विषाणाग्रण मदूबाहुकण्डूयनपरो हि सः । क्षेमेणाभ्यागतोऽरण्यादिपि मां सुखयिष्यति
‘तो आपल्या शिंगाच्या टोकाने मान कुरवाळत, सुखरूपपणे जंगलातून परत येईल आणि मला आनंद देईल.’
एते लूनशिखास्तस्य दशनैरचिरोदूगतैः । कुशाः कासा विराजन्ते वटवः सामगा इव
‘त्याच्या दातांनी कुरडलेल्या या गवताच्या पाती सुंदर दिसतात, जणू काही गायकांची टाळी लागली आहे.’
इत्थं चिरगते तस्मिन् स चक्र मानसं मुनिः । प्रीतिप्रसन्नवदनः पार्श्वस्थे चाभवन्मृगे
असे त्या पिल्लूला बराच वेळ न दिसल्यावर, ऋषीचे मन त्याच्याच विचारात गुंतले असे. आणि ते पिल्लू जवळ आले की, त्याचा चेहरा आनंदी आणि प्रसन्न होत असे.
समाधिभङ्गस्तासीत् तन्ममत्वादृतात्मनः । सन्त्यक्तराज्यभोगर्द्धिखजनस्यापि भूपतेः
त्याच्या त्या ममतेमुळे, ध्यान भंग पावले, जरी तो राजा राज्यसुख आणि ऐश्वर्य सोडून साधना करत होता.
चपलं चपले तस्मिन् दूरगं दूरगामिनि । मृगपतोऽभवज्वित्तं स्थैर्य्यवत्तस्य भूपतेः
त्या स्थिर वृत्तीच्या राजाचं धन, हरिणासारखं चंचल आणि दूर गेलं.
कालेन गच्छता सोऽथ कालञ्चक्र महीपतिः । पितेव सास्त्रं पुत्रेण मृगपोतेन वीक्षितः
काळ जसजसा गेला, राजाला त्या हरिणाच्या पिल्लाने अगदी मुलाने वडिलांचं वर्तन पाहावं तसं पाहिलं.
मृगमेव तदाद्राक्षीत् त्यजन् प्राणानसावपि । तन्मयत्वेन मैत्रय! नान्यत् किञ्चिदचिन्तयत्
मैत्रया, प्राण सोडताना त्याच्या मनात फक्त ते हरिणच होतं; त्याच्यातच तो पूर्ण गुंतला होता, दुसरं काहीच त्याच्या मनात आलं नाही.
ततश्व तत्कालकृतां भावनां प्राप्य तादृशीम् । जम्बूमार्गे महारण्ये जातो जातिस्मरो मृगः
मृत्यूसमयी जशी भावना होती, त्यानुसार तो जांबू मार्गावरच्या मोठ्या जंगलात, पूर्वजन्माची आठवण असलेलं हरिण म्हणून जन्माला आला.
जातिस्मरत्वादुद्रिग्नः संसारस्य द्रिजोत्तम! विहाय मातरं भूयः शालग्राममुपाययौ
पूर्वजन्माची आठवण असल्यामुळे, श्रेष्ठ ब्राह्मणा, त्याला संसाराची खूप खंत वाटू लागली आणि त्याने आईला सोडून पुन्हा शालग्रामाकडे वाट धरली.
शुष्कैस्तृणैस्तथा पर्णौः स कुर्व्वन्नात्मपोषणम् । मृगत्वहतुभूतस्य कर्म्मणो निष्कृतिं ययौ
तेथे, कोरड्या गवतावर आणि पानांवर जगत, त्याने हरिण म्हणून मिळालेल्या जन्माचं कर्म फेडलं.
तत्र चोतसृष्टदेहोऽसौ जज्ञ जातिस्मरो द्रिजः । सदाचारवतां शुद्ध योगिनां प्रवरे कुले
तेथेच, हरिणाचं शरीर सोडून, तो पूर्वजन्माची आठवण असलेला ब्राह्मण म्हणून, सदाचारी आणि पवित्र योग्यांच्या घरात जन्माला आला.
अर्व्वविज्ञानसम्पन्नः सर्व्वशास्त्रार्थतत्त्ववित् । अपश्यत् स च मैत्रेय ! आत्मानं प्रकृतेः परम्
तो सर्व ज्ञानाने परिपूर्ण आणि सर्व शास्त्रांचा अर्थ समजणारा झाला; मैत्रेय, त्याने आत्म्याला निसर्गापासून वेगळं ओळखलं.
आत्मनोऽधिगतज्ञानो देवादीनि महामुने । सर्व्वभूतान्यभेदेन स ददर्श महामतिः
महामुनी, आत्मज्ञान मिळवल्यावर, त्याने देवांपासून सर्व प्राण्यांना एकाच भावाने पाहिलं.
न पपाठ गुरुप्रोक्तं कृतोपनयनः श्वुतिम् । न ददर्श च कर्माणि शास्त्रणि जगृहे न च
उपनयन झालं असलं तरी, त्याने गुरु शिकवलेलं काहीही म्हटलं नाही, कर्मकांड केलं नाही, किंवा शास्त्रांचं अध्ययन केलं नाही.
उक्तोऽपि बहुशः किञ्चिड़वाक्यमभाषत । तदप्यसंस्कारगुणां ग्राम्यवाक्योक्तिसंश्रितम्
अनेकदा बोलावलं तरी, तो फारसं काही बोलला नाही; आणि जे बोलला, तेही साधं, गावाकडचं, संस्काराचा गंध नसलेलं होतं.
अपध्वस्तवपुः सोऽपि मलिनाम्बरधृग् द्रिजः । क्लिन्नदन्तान्तरः सर्वैः परिभूतः स नागरैः
त्याचं शरीर कृश, कपडे मळलेले, तोंड आणि दात ओले-चिकट, असा तो ब्राह्मण सर्व नगरवासीयांकडून तुच्छ मानला गेला.
सम्मानना परां हानिं योगर्द्धेः कुरुते यतः । जनेनावमतो योगी योगसिद्धिञ्च विन्दति
कारण, योग्याचा सन्मान झाला तर योगशक्तीला मोठा धोका पोहोचतो; पण लोकांनी दुर्लक्ष केल्यावर योगीला खरी सिद्धी मिळते.
तस्माज्वरेत वै योगी सतां मार्गमदूषयन् । जना यथावमन्येरन् गच्छयुर्नैव सङ्गतिम्
म्हणून योग्याने सत्पथ सोडू नये, लोकांनी कितीही तुच्छता केली तरी; कारण लोक त्याच्या स्थितीला कधीच पोहोचू शकत नाहीत.
हिरण्यगर्भवचनं विचिन्त्येत्थं महामतिः । आत्मानं दर्शयामास जडोन्मत्ताकृतिं जने
हिरण्यगर्भाच्या वचनाचा विचार करून, त्या महान बुद्धिमानाने लोकांमध्ये स्वतःला जड किंवा वेडसरासारखं दाखवलं.
भुहूक्ते कुलम्षव्रीह्मादिशाकं वन्यं फलं कणान् । यदू यदाप्रोति सुबहु तदत्ते कालसंयमम्
त्याला जेंव्हा धान्य, डाळी, तीळ, तांदूळ, कंद, वनातील फळं किंवा बी मिळाली, तेंव्हा तो वेळेचं भान ठेवून भरपूर खात असे.
पितर्युपरते सोऽथ भ्रातृ-भ्रातृव्य-बान्धवैः । कारितः क्षेत्रकर्मादि कदन्नाहारपोषितः
वडील गेल्यावर, भावंडं, चुलत भावंडं आणि नातेवाईकांनी त्याच्याकडून शेतकाम वगैरे करवून घेतलं आणि त्याला फक्त साधं अन्न देऊन पोसत राहिले.
स तूक्षपीनावयवो जद़कारी च कर्मणि । सर्वलोकोपकरणां बभूवाहारवेतनः
त्याचं अंग कृश, कामात जडपणा असला तरी, तो सर्वांचं उपकार करत असे आणि त्याला केवळ अन्न एवढंच वेतन मिळत असे.
[तं तादृशमसंस्कारं विप्राकृविचेष्टितम् । क्षत्ता पृषतराजस्य काल्यै पशुमकल्पयत्
राजाच्या आज्ञेने, जेव्हा कक्षपालाने त्याला अशिक्षित आणि ब्राह्मण नसावा अशा वागणुकीत पाहिले, तेव्हा त्याने त्याला काळीदेवीच्या बलिप्रसंगी पशू म्हणून तयार केले.
रात्रौ तं समलङकृत्य वैशसस्य विधानतः । अधिष्ठितं महाकाली ज्ञात्वा योगेश्वरं तथा
रात्री, वैश्यस बलिप्रकारानुसार त्याला सजवून, महाकाळी देवीने जाणले की योगेश्वर तिथे आहे, आणि ती स्वतः त्या ठिकाणी प्रकट झाली.
ततः खड गं समादाय निशितं निशि सा तथा । क्षत्तार क्रूरकर्माणमच्छिनत् कण्ठमूलतः । स्वपार्षदयुता देवी पपौ रुधिरमुल्वणम्
मग रात्री, देवीने तीक्ष्ण तलवार घेतली आणि आपल्या सोबत्यांसह त्या कक्षपालाचा गळा मुळापासून छाटला आणि त्याचे रक्त पिऊन टाकले.
ततः सौवीरराजस्य प्रयातस्य महात्मनः । विष्टिकर्ताथ मन्येत विष्टियोग्योऽयमित्यपि
त्यानंतर, सौवीर राजाने प्रवास सुरू केला तेव्हा, जबरदस्तीने कामावर लावणारा अधिकारी म्हणाला, 'हा माणूस जबरदस्तीच्या कामासाठी योग्य आहे.'
तं तादृशं महात्मानं भस्मच्छन्नमिवानलम् ।]* *[ एतदाकारबन्धनीदूयान्तर्गतबागः सर्वत्र पुस्तके न दृश्यते । श्रीधरेणाप्यस्य व्याख्या न कृता, अतः सर्वसम्मति शून्यत्वादयं बागो बन्धनीदूयगर्मै स्थापितः ।] तं तादृशमसंस्कारं विप्राकृतिविचेष्टितम् । क्षत्ता सौवीरराजस्य विष्टियोग्यममन्यत
तो महात्मा, जणू काही राखेने झाकलेला अग्नी, अशिक्षित आणि ब्राह्मण नसावा अशा वागणुकीत दिसल्यामुळे, सौवीर राजाच्या कामासाठी योग्य आहे असे कक्षपालाने समजले.
स राजा शिविकारूढो गन्तूं कृतमतिर्द्रिज ! बभूवेक्षुमतीतीरे कपिलर्षेर्वराश्रमम्
राजा, जाण्याचा निश्चय करून, पालखीवर बसला आणि इक्षुमती नदीच्या काठी असलेल्या कपिल ऋषींच्या उत्तम आश्रमाकडे निघाला.
श्रेयः किमत्र संसारे दुः खप्राये नृणामिति । प्रष्टुं तं मोक्षधर्मज्ञ कपिलाख्यं महामुनिम्
या संसारात, जो माणसांसाठी दुःखाने भरलेला आहे, सर्वश्रेष्ठ कल्याण काय आहे, हे विचारण्यासाठी, मोक्षधर्म जाणणाऱ्या कपिल नावाच्या महर्षीला तो भेटायला गेला.
उवाह शिविकां तस्य क्षत्तुर्वचनचोदितः । नृणां विष्टिगृहीतानामन्येषां सोऽपि मध्यगः
कक्षपालाच्या सांगण्यावरून, तो इतर जबरदस्तीने कामावर लावलेल्या लोकांसह राजाची पालखी उचलू लागला.