गृहीतो विष्टिना विप्रः सर्वज्ञानैकभाजनम् । जातिस्मणेऽसौ पापस्य क्षयकाम उवाह ताम्
सर्व ज्ञानाचा एकमेव पात्र असलेला, आणि आपले पूर्वजन्म आठवणारा तो ब्राह्मण, पाप नष्ट व्हावे म्हणून, जबरदस्तीने कामावर धरल्यावर पालखी वाहू लागला.
ययौ जड़गतिः सोऽथ युगमात्रवलोकनः । कुर्वन् मतिमतां श्रेष्ठस्तदन्ये त्वरितं ययुः
तो वृद्धासारख्या चालण्याने, थोड्या थोड्या वेळाने पाहत पुढे गेला; पण इतर हुशार लोक लवकर पुढे गेले.
विलोक्य नृपतिः सोऽथ विषमां शिबिकागतिम् । किमेतदित्याह समं गम्यतां शिबिकावहाः
राजाने पालखीची असमान हालचाल पाहून विचारले, 'हे काय? पालखी नीट, सम प्रमाणात उचला, पालखी वाहणाऱ्यांनो!'
पुनस्तथैव शिबिकां विलोक्य विषमां हि सः । नृपः किमेतदित्याह भवद भिर्गम्यतेऽन्यथा
पुन्हा एकदा पालखी असमान चालताना पाहून राजाने विचारले, 'हे काय? तुम्ही पालखी नीट का उचलत नाही?'
भूपतेर्वदतस्तस्य श्रुत्वेत्थं बहुशो वचः । शिबिकावाहकाः प्रोचुरयं यातीत्यसत्वरम्
राजा वारंवार असे म्हणताना ऐकून, पालखी वाहणाऱ्यांनी उत्तर दिले, 'हा माणूस हळू चालतो आहे.'
किं श्रान्तोऽस्यल्पमद्वानं त्वयोढा शिहिका मम । किमायाससहो न त्वं पीनानसि निरीक्ष्यसे
'फक्त थोडे अंतर चालूनच तुला दम लागला का? की तू मजबूत दिसतोस पण कष्ट सहन करू शकत नाहीस?'
नाहं पीवान्न चैवोढा शिबिका भवतो मया । न श्रान्तोऽस्मि न चायासः सोञव्योऽस्ति महीपते
'मी मजबूत नाही, ना मी तुमची पालखी वाहतो आहे. मला दम लागलेला नाही, ना मला कसलाही त्रास होत आहे, राजन.'
प्रत्यक्षं दृश्यसे पीवानद्यांपि शिबिका त्वयि । श्रमश्व भारोदूहने भवत्येव हि देहिनाम्
'तुम्ही प्रत्यक्ष पाहता की मी मजबूत आहे आणि पालखीही माझ्यावर आहे. शरीर असलेल्या प्रत्येकाला ओझे वाहताना दम लागतोच.'
प्रत्यक्ष भवता भूप ! यदू दृष्ट मम तदूद । बलवानबलश्चेति वाच्यं पश्वादू विशेषणम्
'राजन, तुम्ही माझ्यात जे प्रत्यक्ष पाहता—मी मजबूत आहे की दुर्बल—हे गुण फक्त जनावरांसाठी सांगावे, आत्म्यासाठी नव्हे.'
त्वयोढ़ा शिबिका चेति त्वय्यद्यापि च संस्थिता । मिथ्यैतदत्र तु भवाञ्छृणोतु वचनं मम
'पालखी तुमची आहे आणि ती तुमच्यावर ठेवली आहे असे जरी मानले, तरी हे चुकीचे आहे; पण या विषयावर माझे बोल ऐका.'
भूमौ पादयुगस्यास्था जह्घ पाददूये स्थिते । ऊरू जङ्घादूयावस्थौ तदाधारं तथोदरम्
पायांची जोडी जमिनीवर ठेवली की, पाय आणि पिंडऱ्या जमिनीला लागतात; पिंडऱ्यांवर मांड्या असतात आणि त्यावर पोट असतं, जे त्यांना आधार देतं.
वक्षः स्थलं तथा बाहू स्कन्धौ चोदरसंस्थितौ । स्कन्धाश्रितेयं शिबिका मम भारोऽत्र किकृतः
छाती, हात आणि खांदे हे सगळं पोटाच्या वर असतं; ही पालखी खांद्यांवर ठेवलेली आहे, म्हणून तिचा भार इथे उचलला जातो.
शिबिकायां स्थितं चेदं वपुस्त्वदुपलक्षितम् । तत्र त्वमहमप्यत्र प्रोच्यते चेदमन्यथा
ही देह, जी तुला पालखीत बसलेली दिसते, तिला 'तू' किंवा 'मी' असं म्हटलं, तर ते खरं नाही, ते वेगळंच आहे.
अहं त्वञ्च तथान्ये च भूतैरुह्माम पार्थिव । गुणप्रवाहपतितो भूतवर्गोऽपि यात्ययम्
राजा, तू, मी आणि इतर सगळेही या पंचमहाभूतांनी उचलले जातो; आणि गुणांच्या प्रवाहात पडलेली ही सृष्टी देखील शेवटी नष्ट होते.
कर्मवश्या गुणाश्चैते सत्त्वाद्या- पृथिवीपते ! अविद्यासञ्चितं कर्म्म तज्वाशेषेषु जन्तुषु
राजा, सत्त्वादी हे सगळे गुण कर्माच्या अधीन आहेत; आणि अज्ञानामुळे साठवलेलं कर्म सर्व प्राण्यांना बांधून ठेवतं.
आत्मा शुद्धोऽक्षरः शान्तो निर्गुणः प्रकृतेः परः । प्रवृद्धयपचयौ नास्य एकस्याखिलजन्तुषु
आत्मा शुद्ध, अविनाशी, शांत, निर्गुण आणि प्रकृतीच्या पलीकडचा आहे; सर्व प्राण्यांमध्ये या एकाच्यासाठी वाढ किंवा क्षय नाही.
यदा नोपचयस्तस्य न चैवापचये नृप! तदा पीवानसीतीत्थं कया युत्तया त्वयेरितम्
राजा, ज्या वेळी त्याला ना वाढ होते ना घट, तेव्हा 'तो स्थूल आहे किंवा कृश आहे' असं तू कोणत्या विचाराने म्हणलास?
भू-पाद-जङ्घा-क्ठ्यूरु-जठरादिषु संस्थिते । शिबिकेयं यता स्कन्धे तथा भारः समस्त्वया
जसं पालखी खांद्यावर ठेवली जाते, तसंच पाय, पिंड्या, मांड्या, पोट इत्यादींवर भार असतो, तसाच भार तुझ्यावरही आहे.
तदान्यैर्जन्तुभर्भूप ! शिबिकोढा न केवलम् । लै-द्रुम-गृहोत्थोऽपि पृथिवीसम्भवोऽपि वा
राजा, ही पालखी फक्त तुझ्यामुळेच नाही, तर इतर जीवांमुळेही उचलली जाते; ती लाकूड, झाड, घर किंवा अगदी पृथ्वीपासून बनलेली असू शकते.
यदा पुसः पृथग्भावः प्राकृतैः कारणौर्नृप ! सोढव्यस्तु तदायासः कथं वा नृपते । मया
राजा, ज्या वेळी वाहणाऱ्याचं वेगळेपण नैसर्गिक कारणांमुळे येतं, तेव्हा तो कष्ट सहन करावा लागतो; मग तो कष्ट मी कसा सहन करावा?
यदूद्रव्या शिबिका चेयं तदूद्रव्यो भूतसंग्रहः । भवतो मेऽखिलस्यास्य ममत्वेनोपबृ हितः
ही पालखी जशी पदार्थांनी बनली आहे, तसाच सर्व जीवांचा समूहही आहे; हे सगळं तुझं किंवा माझं आहे असं वाटणं फक्त मालकीच्या भावनेमुळे आहे.
एवमुक्त्वाभवन्मैनी स वहञ्छिबिकां द्रिज ! सोऽपि राजावतीर्य्योर्व्यं तत्पादौ जगृहे त्वरन्
असं सांगून तो ज्ञानी पुन्हा पालखी वाहू लागला; आणि तो राजा पटकन खाली उतरून त्याचे पाय धरू लागला.
भो भो विसृज्य शिबिकां प्रसादं कुरु मे द्रिज! कथ्यतां को भवानत्र जालमरूपधरः स्थितः
अहो, पालखी सोडा आणि मला कृपा करा, द्विजा! सांगा, तुम्ही कोण आहात, या अद्भुत रूपात इथे उभे राहिलात?
यो भवान् यन्निमित्तं वा यदागमनकारण्म् । तत्सर्वं कथ्यतां विदून् ! मह्म शुश्रूषवे त्वया
तुम्ही कोण, कशासाठी आलात आणि येण्याचं कारण काय, हे सगळं सांगा, ज्ञानीहो! मी तुमचं ऐकायला उत्सुक आहे.
श्रूयतां कोऽहमित्येतदूक्तुं भूप! न शक्यते । उपभोगनिमित्तञ्च सर्वत्र गमनक्रिया
हे राजा, 'मी कोण आहे' हे सांगणं शक्य नाही; आणि सर्व ठिकाणी उपभोगासाठीच हालचाल केली जाते.
सुखदुः खोपभोगौ तु तौ देहाद्यु पपादकौ । धर्माधर्मोद्भवौ भोक्तु जन्तुर्देहादिमृच्छति
सुखदुःखाचा अनुभव देह आणि इतर इंद्रियांनी मिळतो; धर्म आणि अधर्म यांपासून ते निर्माण होतात, आणि प्राणी त्यांना भोगण्यासाठी देह प्राप्त करतो.
सर्वस्यैव हि बूपाल ! जन्तोः सर्वत्र कारणम् । धर्माधर्मौ यतः कस्मात् कारणां पृच्छयते त्वया
राजा, प्रत्येक प्राण्यासाठी धर्म आणि अधर्म हेच सर्व गोष्टींचं कारण आहेत; मग कारण काय विचारता?
धर्माधमां न सन्देहः सर्वकार्य्येषु कारणम् । उपभोगनिमित्तञ्च देहाद्द हान्तरागमः
सर्व कर्मांचं मूळ कारण धर्म आणि अधर्म आहेत, यात शंका नाही; आणि उपभोगासाठी देह मिळतो आणि नंतर तो सोडावा लागतो.
यत्त्वैतद भवता प्रोक्त कोऽहमित्येतदात्मनः । वक्तु न शक्यते श्रोतु तन्ममेच्छा प्रवर्त्तते
तुम्ही विचारलेले 'मी कोण?' हे आत्म्याबद्दलचे प्रश्न न सांगता येतात, न ऐकता येतात; तरीही, हे जाणून घेण्याची इच्छा माझ्या मनात निर्माण होते.
योऽस्ति सोऽहमिति ब्रह्मन्! कथं वक्तुं न शक्यते । आत्मन्येष न दोषाय शब्दोऽहमिति यो द्रिज
हे ब्राह्मण! जर कोणी आहे, तर 'तो मीच आहे' असे का बोलता येऊ नये? आत्म्याबद्दल 'मी आहे' हे शब्द चुकीचे नाहीत, हे द्विज.