यदूद्रव्या शिबिका चेयं तदूद्रव्यो भूतसंग्रहः । भवतो मेऽखिलस्यास्य ममत्वेनोपबृ हितः
ही पालखी जशी पदार्थांनी बनली आहे, तसाच सर्व जीवांचा समूहही आहे; हे सगळं तुझं किंवा माझं आहे असं वाटणं फक्त मालकीच्या भावनेमुळे आहे.
एवमुक्त्वाभवन्मैनी स वहञ्छिबिकां द्रिज ! सोऽपि राजावतीर्य्योर्व्यं तत्पादौ जगृहे त्वरन्
असं सांगून तो ज्ञानी पुन्हा पालखी वाहू लागला; आणि तो राजा पटकन खाली उतरून त्याचे पाय धरू लागला.
भो भो विसृज्य शिबिकां प्रसादं कुरु मे द्रिज! कथ्यतां को भवानत्र जालमरूपधरः स्थितः
अहो, पालखी सोडा आणि मला कृपा करा, द्विजा! सांगा, तुम्ही कोण आहात, या अद्भुत रूपात इथे उभे राहिलात?
यो भवान् यन्निमित्तं वा यदागमनकारण्म् । तत्सर्वं कथ्यतां विदून् ! मह्म शुश्रूषवे त्वया
तुम्ही कोण, कशासाठी आलात आणि येण्याचं कारण काय, हे सगळं सांगा, ज्ञानीहो! मी तुमचं ऐकायला उत्सुक आहे.
श्रूयतां कोऽहमित्येतदूक्तुं भूप! न शक्यते । उपभोगनिमित्तञ्च सर्वत्र गमनक्रिया
हे राजा, 'मी कोण आहे' हे सांगणं शक्य नाही; आणि सर्व ठिकाणी उपभोगासाठीच हालचाल केली जाते.
सुखदुः खोपभोगौ तु तौ देहाद्यु पपादकौ । धर्माधर्मोद्भवौ भोक्तु जन्तुर्देहादिमृच्छति
सुखदुःखाचा अनुभव देह आणि इतर इंद्रियांनी मिळतो; धर्म आणि अधर्म यांपासून ते निर्माण होतात, आणि प्राणी त्यांना भोगण्यासाठी देह प्राप्त करतो.
सर्वस्यैव हि बूपाल ! जन्तोः सर्वत्र कारणम् । धर्माधर्मौ यतः कस्मात् कारणां पृच्छयते त्वया
राजा, प्रत्येक प्राण्यासाठी धर्म आणि अधर्म हेच सर्व गोष्टींचं कारण आहेत; मग कारण काय विचारता?
धर्माधमां न सन्देहः सर्वकार्य्येषु कारणम् । उपभोगनिमित्तञ्च देहाद्द हान्तरागमः
सर्व कर्मांचं मूळ कारण धर्म आणि अधर्म आहेत, यात शंका नाही; आणि उपभोगासाठी देह मिळतो आणि नंतर तो सोडावा लागतो.
यत्त्वैतद भवता प्रोक्त कोऽहमित्येतदात्मनः । वक्तु न शक्यते श्रोतु तन्ममेच्छा प्रवर्त्तते
तुम्ही विचारलेले 'मी कोण?' हे आत्म्याबद्दलचे प्रश्न न सांगता येतात, न ऐकता येतात; तरीही, हे जाणून घेण्याची इच्छा माझ्या मनात निर्माण होते.
योऽस्ति सोऽहमिति ब्रह्मन्! कथं वक्तुं न शक्यते । आत्मन्येष न दोषाय शब्दोऽहमिति यो द्रिज
हे ब्राह्मण! जर कोणी आहे, तर 'तो मीच आहे' असे का बोलता येऊ नये? आत्म्याबद्दल 'मी आहे' हे शब्द चुकीचे नाहीत, हे द्विज.
शब्दोऽहमिति दोषाय आत्मन्येष तथैव तत् । अनात्मन्यात्मविज्ञानं शब्दो वा भ्रान्तिलक्षणाः
'मी आहे' असे बोलणे आत्म्यासाठी चुकीचे ठरते, आणि तसेच आहे; जेव्हा आत्म्याचे ज्ञान अनात्म्यात किंवा केवळ शब्दातच असते, तेव्हा ती भ्रमाचीच निशाणी आहे.
जिह्वा ब्रवीत्यहमिति दन्तोष्ठौ तालुक नृप! एते नाहं यतः सर्वे वाङूनिष्पादनहेतवः
राजा, जीभ 'मी आहे' असे बोलते, तशीच दात, ओठ आणि तालुही; पण हे सर्व खरे 'मी' नाहीत, कारण हे फक्त वाणी निर्माण करण्याची साधने आहेत.
किंहेतुभिर्वदत्येषा वागेवाहमिति स्वयम् । तथापि वाग् नाहमेतद् वक्तु मित्थं न युज्यते
वाणी स्वतः 'मी आहे' असे का म्हणते? तरीही, वाणी म्हणजे मी नाही; म्हणून असे बोलणे योग्य नाही.
पिण्डः पृथग् यतः पुसः शिरः पाण्यादिलक्षणाः । ततोऽहमिति कुत्रैतां संज्ञां राजन्! करोम्यहम्
हे राजा, शरीर हे डोके, हात वगैरे वेगवेगळ्या भागांचे एकत्रित रूप आहे; मग मी यापैकी कुठल्याही भागाला 'मी' असे कसे म्हणू शकतो?
यद्यन्योऽस्ति परः कोऽपि मत्तः पार्थिवसत्तम ! तदैषोऽहमयञ्चान्यो वक्तुमेवमपीष्यते
हे श्रेष्ठ राजा, जर माझ्यापासून वेगळा कोणी दुसरा आहे, तर 'मी हा आहे आणि तो दुसरा आहे' असे म्हणणे योग्य ठरेल.
यदा समस्तदेहेषु पुमानेको व्यवस्थितः । तदा हि को भवान् कोऽहमित्येतद् विफलं वचः
जेव्हा एकच पुरुष सर्व शरीरांत आहे, तेव्हा 'तुम्ही कोण?' किंवा 'मी कोण?' हे प्रश्न निरर्थक ठरतात.
त्वं राजा शिबिका चेयमिमे वाहाः पुरः सराः । अयञ्च भवतो लोको न सदेतन्नृपोच्यते
तुम्ही राजा आहात, ही पालखी आहे, हे वाहणारे आहेत, आणि हा समोरचा रस्ता आहे; हा सर्व जग तुमचाच आहे, हे राजा, पण हे खरे नाही.
वृक्षदू दारु ततश्चैयं शिबिका त्वदधिष्ठिता । किं वृक्षसंज्ञा वास्याः स्याद्दारुसंज्ञाथवा नृप
ही पालखी झाडापासून मिळालेल्या लाकडापासून बनली आहे, हे राजा; तर तिला झाड म्हणावे का लाकूड म्हणावे?
वृक्षारूढो महाराजो नायं वदति ते जनः । न च दारुणि सर्वस्त्वां ब्रवीति शिबिकागतम्
कोणीही 'महारााज झाडावर बसला आहे' असे म्हणत नाही, आणि पालखीत बसला असताना 'तुम्ही लाकडात आहात' असेही कोणी म्हणत नाही.
शिबिका दारुसङ्गातो रचनास्थितिसंस्थितः । आन्वष्यतां नृपश्वेष्ठ! तद्भदे शिबिका त्वया
पालखी ही लाकडाचे तुकडे एकत्र करून बनवली आहे; हे श्रेष्ठ राजा, याचा नीट विचार करा—म्हणजे पालखी तुमच्यासोबत आहे.
एवं छत्रशलाकानां पृथगूभागो विमृश्यताम् । क्व यातं छत्रमित्येष न्यायस्त्वयि तथा मयि
अशीच छत्र आणि त्याच्या काड्यांचे भाग वेगळे वेगळे पाहा; मग छत्र कुठे गेले? हाच विचार तुमच्यावर आणि माझ्यावरही लागू होतो.
पुमान् स्त्री गौरजो वाजी कुञ्जरो विहगस्तरुः । देहेषु लोकसंज्ञयं विज्ञया कर्म्महेतुषु
पुरुष, स्त्री, गाईपासून जन्मलेला, घोडा, हत्ती, पक्षी, झाड—हे सर्व शरीरांना जगात दिलेली नावे आहेत, ज्ञान आणि कर्माच्या कारणावरून.
पुमान्न देवो न नरो न पशुर्न च पादपः । शरीराकृतिबेदास्तु भूपैते कर्म्मयोनयः
मनुष्य ना देव आहे, ना माणूस, ना पशू, ना झाड; शरीराच्या वेगवेगळ्या रूपांना, हे राजा, फक्त कर्मामुळेच हे भेद येतात.
वस्तु राजेति यल्लोके यच्च राजभटात्मकम् । तथान्यज्व नृपेत्थं तन्न सत्सङ्कल्पनामयम्
जगात ज्याला 'राजा' म्हणतात, किंवा राजा आणि त्याचे सेवक, किंवा काहीही असो, हे राजा, ते खरे नाही—ते फक्त मनाच्या कल्पनेतून आलेले आहे.
यत्तु कालान्तरेणापि नान्यां संज्ञामुपैति वै । परिणामादिसम्भूतां तदूस्तु नृप! तज्व किम्
पण जे काळ जाऊनही दुसरे नाव घेत नाही, आणि जे बदलामुळे निर्माण होत नाही—ते तसेच राहू द्या, हे राजा; त्याचा तुमच्याशी काय संबंध?
त्वं राजा सर्व्वलोकस्य पितुः पुत्रो रिपो रिपुः । पत्न्याः पतिः पिता सूनोः किं त्वा भूप ! वदाम्यहम्
तुम्ही सर्व लोकांचे राजा आहात, वडिलांचे पुत्र, शत्रूंचे शत्रू, पत्नीचे पती, मुलाचे वडील—मग मी तुम्हाला काय म्हणावे, हे राजा?
त्वं किमेतच्छिरः किं नु ग्रीवा तव तथोदरम् । किमु पादादिकं त्वं वा तवैतत् किं महीपते
राजन, तू हे डोकं आहेस का? की तुझी मान, पोट हे तुझंच आहे? की पाय वगैरे तू आहेस, की हे सगळं फक्त तुझं आहे?
समस्तावयवेभ्यस्त्वं पृथग् भूप ! व्यवस्थितः । कोऽहमित्यत्र निपुणो भूत्वा चिन्तय पार्थिव
राजा, हे सगळे अवयव वेगळे असताना, तू त्यांच्यापासून वेगळा आहेस. 'मी कोण?' असा विचार नीट समजून घे.
एवं व्यवस्थिते तत्त्वे मयाहमिति भाषितुम् । पथक् करणनिष्पाद्य शक्यते नपते! कथम्
हे खरं कळल्यावर, 'मी हा आहे' असं म्हणायचं कसं शक्य आहे, राजन, कारण आधी ते बोलण्याचं साधन तयार करावं लागतं.
श्रीपराशर उवाच निशम्य तस्येति वचः परमार्थसमन्वितम् । प्रश्रयावनतो भूत्वा तमाह नृपतिर्द्विजम् ॥ २,१४.
श्रीपराशर म्हणाले: त्या ब्राह्मणाने सांगितलेलं परम सत्याचं बोलणं ऐकून, राजा आदराने वाकून त्या ब्राह्मणाला म्हणाला.