तमुह्ममानं वेगेन वीचिमालापरिप्लुतम् । तजग्राह स नृपो गर्भात् पतितं मृगपोतकम्
त्या वेळी, वेगाने वाहणाऱ्या लाटांमध्ये ते पिल्लू वाहून जात असताना, राजाने ते पकडले.
गर्भप्रव्युतिदोषेण प्रोत्तुङ्गाक्रमणोन च । मैत्रेय! सापि हरिणी पपात च ममार च
गर्भपाताचा धक्का आणि तीव्र उडी यामुळे, मैत्रेय, ती हरिणी खाली पडली आणि तिचा मृत्यू झाला.
हरिणीं तां विलोक्याथ विपन्नां नृपतापसः । मृगपोतं समादाय निजमाश्वममागतः
ती हरिणी मृत झालेली पाहून, राजऋषीने ते हरिणपिल्लू उचलले आणि आपल्या आश्रमात परत गेला.
चकारानुदिनञ्चासौ मृगपोतस्यवै नृपः । पोषण पुष्यमाणश्य स तेन वबृधे मुने
राजाने दररोज त्या हरिणपिल्लाची काळजी घेतली आणि त्याचे संगोपन केले. त्यामुळे, मुने, ते पिल्लू वाढू लागले.
चचाराश्रमपर्य्यन्तं तृणानि गहनेषु सः । दूरं गत्वा च शाद्दूलत्रासादभ्याययौ पुनः
ते पिल्लू आश्रमाच्या आजूबाजूला, दाट गवतामध्ये फिरत असे. कधी ते दूर गेले की, जंगली प्राण्यांच्या भीतीने पुन्हा परत येई.
प्रातर्गत्वातिदूरञ्च सायमायाद यथाश्वमम् । पुनश्च भरतस्याभूदाश्वमस्योटजाजिरे
सकाळी ते पिल्लू दूर जाई आणि संध्याकाळी पुन्हा आश्रमात परत येई, जणू काही घोडा आपल्या घरी परततो. पुन्हा ते भरताच्या आश्रमाशी जडले.
तस्य तस्मिन्मृगे दूर-समीपपरिवर्त्तिनि । आसीच्चेतः समायुक्तं न ययावन्यतो द्रिज
ते पिल्लू जवळ असो किंवा दूर, राजाचे मन त्याच्यावरच एकरूप झाले होते; त्याचे लक्ष दुसरीकडे गेलेच नाही, द्विजा.
विमुक्तराज्यतनयः प्रोज्झिताशेषबान्धवः । ममत्वं स चकारोच्चैस्तस्मिन् हरिणबालके
राज्य, मुले आणि सर्व नातेवाईक सोडूनही, त्याला त्या हरिणपिल्लावर मोठे प्रेम जडले.
किं वृकैक्भक्षितो व्याघूः किं सिंहेन निपातितः । चिरायमाणे निष्कान्ते तस्यासीदिति मानसम्
‘काही लांडग्यांनी त्याला खाल्ले का? वाघाने किंवा सिंहाने त्याला मारले का? इतका वेळ गेला, तरी ते परत आले नाही,’ असे त्याच्या मनात सतत येई.
एषा वसुमती तस्य खुराग्रक्षतकर्बुरा । प्रीतये मम जातोऽसौ क्व ममैणकबालकः
‘ही धरती त्याच्या खुरांच्या खुणांनी भरली आहे; त्यामुळे मला आनंद मिळतो. माझे हरिणपिल्लू कुठे आहे?’
विषाणाग्रण मदूबाहुकण्डूयनपरो हि सः । क्षेमेणाभ्यागतोऽरण्यादिपि मां सुखयिष्यति
‘तो आपल्या शिंगाच्या टोकाने मान कुरवाळत, सुखरूपपणे जंगलातून परत येईल आणि मला आनंद देईल.’
एते लूनशिखास्तस्य दशनैरचिरोदूगतैः । कुशाः कासा विराजन्ते वटवः सामगा इव
‘त्याच्या दातांनी कुरडलेल्या या गवताच्या पाती सुंदर दिसतात, जणू काही गायकांची टाळी लागली आहे.’
इत्थं चिरगते तस्मिन् स चक्र मानसं मुनिः । प्रीतिप्रसन्नवदनः पार्श्वस्थे चाभवन्मृगे
असे त्या पिल्लूला बराच वेळ न दिसल्यावर, ऋषीचे मन त्याच्याच विचारात गुंतले असे. आणि ते पिल्लू जवळ आले की, त्याचा चेहरा आनंदी आणि प्रसन्न होत असे.
समाधिभङ्गस्तासीत् तन्ममत्वादृतात्मनः । सन्त्यक्तराज्यभोगर्द्धिखजनस्यापि भूपतेः
त्याच्या त्या ममतेमुळे, ध्यान भंग पावले, जरी तो राजा राज्यसुख आणि ऐश्वर्य सोडून साधना करत होता.
चपलं चपले तस्मिन् दूरगं दूरगामिनि । मृगपतोऽभवज्वित्तं स्थैर्य्यवत्तस्य भूपतेः
त्या स्थिर वृत्तीच्या राजाचं धन, हरिणासारखं चंचल आणि दूर गेलं.
कालेन गच्छता सोऽथ कालञ्चक्र महीपतिः । पितेव सास्त्रं पुत्रेण मृगपोतेन वीक्षितः
काळ जसजसा गेला, राजाला त्या हरिणाच्या पिल्लाने अगदी मुलाने वडिलांचं वर्तन पाहावं तसं पाहिलं.
मृगमेव तदाद्राक्षीत् त्यजन् प्राणानसावपि । तन्मयत्वेन मैत्रय! नान्यत् किञ्चिदचिन्तयत्
मैत्रया, प्राण सोडताना त्याच्या मनात फक्त ते हरिणच होतं; त्याच्यातच तो पूर्ण गुंतला होता, दुसरं काहीच त्याच्या मनात आलं नाही.
ततश्व तत्कालकृतां भावनां प्राप्य तादृशीम् । जम्बूमार्गे महारण्ये जातो जातिस्मरो मृगः
मृत्यूसमयी जशी भावना होती, त्यानुसार तो जांबू मार्गावरच्या मोठ्या जंगलात, पूर्वजन्माची आठवण असलेलं हरिण म्हणून जन्माला आला.
जातिस्मरत्वादुद्रिग्नः संसारस्य द्रिजोत्तम! विहाय मातरं भूयः शालग्राममुपाययौ
पूर्वजन्माची आठवण असल्यामुळे, श्रेष्ठ ब्राह्मणा, त्याला संसाराची खूप खंत वाटू लागली आणि त्याने आईला सोडून पुन्हा शालग्रामाकडे वाट धरली.
शुष्कैस्तृणैस्तथा पर्णौः स कुर्व्वन्नात्मपोषणम् । मृगत्वहतुभूतस्य कर्म्मणो निष्कृतिं ययौ
तेथे, कोरड्या गवतावर आणि पानांवर जगत, त्याने हरिण म्हणून मिळालेल्या जन्माचं कर्म फेडलं.
तत्र चोतसृष्टदेहोऽसौ जज्ञ जातिस्मरो द्रिजः । सदाचारवतां शुद्ध योगिनां प्रवरे कुले
तेथेच, हरिणाचं शरीर सोडून, तो पूर्वजन्माची आठवण असलेला ब्राह्मण म्हणून, सदाचारी आणि पवित्र योग्यांच्या घरात जन्माला आला.
अर्व्वविज्ञानसम्पन्नः सर्व्वशास्त्रार्थतत्त्ववित् । अपश्यत् स च मैत्रेय ! आत्मानं प्रकृतेः परम्
तो सर्व ज्ञानाने परिपूर्ण आणि सर्व शास्त्रांचा अर्थ समजणारा झाला; मैत्रेय, त्याने आत्म्याला निसर्गापासून वेगळं ओळखलं.
आत्मनोऽधिगतज्ञानो देवादीनि महामुने । सर्व्वभूतान्यभेदेन स ददर्श महामतिः
महामुनी, आत्मज्ञान मिळवल्यावर, त्याने देवांपासून सर्व प्राण्यांना एकाच भावाने पाहिलं.
न पपाठ गुरुप्रोक्तं कृतोपनयनः श्वुतिम् । न ददर्श च कर्माणि शास्त्रणि जगृहे न च
उपनयन झालं असलं तरी, त्याने गुरु शिकवलेलं काहीही म्हटलं नाही, कर्मकांड केलं नाही, किंवा शास्त्रांचं अध्ययन केलं नाही.
उक्तोऽपि बहुशः किञ्चिड़वाक्यमभाषत । तदप्यसंस्कारगुणां ग्राम्यवाक्योक्तिसंश्रितम्
अनेकदा बोलावलं तरी, तो फारसं काही बोलला नाही; आणि जे बोलला, तेही साधं, गावाकडचं, संस्काराचा गंध नसलेलं होतं.
अपध्वस्तवपुः सोऽपि मलिनाम्बरधृग् द्रिजः । क्लिन्नदन्तान्तरः सर्वैः परिभूतः स नागरैः
त्याचं शरीर कृश, कपडे मळलेले, तोंड आणि दात ओले-चिकट, असा तो ब्राह्मण सर्व नगरवासीयांकडून तुच्छ मानला गेला.
सम्मानना परां हानिं योगर्द्धेः कुरुते यतः । जनेनावमतो योगी योगसिद्धिञ्च विन्दति
कारण, योग्याचा सन्मान झाला तर योगशक्तीला मोठा धोका पोहोचतो; पण लोकांनी दुर्लक्ष केल्यावर योगीला खरी सिद्धी मिळते.
तस्माज्वरेत वै योगी सतां मार्गमदूषयन् । जना यथावमन्येरन् गच्छयुर्नैव सङ्गतिम्
म्हणून योग्याने सत्पथ सोडू नये, लोकांनी कितीही तुच्छता केली तरी; कारण लोक त्याच्या स्थितीला कधीच पोहोचू शकत नाहीत.
हिरण्यगर्भवचनं विचिन्त्येत्थं महामतिः । आत्मानं दर्शयामास जडोन्मत्ताकृतिं जने
हिरण्यगर्भाच्या वचनाचा विचार करून, त्या महान बुद्धिमानाने लोकांमध्ये स्वतःला जड किंवा वेडसरासारखं दाखवलं.
भुहूक्ते कुलम्षव्रीह्मादिशाकं वन्यं फलं कणान् । यदू यदाप्रोति सुबहु तदत्ते कालसंयमम्
त्याला जेंव्हा धान्य, डाळी, तीळ, तांदूळ, कंद, वनातील फळं किंवा बी मिळाली, तेंव्हा तो वेळेचं भान ठेवून भरपूर खात असे.