शब्दोऽहमिति दोषाय आत्मन्येष तथैव तत् । अनात्मन्यात्मविज्ञानं शब्दो वा भ्रान्तिलक्षणाः
'मी आहे' असे बोलणे आत्म्यासाठी चुकीचे ठरते, आणि तसेच आहे; जेव्हा आत्म्याचे ज्ञान अनात्म्यात किंवा केवळ शब्दातच असते, तेव्हा ती भ्रमाचीच निशाणी आहे.
जिह्वा ब्रवीत्यहमिति दन्तोष्ठौ तालुक नृप! एते नाहं यतः सर्वे वाङूनिष्पादनहेतवः
राजा, जीभ 'मी आहे' असे बोलते, तशीच दात, ओठ आणि तालुही; पण हे सर्व खरे 'मी' नाहीत, कारण हे फक्त वाणी निर्माण करण्याची साधने आहेत.
किंहेतुभिर्वदत्येषा वागेवाहमिति स्वयम् । तथापि वाग् नाहमेतद् वक्तु मित्थं न युज्यते
वाणी स्वतः 'मी आहे' असे का म्हणते? तरीही, वाणी म्हणजे मी नाही; म्हणून असे बोलणे योग्य नाही.
पिण्डः पृथग् यतः पुसः शिरः पाण्यादिलक्षणाः । ततोऽहमिति कुत्रैतां संज्ञां राजन्! करोम्यहम्
हे राजा, शरीर हे डोके, हात वगैरे वेगवेगळ्या भागांचे एकत्रित रूप आहे; मग मी यापैकी कुठल्याही भागाला 'मी' असे कसे म्हणू शकतो?
यद्यन्योऽस्ति परः कोऽपि मत्तः पार्थिवसत्तम ! तदैषोऽहमयञ्चान्यो वक्तुमेवमपीष्यते
हे श्रेष्ठ राजा, जर माझ्यापासून वेगळा कोणी दुसरा आहे, तर 'मी हा आहे आणि तो दुसरा आहे' असे म्हणणे योग्य ठरेल.
यदा समस्तदेहेषु पुमानेको व्यवस्थितः । तदा हि को भवान् कोऽहमित्येतद् विफलं वचः
जेव्हा एकच पुरुष सर्व शरीरांत आहे, तेव्हा 'तुम्ही कोण?' किंवा 'मी कोण?' हे प्रश्न निरर्थक ठरतात.
त्वं राजा शिबिका चेयमिमे वाहाः पुरः सराः । अयञ्च भवतो लोको न सदेतन्नृपोच्यते
तुम्ही राजा आहात, ही पालखी आहे, हे वाहणारे आहेत, आणि हा समोरचा रस्ता आहे; हा सर्व जग तुमचाच आहे, हे राजा, पण हे खरे नाही.
वृक्षदू दारु ततश्चैयं शिबिका त्वदधिष्ठिता । किं वृक्षसंज्ञा वास्याः स्याद्दारुसंज्ञाथवा नृप
ही पालखी झाडापासून मिळालेल्या लाकडापासून बनली आहे, हे राजा; तर तिला झाड म्हणावे का लाकूड म्हणावे?
वृक्षारूढो महाराजो नायं वदति ते जनः । न च दारुणि सर्वस्त्वां ब्रवीति शिबिकागतम्
कोणीही 'महारााज झाडावर बसला आहे' असे म्हणत नाही, आणि पालखीत बसला असताना 'तुम्ही लाकडात आहात' असेही कोणी म्हणत नाही.
शिबिका दारुसङ्गातो रचनास्थितिसंस्थितः । आन्वष्यतां नृपश्वेष्ठ! तद्भदे शिबिका त्वया
पालखी ही लाकडाचे तुकडे एकत्र करून बनवली आहे; हे श्रेष्ठ राजा, याचा नीट विचार करा—म्हणजे पालखी तुमच्यासोबत आहे.
एवं छत्रशलाकानां पृथगूभागो विमृश्यताम् । क्व यातं छत्रमित्येष न्यायस्त्वयि तथा मयि
अशीच छत्र आणि त्याच्या काड्यांचे भाग वेगळे वेगळे पाहा; मग छत्र कुठे गेले? हाच विचार तुमच्यावर आणि माझ्यावरही लागू होतो.
पुमान् स्त्री गौरजो वाजी कुञ्जरो विहगस्तरुः । देहेषु लोकसंज्ञयं विज्ञया कर्म्महेतुषु
पुरुष, स्त्री, गाईपासून जन्मलेला, घोडा, हत्ती, पक्षी, झाड—हे सर्व शरीरांना जगात दिलेली नावे आहेत, ज्ञान आणि कर्माच्या कारणावरून.
पुमान्न देवो न नरो न पशुर्न च पादपः । शरीराकृतिबेदास्तु भूपैते कर्म्मयोनयः
मनुष्य ना देव आहे, ना माणूस, ना पशू, ना झाड; शरीराच्या वेगवेगळ्या रूपांना, हे राजा, फक्त कर्मामुळेच हे भेद येतात.
वस्तु राजेति यल्लोके यच्च राजभटात्मकम् । तथान्यज्व नृपेत्थं तन्न सत्सङ्कल्पनामयम्
जगात ज्याला 'राजा' म्हणतात, किंवा राजा आणि त्याचे सेवक, किंवा काहीही असो, हे राजा, ते खरे नाही—ते फक्त मनाच्या कल्पनेतून आलेले आहे.
यत्तु कालान्तरेणापि नान्यां संज्ञामुपैति वै । परिणामादिसम्भूतां तदूस्तु नृप! तज्व किम्
पण जे काळ जाऊनही दुसरे नाव घेत नाही, आणि जे बदलामुळे निर्माण होत नाही—ते तसेच राहू द्या, हे राजा; त्याचा तुमच्याशी काय संबंध?
त्वं राजा सर्व्वलोकस्य पितुः पुत्रो रिपो रिपुः । पत्न्याः पतिः पिता सूनोः किं त्वा भूप ! वदाम्यहम्
तुम्ही सर्व लोकांचे राजा आहात, वडिलांचे पुत्र, शत्रूंचे शत्रू, पत्नीचे पती, मुलाचे वडील—मग मी तुम्हाला काय म्हणावे, हे राजा?
त्वं किमेतच्छिरः किं नु ग्रीवा तव तथोदरम् । किमु पादादिकं त्वं वा तवैतत् किं महीपते
राजन, तू हे डोकं आहेस का? की तुझी मान, पोट हे तुझंच आहे? की पाय वगैरे तू आहेस, की हे सगळं फक्त तुझं आहे?
समस्तावयवेभ्यस्त्वं पृथग् भूप ! व्यवस्थितः । कोऽहमित्यत्र निपुणो भूत्वा चिन्तय पार्थिव
राजा, हे सगळे अवयव वेगळे असताना, तू त्यांच्यापासून वेगळा आहेस. 'मी कोण?' असा विचार नीट समजून घे.
एवं व्यवस्थिते तत्त्वे मयाहमिति भाषितुम् । पथक् करणनिष्पाद्य शक्यते नपते! कथम्
हे खरं कळल्यावर, 'मी हा आहे' असं म्हणायचं कसं शक्य आहे, राजन, कारण आधी ते बोलण्याचं साधन तयार करावं लागतं.
श्रीपराशर उवाच निशम्य तस्येति वचः परमार्थसमन्वितम् । प्रश्रयावनतो भूत्वा तमाह नृपतिर्द्विजम् ॥ २,१४.
श्रीपराशर म्हणाले: त्या ब्राह्मणाने सांगितलेलं परम सत्याचं बोलणं ऐकून, राजा आदराने वाकून त्या ब्राह्मणाला म्हणाला.
राजोवाच भगवन्यत्त्वया प्रोक्तं परमार्थमयं वचः । श्रुते तस्मिन्भ्रमन्तीव मनसो मम वृत्तयः ॥ २,१४.
राजा म्हणाला: भगवंत, तुम्ही सांगितलेलं हे परम सत्याचं बोलणं ऐकून, माझ्या मनाच्या प्रवृत्ती जणू भटकायला लागल्या आहेत.
एतद्विवेकविज्ञानं यदशेषेषु जन्तुषु । भवता दर्शितं विप्र तत्परं प्रकृतेर्महत् ॥ २,१४.
हे विवेक आणि ज्ञान, जे तुम्ही सर्व जीवांबद्दल दाखवलं, हेच निसर्गाचं श्रेष्ठ तत्त्व आहे, हे मला कळलं.
नाहं वहामि शिबिकां शिबिका न मयि स्थिता । शरीरमन्यदस्मत्तो येनेयं शिबिका धृता ॥ २,१४.
मी पालखी उचलत नाही, आणि पालखी माझ्यावर नाही. हे शरीर माझ्यापासून वेगळं आहे, ज्यामुळे ही पालखी उचलली जाते.
गुणप्रवृत्त्या भूतानां प्रवृत्तिः कर्मचोदिता । प्रवर्तन्ते गुणा ह्येते किं ममेति त्वयोदितम् ॥ २,१४.
सर्व गुणांच्या प्रवृत्तीमुळे, कर्माच्या प्रेरणेने जीवांची कृती होते. हे गुणच कार्य करतात, माझा त्यांच्याशी काय संबंध, असं तुम्ही सांगितलं.
एतस्मिन्परमार्थज्ञ मम श्रोत्रपथं गते । मनो विह्वलतामेति परमार्थार्थितां गतम् ॥ २,१४.
हे परम सत्याचं ज्ञान माझ्या कानावर आलं, तेव्हा माझं मन अस्थिर झालं आणि तेच परम सत्य शोधू लागलं.
पूर्वमेव महाभागं कपिलर्षिमहं द्विज । प्रष्टुमभ्युद्यतो गत्वा श्रेयः किं त्वत्र शंस मे ॥ २,१४.
पूर्वी मी मोठ्या भाग्याने कपिल ऋषींकडे जाण्याचा आणि त्यांना विचारण्याचा निर्धार केला होता. इथे काय श्रेष्ठ आहे, ते मला सांगा.
तदन्तरे च भवता यदेतद्वाक्यमीरितम् । तेनैव परमार्थार्थं त्वयि चेतः प्रधावति ॥ २,१४.
दरम्यान, तुम्ही सांगितलेलं हे बोलणं ऐकून, माझं मन पुन्हा त्या परम सत्याकडे धावू लागलं.
कपिलर्षिर्भगवतः सर्वभूतस्य वै द्विज । विष्णोरंशो जगन्मोहनाशायोर्वीमुपागतः ॥ २,१४.
कपिल ऋषी, हे ब्राह्मण, भगवान विष्णूंचा अंश आहेत, जे जगाच्या मोहाचं कारण होऊन पृथ्वीवर आले.
स एव भगवान्नूनमस्माकं हितकाम्यया । प्रत्यक्षतामत्र गतो यथैतद्भावतोच्यते ॥ २,१४.
तोच भगवान आमच्या कल्याणासाठी इथे प्रत्यक्ष प्रकट झाला आहे, असं सांगितलं जातं.
तन्मह्यं प्रणताय त्वं यच्छ्रेयः परमं द्विजः । तद्वदाखिल विज्ञानजलवीच्युदधिर्भवान् ॥ २,१४.
म्हणून मी तुम्हाला वंदन करून मागतो, मला ते श्रेष्ठ कल्याण द्या. कारण तुम्ही सर्व ज्ञानाच्या लाटांनी भरलेला महासागर आहात.