पितर्युपरते सोऽथ भ्रातृ-भ्रातृव्य-बान्धवैः । कारितः क्षेत्रकर्मादि कदन्नाहारपोषितः
वडील गेल्यावर, भावंडं, चुलत भावंडं आणि नातेवाईकांनी त्याच्याकडून शेतकाम वगैरे करवून घेतलं आणि त्याला फक्त साधं अन्न देऊन पोसत राहिले.
स तूक्षपीनावयवो जद़कारी च कर्मणि । सर्वलोकोपकरणां बभूवाहारवेतनः
त्याचं अंग कृश, कामात जडपणा असला तरी, तो सर्वांचं उपकार करत असे आणि त्याला केवळ अन्न एवढंच वेतन मिळत असे.
[तं तादृशमसंस्कारं विप्राकृविचेष्टितम् । क्षत्ता पृषतराजस्य काल्यै पशुमकल्पयत्
राजाच्या आज्ञेने, जेव्हा कक्षपालाने त्याला अशिक्षित आणि ब्राह्मण नसावा अशा वागणुकीत पाहिले, तेव्हा त्याने त्याला काळीदेवीच्या बलिप्रसंगी पशू म्हणून तयार केले.
रात्रौ तं समलङकृत्य वैशसस्य विधानतः । अधिष्ठितं महाकाली ज्ञात्वा योगेश्वरं तथा
रात्री, वैश्यस बलिप्रकारानुसार त्याला सजवून, महाकाळी देवीने जाणले की योगेश्वर तिथे आहे, आणि ती स्वतः त्या ठिकाणी प्रकट झाली.
ततः खड गं समादाय निशितं निशि सा तथा । क्षत्तार क्रूरकर्माणमच्छिनत् कण्ठमूलतः । स्वपार्षदयुता देवी पपौ रुधिरमुल्वणम्
मग रात्री, देवीने तीक्ष्ण तलवार घेतली आणि आपल्या सोबत्यांसह त्या कक्षपालाचा गळा मुळापासून छाटला आणि त्याचे रक्त पिऊन टाकले.
ततः सौवीरराजस्य प्रयातस्य महात्मनः । विष्टिकर्ताथ मन्येत विष्टियोग्योऽयमित्यपि
त्यानंतर, सौवीर राजाने प्रवास सुरू केला तेव्हा, जबरदस्तीने कामावर लावणारा अधिकारी म्हणाला, 'हा माणूस जबरदस्तीच्या कामासाठी योग्य आहे.'
तं तादृशं महात्मानं भस्मच्छन्नमिवानलम् ।]* *[ एतदाकारबन्धनीदूयान्तर्गतबागः सर्वत्र पुस्तके न दृश्यते । श्रीधरेणाप्यस्य व्याख्या न कृता, अतः सर्वसम्मति शून्यत्वादयं बागो बन्धनीदूयगर्मै स्थापितः ।] तं तादृशमसंस्कारं विप्राकृतिविचेष्टितम् । क्षत्ता सौवीरराजस्य विष्टियोग्यममन्यत
तो महात्मा, जणू काही राखेने झाकलेला अग्नी, अशिक्षित आणि ब्राह्मण नसावा अशा वागणुकीत दिसल्यामुळे, सौवीर राजाच्या कामासाठी योग्य आहे असे कक्षपालाने समजले.
स राजा शिविकारूढो गन्तूं कृतमतिर्द्रिज ! बभूवेक्षुमतीतीरे कपिलर्षेर्वराश्रमम्
राजा, जाण्याचा निश्चय करून, पालखीवर बसला आणि इक्षुमती नदीच्या काठी असलेल्या कपिल ऋषींच्या उत्तम आश्रमाकडे निघाला.
श्रेयः किमत्र संसारे दुः खप्राये नृणामिति । प्रष्टुं तं मोक्षधर्मज्ञ कपिलाख्यं महामुनिम्
या संसारात, जो माणसांसाठी दुःखाने भरलेला आहे, सर्वश्रेष्ठ कल्याण काय आहे, हे विचारण्यासाठी, मोक्षधर्म जाणणाऱ्या कपिल नावाच्या महर्षीला तो भेटायला गेला.
उवाह शिविकां तस्य क्षत्तुर्वचनचोदितः । नृणां विष्टिगृहीतानामन्येषां सोऽपि मध्यगः
कक्षपालाच्या सांगण्यावरून, तो इतर जबरदस्तीने कामावर लावलेल्या लोकांसह राजाची पालखी उचलू लागला.
गृहीतो विष्टिना विप्रः सर्वज्ञानैकभाजनम् । जातिस्मणेऽसौ पापस्य क्षयकाम उवाह ताम्
सर्व ज्ञानाचा एकमेव पात्र असलेला, आणि आपले पूर्वजन्म आठवणारा तो ब्राह्मण, पाप नष्ट व्हावे म्हणून, जबरदस्तीने कामावर धरल्यावर पालखी वाहू लागला.
ययौ जड़गतिः सोऽथ युगमात्रवलोकनः । कुर्वन् मतिमतां श्रेष्ठस्तदन्ये त्वरितं ययुः
तो वृद्धासारख्या चालण्याने, थोड्या थोड्या वेळाने पाहत पुढे गेला; पण इतर हुशार लोक लवकर पुढे गेले.
विलोक्य नृपतिः सोऽथ विषमां शिबिकागतिम् । किमेतदित्याह समं गम्यतां शिबिकावहाः
राजाने पालखीची असमान हालचाल पाहून विचारले, 'हे काय? पालखी नीट, सम प्रमाणात उचला, पालखी वाहणाऱ्यांनो!'
पुनस्तथैव शिबिकां विलोक्य विषमां हि सः । नृपः किमेतदित्याह भवद भिर्गम्यतेऽन्यथा
पुन्हा एकदा पालखी असमान चालताना पाहून राजाने विचारले, 'हे काय? तुम्ही पालखी नीट का उचलत नाही?'
भूपतेर्वदतस्तस्य श्रुत्वेत्थं बहुशो वचः । शिबिकावाहकाः प्रोचुरयं यातीत्यसत्वरम्
राजा वारंवार असे म्हणताना ऐकून, पालखी वाहणाऱ्यांनी उत्तर दिले, 'हा माणूस हळू चालतो आहे.'
किं श्रान्तोऽस्यल्पमद्वानं त्वयोढा शिहिका मम । किमायाससहो न त्वं पीनानसि निरीक्ष्यसे
'फक्त थोडे अंतर चालूनच तुला दम लागला का? की तू मजबूत दिसतोस पण कष्ट सहन करू शकत नाहीस?'
नाहं पीवान्न चैवोढा शिबिका भवतो मया । न श्रान्तोऽस्मि न चायासः सोञव्योऽस्ति महीपते
'मी मजबूत नाही, ना मी तुमची पालखी वाहतो आहे. मला दम लागलेला नाही, ना मला कसलाही त्रास होत आहे, राजन.'
प्रत्यक्षं दृश्यसे पीवानद्यांपि शिबिका त्वयि । श्रमश्व भारोदूहने भवत्येव हि देहिनाम्
'तुम्ही प्रत्यक्ष पाहता की मी मजबूत आहे आणि पालखीही माझ्यावर आहे. शरीर असलेल्या प्रत्येकाला ओझे वाहताना दम लागतोच.'
प्रत्यक्ष भवता भूप ! यदू दृष्ट मम तदूद । बलवानबलश्चेति वाच्यं पश्वादू विशेषणम्
'राजन, तुम्ही माझ्यात जे प्रत्यक्ष पाहता—मी मजबूत आहे की दुर्बल—हे गुण फक्त जनावरांसाठी सांगावे, आत्म्यासाठी नव्हे.'
त्वयोढ़ा शिबिका चेति त्वय्यद्यापि च संस्थिता । मिथ्यैतदत्र तु भवाञ्छृणोतु वचनं मम
'पालखी तुमची आहे आणि ती तुमच्यावर ठेवली आहे असे जरी मानले, तरी हे चुकीचे आहे; पण या विषयावर माझे बोल ऐका.'
भूमौ पादयुगस्यास्था जह्घ पाददूये स्थिते । ऊरू जङ्घादूयावस्थौ तदाधारं तथोदरम्
पायांची जोडी जमिनीवर ठेवली की, पाय आणि पिंडऱ्या जमिनीला लागतात; पिंडऱ्यांवर मांड्या असतात आणि त्यावर पोट असतं, जे त्यांना आधार देतं.
वक्षः स्थलं तथा बाहू स्कन्धौ चोदरसंस्थितौ । स्कन्धाश्रितेयं शिबिका मम भारोऽत्र किकृतः
छाती, हात आणि खांदे हे सगळं पोटाच्या वर असतं; ही पालखी खांद्यांवर ठेवलेली आहे, म्हणून तिचा भार इथे उचलला जातो.
शिबिकायां स्थितं चेदं वपुस्त्वदुपलक्षितम् । तत्र त्वमहमप्यत्र प्रोच्यते चेदमन्यथा
ही देह, जी तुला पालखीत बसलेली दिसते, तिला 'तू' किंवा 'मी' असं म्हटलं, तर ते खरं नाही, ते वेगळंच आहे.
अहं त्वञ्च तथान्ये च भूतैरुह्माम पार्थिव । गुणप्रवाहपतितो भूतवर्गोऽपि यात्ययम्
राजा, तू, मी आणि इतर सगळेही या पंचमहाभूतांनी उचलले जातो; आणि गुणांच्या प्रवाहात पडलेली ही सृष्टी देखील शेवटी नष्ट होते.
कर्मवश्या गुणाश्चैते सत्त्वाद्या- पृथिवीपते ! अविद्यासञ्चितं कर्म्म तज्वाशेषेषु जन्तुषु
राजा, सत्त्वादी हे सगळे गुण कर्माच्या अधीन आहेत; आणि अज्ञानामुळे साठवलेलं कर्म सर्व प्राण्यांना बांधून ठेवतं.
आत्मा शुद्धोऽक्षरः शान्तो निर्गुणः प्रकृतेः परः । प्रवृद्धयपचयौ नास्य एकस्याखिलजन्तुषु
आत्मा शुद्ध, अविनाशी, शांत, निर्गुण आणि प्रकृतीच्या पलीकडचा आहे; सर्व प्राण्यांमध्ये या एकाच्यासाठी वाढ किंवा क्षय नाही.
यदा नोपचयस्तस्य न चैवापचये नृप! तदा पीवानसीतीत्थं कया युत्तया त्वयेरितम्
राजा, ज्या वेळी त्याला ना वाढ होते ना घट, तेव्हा 'तो स्थूल आहे किंवा कृश आहे' असं तू कोणत्या विचाराने म्हणलास?
भू-पाद-जङ्घा-क्ठ्यूरु-जठरादिषु संस्थिते । शिबिकेयं यता स्कन्धे तथा भारः समस्त्वया
जसं पालखी खांद्यावर ठेवली जाते, तसंच पाय, पिंड्या, मांड्या, पोट इत्यादींवर भार असतो, तसाच भार तुझ्यावरही आहे.
तदान्यैर्जन्तुभर्भूप ! शिबिकोढा न केवलम् । लै-द्रुम-गृहोत्थोऽपि पृथिवीसम्भवोऽपि वा
राजा, ही पालखी फक्त तुझ्यामुळेच नाही, तर इतर जीवांमुळेही उचलली जाते; ती लाकूड, झाड, घर किंवा अगदी पृथ्वीपासून बनलेली असू शकते.
यदा पुसः पृथग्भावः प्राकृतैः कारणौर्नृप ! सोढव्यस्तु तदायासः कथं वा नृपते । मया
राजा, ज्या वेळी वाहणाऱ्याचं वेगळेपण नैसर्गिक कारणांमुळे येतं, तेव्हा तो कष्ट सहन करावा लागतो; मग तो कष्ट मी कसा सहन करावा?