तत्र चोतसृष्टदेहोऽसौ जज्ञ जातिस्मरो द्रिजः । सदाचारवतां शुद्ध योगिनां प्रवरे कुले
तेथेच, हरिणाचं शरीर सोडून, तो पूर्वजन्माची आठवण असलेला ब्राह्मण म्हणून, सदाचारी आणि पवित्र योग्यांच्या घरात जन्माला आला.
अर्व्वविज्ञानसम्पन्नः सर्व्वशास्त्रार्थतत्त्ववित् । अपश्यत् स च मैत्रेय ! आत्मानं प्रकृतेः परम्
तो सर्व ज्ञानाने परिपूर्ण आणि सर्व शास्त्रांचा अर्थ समजणारा झाला; मैत्रेय, त्याने आत्म्याला निसर्गापासून वेगळं ओळखलं.
आत्मनोऽधिगतज्ञानो देवादीनि महामुने । सर्व्वभूतान्यभेदेन स ददर्श महामतिः
महामुनी, आत्मज्ञान मिळवल्यावर, त्याने देवांपासून सर्व प्राण्यांना एकाच भावाने पाहिलं.
न पपाठ गुरुप्रोक्तं कृतोपनयनः श्वुतिम् । न ददर्श च कर्माणि शास्त्रणि जगृहे न च
उपनयन झालं असलं तरी, त्याने गुरु शिकवलेलं काहीही म्हटलं नाही, कर्मकांड केलं नाही, किंवा शास्त्रांचं अध्ययन केलं नाही.
उक्तोऽपि बहुशः किञ्चिड़वाक्यमभाषत । तदप्यसंस्कारगुणां ग्राम्यवाक्योक्तिसंश्रितम्
अनेकदा बोलावलं तरी, तो फारसं काही बोलला नाही; आणि जे बोलला, तेही साधं, गावाकडचं, संस्काराचा गंध नसलेलं होतं.
अपध्वस्तवपुः सोऽपि मलिनाम्बरधृग् द्रिजः । क्लिन्नदन्तान्तरः सर्वैः परिभूतः स नागरैः
त्याचं शरीर कृश, कपडे मळलेले, तोंड आणि दात ओले-चिकट, असा तो ब्राह्मण सर्व नगरवासीयांकडून तुच्छ मानला गेला.
सम्मानना परां हानिं योगर्द्धेः कुरुते यतः । जनेनावमतो योगी योगसिद्धिञ्च विन्दति
कारण, योग्याचा सन्मान झाला तर योगशक्तीला मोठा धोका पोहोचतो; पण लोकांनी दुर्लक्ष केल्यावर योगीला खरी सिद्धी मिळते.
तस्माज्वरेत वै योगी सतां मार्गमदूषयन् । जना यथावमन्येरन् गच्छयुर्नैव सङ्गतिम्
म्हणून योग्याने सत्पथ सोडू नये, लोकांनी कितीही तुच्छता केली तरी; कारण लोक त्याच्या स्थितीला कधीच पोहोचू शकत नाहीत.
हिरण्यगर्भवचनं विचिन्त्येत्थं महामतिः । आत्मानं दर्शयामास जडोन्मत्ताकृतिं जने
हिरण्यगर्भाच्या वचनाचा विचार करून, त्या महान बुद्धिमानाने लोकांमध्ये स्वतःला जड किंवा वेडसरासारखं दाखवलं.
भुहूक्ते कुलम्षव्रीह्मादिशाकं वन्यं फलं कणान् । यदू यदाप्रोति सुबहु तदत्ते कालसंयमम्
त्याला जेंव्हा धान्य, डाळी, तीळ, तांदूळ, कंद, वनातील फळं किंवा बी मिळाली, तेंव्हा तो वेळेचं भान ठेवून भरपूर खात असे.
पितर्युपरते सोऽथ भ्रातृ-भ्रातृव्य-बान्धवैः । कारितः क्षेत्रकर्मादि कदन्नाहारपोषितः
वडील गेल्यावर, भावंडं, चुलत भावंडं आणि नातेवाईकांनी त्याच्याकडून शेतकाम वगैरे करवून घेतलं आणि त्याला फक्त साधं अन्न देऊन पोसत राहिले.
स तूक्षपीनावयवो जद़कारी च कर्मणि । सर्वलोकोपकरणां बभूवाहारवेतनः
त्याचं अंग कृश, कामात जडपणा असला तरी, तो सर्वांचं उपकार करत असे आणि त्याला केवळ अन्न एवढंच वेतन मिळत असे.
[तं तादृशमसंस्कारं विप्राकृविचेष्टितम् । क्षत्ता पृषतराजस्य काल्यै पशुमकल्पयत्
राजाच्या आज्ञेने, जेव्हा कक्षपालाने त्याला अशिक्षित आणि ब्राह्मण नसावा अशा वागणुकीत पाहिले, तेव्हा त्याने त्याला काळीदेवीच्या बलिप्रसंगी पशू म्हणून तयार केले.
रात्रौ तं समलङकृत्य वैशसस्य विधानतः । अधिष्ठितं महाकाली ज्ञात्वा योगेश्वरं तथा
रात्री, वैश्यस बलिप्रकारानुसार त्याला सजवून, महाकाळी देवीने जाणले की योगेश्वर तिथे आहे, आणि ती स्वतः त्या ठिकाणी प्रकट झाली.
ततः खड गं समादाय निशितं निशि सा तथा । क्षत्तार क्रूरकर्माणमच्छिनत् कण्ठमूलतः । स्वपार्षदयुता देवी पपौ रुधिरमुल्वणम्
मग रात्री, देवीने तीक्ष्ण तलवार घेतली आणि आपल्या सोबत्यांसह त्या कक्षपालाचा गळा मुळापासून छाटला आणि त्याचे रक्त पिऊन टाकले.
ततः सौवीरराजस्य प्रयातस्य महात्मनः । विष्टिकर्ताथ मन्येत विष्टियोग्योऽयमित्यपि
त्यानंतर, सौवीर राजाने प्रवास सुरू केला तेव्हा, जबरदस्तीने कामावर लावणारा अधिकारी म्हणाला, 'हा माणूस जबरदस्तीच्या कामासाठी योग्य आहे.'
तं तादृशं महात्मानं भस्मच्छन्नमिवानलम् ।]* *[ एतदाकारबन्धनीदूयान्तर्गतबागः सर्वत्र पुस्तके न दृश्यते । श्रीधरेणाप्यस्य व्याख्या न कृता, अतः सर्वसम्मति शून्यत्वादयं बागो बन्धनीदूयगर्मै स्थापितः ।] तं तादृशमसंस्कारं विप्राकृतिविचेष्टितम् । क्षत्ता सौवीरराजस्य विष्टियोग्यममन्यत
तो महात्मा, जणू काही राखेने झाकलेला अग्नी, अशिक्षित आणि ब्राह्मण नसावा अशा वागणुकीत दिसल्यामुळे, सौवीर राजाच्या कामासाठी योग्य आहे असे कक्षपालाने समजले.
स राजा शिविकारूढो गन्तूं कृतमतिर्द्रिज ! बभूवेक्षुमतीतीरे कपिलर्षेर्वराश्रमम्
राजा, जाण्याचा निश्चय करून, पालखीवर बसला आणि इक्षुमती नदीच्या काठी असलेल्या कपिल ऋषींच्या उत्तम आश्रमाकडे निघाला.
श्रेयः किमत्र संसारे दुः खप्राये नृणामिति । प्रष्टुं तं मोक्षधर्मज्ञ कपिलाख्यं महामुनिम्
या संसारात, जो माणसांसाठी दुःखाने भरलेला आहे, सर्वश्रेष्ठ कल्याण काय आहे, हे विचारण्यासाठी, मोक्षधर्म जाणणाऱ्या कपिल नावाच्या महर्षीला तो भेटायला गेला.
उवाह शिविकां तस्य क्षत्तुर्वचनचोदितः । नृणां विष्टिगृहीतानामन्येषां सोऽपि मध्यगः
कक्षपालाच्या सांगण्यावरून, तो इतर जबरदस्तीने कामावर लावलेल्या लोकांसह राजाची पालखी उचलू लागला.
गृहीतो विष्टिना विप्रः सर्वज्ञानैकभाजनम् । जातिस्मणेऽसौ पापस्य क्षयकाम उवाह ताम्
सर्व ज्ञानाचा एकमेव पात्र असलेला, आणि आपले पूर्वजन्म आठवणारा तो ब्राह्मण, पाप नष्ट व्हावे म्हणून, जबरदस्तीने कामावर धरल्यावर पालखी वाहू लागला.
ययौ जड़गतिः सोऽथ युगमात्रवलोकनः । कुर्वन् मतिमतां श्रेष्ठस्तदन्ये त्वरितं ययुः
तो वृद्धासारख्या चालण्याने, थोड्या थोड्या वेळाने पाहत पुढे गेला; पण इतर हुशार लोक लवकर पुढे गेले.
विलोक्य नृपतिः सोऽथ विषमां शिबिकागतिम् । किमेतदित्याह समं गम्यतां शिबिकावहाः
राजाने पालखीची असमान हालचाल पाहून विचारले, 'हे काय? पालखी नीट, सम प्रमाणात उचला, पालखी वाहणाऱ्यांनो!'
पुनस्तथैव शिबिकां विलोक्य विषमां हि सः । नृपः किमेतदित्याह भवद भिर्गम्यतेऽन्यथा
पुन्हा एकदा पालखी असमान चालताना पाहून राजाने विचारले, 'हे काय? तुम्ही पालखी नीट का उचलत नाही?'
भूपतेर्वदतस्तस्य श्रुत्वेत्थं बहुशो वचः । शिबिकावाहकाः प्रोचुरयं यातीत्यसत्वरम्
राजा वारंवार असे म्हणताना ऐकून, पालखी वाहणाऱ्यांनी उत्तर दिले, 'हा माणूस हळू चालतो आहे.'
किं श्रान्तोऽस्यल्पमद्वानं त्वयोढा शिहिका मम । किमायाससहो न त्वं पीनानसि निरीक्ष्यसे
'फक्त थोडे अंतर चालूनच तुला दम लागला का? की तू मजबूत दिसतोस पण कष्ट सहन करू शकत नाहीस?'
नाहं पीवान्न चैवोढा शिबिका भवतो मया । न श्रान्तोऽस्मि न चायासः सोञव्योऽस्ति महीपते
'मी मजबूत नाही, ना मी तुमची पालखी वाहतो आहे. मला दम लागलेला नाही, ना मला कसलाही त्रास होत आहे, राजन.'
प्रत्यक्षं दृश्यसे पीवानद्यांपि शिबिका त्वयि । श्रमश्व भारोदूहने भवत्येव हि देहिनाम्
'तुम्ही प्रत्यक्ष पाहता की मी मजबूत आहे आणि पालखीही माझ्यावर आहे. शरीर असलेल्या प्रत्येकाला ओझे वाहताना दम लागतोच.'
प्रत्यक्ष भवता भूप ! यदू दृष्ट मम तदूद । बलवानबलश्चेति वाच्यं पश्वादू विशेषणम्
'राजन, तुम्ही माझ्यात जे प्रत्यक्ष पाहता—मी मजबूत आहे की दुर्बल—हे गुण फक्त जनावरांसाठी सांगावे, आत्म्यासाठी नव्हे.'
त्वयोढ़ा शिबिका चेति त्वय्यद्यापि च संस्थिता । मिथ्यैतदत्र तु भवाञ्छृणोतु वचनं मम
'पालखी तुमची आहे आणि ती तुमच्यावर ठेवली आहे असे जरी मानले, तरी हे चुकीचे आहे; पण या विषयावर माझे बोल ऐका.'