'ऐक, तू जे विचारलेस ते मी सांगतो.'
उपर्य्यहं यथा राजा त्वमधः कूञ्जरो यथा । अवबोधाय ते ब्रह्मन् ! दृष्टान्तो दसितो मया
'जसं मी आता वर आहे आणि तू खाली आहेस, तसंच हत्तीवर राजा बसतो, हे तुला समजावण्यासाठी मी तुला हे उदाहरण दिलं.'
त्वं राजेव द्रिजश्वेष्ठ! स्थितोऽहं गजवद् यदि । तदेतत् त्वं समाचक्ष्व कतमस्त्वमहं तता
'जर तू राजासारखा आहेस, श्रेष्ठ द्विजा, आणि मी हत्तीप्रमाणे उभा आहे, तर सांग, यात तू कोण आणि मी कोण?'
इत्युक्तः सत्वरं तस्य प्रगृह्म चरणावुभौ । निदाघः प्राह भगवानाचार्य्यस्त्वमृबुध्रुर्वम्
असं ऐकून निदाघाने पटकन त्याचे दोन्ही पाय धरले आणि म्हणाला, 'तुम्ही पूज्य गुरु ऋभु आहात आणि मी निदाघ आहे.'
नान्यस्यादू तसंस्कारस्कृतं मानसं तथा । यथाचार्य्यस्य तन त्वां मन्ये प्राप्तमह गुरुम् ।। 16 तवोपदेशदानाय पूर्व्वशुश्रूषणादृतः । गुरुस्तेऽहमृभुर्नाम्रा निदाघ! समुपागतः
शिष्याचे मन गुरूच्या संस्कारानेच घडते, दुसऱ्याच्या नाही; म्हणून मी समजतो की तू श्रेष्ठ गुरु गाठला आहेस.
तदेतदुपदिष्टं सङ्क्ष पेण महामते । परमार्थसारभूतं यददूतैमशेषतः
हे बुद्धिमान, मी तुला संक्षिप्तपणे, माझ्या कडून पूर्णपणे शिकवलेलं, सर्वश्रेष्ठ सत्याचं सार सांगितलं आहे.
एवमुक्त्वा ययौ विद्रान् निदाघं स ऋबुर्गुरुः । नदाघोऽप्युपदेशीन तेनादूतैपरोऽभवत्
असं सांगून गुरु ऋभु तिथून निघून गेला; आणि निदाघाने त्याच्या शिकवणीनं परमार्थात मन लावलं.
सर्व्भूतान्यभेदेन ददृशे स तदान्मनः । यथा ब्रह्मपरो मुक्तिपवाप परमां द्रिज
त्या वेळी त्याच्या मनाने सर्व जिवांना एकसारखेच पाहिले; जसं ब्रह्मात एकरूप झालेल्या भक्ताला परम मुक्ती मिळते, तसं.
तथा त्वमपि धर्म्मज्ञ ! तुल्यात्मरिपुबान्धवः । भव सर्व्वगतं जानन्नात्मानमवनीपते
म्हणून, धर्म जाणणाऱ्या राजा, तू सुद्धा मित्र आणि शत्रू यांच्यात फरक न करता, सर्वत्र आत्मा आहे हे ओळखून वाग.
सितनीलादिभेदेन यथैकः दृश्यते नभः । भ्रान्तिदृष्टिभिरात्मापि तथैकं सन् पृथक् पृथक्
जसं आकाश एकच असूनही, पांढरं, निळं असं वेगवेगळं दिसतं, तसं एकच आत्मा अज्ञानामुळे वेगळा वेगळा भासतो.
एकः समस्तं यदिहास्ति किञ्चित् तदच्युतो नास्ति परं ततोऽन्यत् । सोऽहं स च त्वं स च सर्व्वमेत- दात्मखरूपं त्यज भेदमोहम्
इथे जे काही एकरूप आहे, तेच नाश न होणारे आहे; त्यापलीकडे काहीच नाही. मी तेच आहे, तू तेच आहेस, आणि हे सर्वही तेच आहे; म्हणून, भेदाची माया सोड.