विप्रत्वे च कृतं तेन यद्भूयःसुमहात्मना । भरतेन मुनिश्वेष्ठ! तत् सर्व्वं वक्तुमर्हसि
पुढच्या जन्मात ब्राह्मण म्हणून त्या महात्मा भरताने काय केलं, हेही, मुनिश्रेष्ठा, मला सगळं सांग.
पराशार अवाच । शालग्रामे महाभागो भगवन्नयस्तमानसः । स उवास चिरं कालं मैत्रेय! पृथिवीपतिः
पराशर म्हणाले: शालग्राम येथे, ज्याचं मन भगवंतात गुंतलेलं होतं, तो पुण्यशाली राजा, मैत्रेय, बराच काळ राहिला.
अहिंसादिष्वशेषेषु गुणेषु गुणिनां वरः । अवाप परमां काष्ठां मनसश्चापि संयमे
अहिंसा आणि इतर गुणांमध्ये तो सर्वश्रेष्ठ होता; त्याने मनाच्या संयमातही सर्वोच्च अवस्था प्राप्त केली.
यज्ञेशाच्युत गोविन्द माधवानन्त केशव ! कृष्णा विष्णो ह्टषीकेशेत्याह राजा स केवलम्
यज्ञेश, अच्युत, गोविंद, माधव, अनंत, केशव, कृष्ण, विष्णू, हृषीकेश—हेच नाव तो राजा उच्चारायचा; दुसरं काही तो बोलत नसे.
नान्यज्जागाद मैत्रेय! किञ्चित् स्वप्नान्तरेऽपि च । एततूपरं तदर्थञ्च विना नान्यदचिन्तयत्
मैत्रेय, तो स्वप्नातसुद्धा दुसरं काही बोलत नसे; आणि या नावांशिवाय दुसरं काही त्याच्या मनातही येत नसे.
समित्-पुष्प-कुशादानं चक्र देवक्रियाकृते । नान्यानि चक्र कर्म्माणि निः सङ्गो योगतापसः
तो देवकार्यांसाठी समिधा, फुलं आणि कुश आणायचा; पण योगात तल्लीन आणि सर्व आसक्ती सोडून, इतर कोणतेही कर्म करत नसे.
जगाम सोऽबिषेकार्थमेकदा तु महानदीम् । सस्नौ तत्र तदा चक्र स्नानस्यनन्तरक्रियाः
एकदा अभिषेकासाठी तो मोठ्या नदीकाठी गेला. तिथे त्याने स्नान केले आणि स्नानानंतरच्या सर्व विधी पार पाडल्या.
अथातजगाम तत्तीर्थं जलं पात् पिपासिता । आसन्नप्रसवा ब्रह्मन्नेकैव हरिणी वनात्
तेव्हा, ब्रह्मन्, तहानलेली आणि प्रसूतीस जवळ आलेली एक हरिणी एकटीच जंगलातून त्या पवित्र नदीच्या काठी पाणी प्यायला आली.
ततः समभवत्तत्र पीतप्राय जले तया । सिंहस्य नादः सुमहान् सर्व्वप्राणिभयङ्करः
ती हरिणी पाणी प्यायला वाकली असताना, अचानक एक मोठा सिंहाचा डरकाळा निघाला, ज्यामुळे सर्व प्राणी घाबरले.
ततः सा सहसा त्रासादाप्लुता निम्नगातटम् । अत्युज्वारोहणेनास्या नद्यां गर्भः पपात सः
त्या डराने हरिणीने अचानक उडी मारली आणि नदीच्या काठावर गेली. ती उडी इतकी जोरात होती की तिच्या पोटातील पिल्लू नदीत पडले.
तमुह्ममानं वेगेन वीचिमालापरिप्लुतम् । तजग्राह स नृपो गर्भात् पतितं मृगपोतकम्
त्या वेळी, वेगाने वाहणाऱ्या लाटांमध्ये ते पिल्लू वाहून जात असताना, राजाने ते पकडले.
गर्भप्रव्युतिदोषेण प्रोत्तुङ्गाक्रमणोन च । मैत्रेय! सापि हरिणी पपात च ममार च
गर्भपाताचा धक्का आणि तीव्र उडी यामुळे, मैत्रेय, ती हरिणी खाली पडली आणि तिचा मृत्यू झाला.
हरिणीं तां विलोक्याथ विपन्नां नृपतापसः । मृगपोतं समादाय निजमाश्वममागतः
ती हरिणी मृत झालेली पाहून, राजऋषीने ते हरिणपिल्लू उचलले आणि आपल्या आश्रमात परत गेला.
चकारानुदिनञ्चासौ मृगपोतस्यवै नृपः । पोषण पुष्यमाणश्य स तेन वबृधे मुने
राजाने दररोज त्या हरिणपिल्लाची काळजी घेतली आणि त्याचे संगोपन केले. त्यामुळे, मुने, ते पिल्लू वाढू लागले.
चचाराश्रमपर्य्यन्तं तृणानि गहनेषु सः । दूरं गत्वा च शाद्दूलत्रासादभ्याययौ पुनः
ते पिल्लू आश्रमाच्या आजूबाजूला, दाट गवतामध्ये फिरत असे. कधी ते दूर गेले की, जंगली प्राण्यांच्या भीतीने पुन्हा परत येई.
प्रातर्गत्वातिदूरञ्च सायमायाद यथाश्वमम् । पुनश्च भरतस्याभूदाश्वमस्योटजाजिरे
सकाळी ते पिल्लू दूर जाई आणि संध्याकाळी पुन्हा आश्रमात परत येई, जणू काही घोडा आपल्या घरी परततो. पुन्हा ते भरताच्या आश्रमाशी जडले.
तस्य तस्मिन्मृगे दूर-समीपपरिवर्त्तिनि । आसीच्चेतः समायुक्तं न ययावन्यतो द्रिज
ते पिल्लू जवळ असो किंवा दूर, राजाचे मन त्याच्यावरच एकरूप झाले होते; त्याचे लक्ष दुसरीकडे गेलेच नाही, द्विजा.
विमुक्तराज्यतनयः प्रोज्झिताशेषबान्धवः । ममत्वं स चकारोच्चैस्तस्मिन् हरिणबालके
राज्य, मुले आणि सर्व नातेवाईक सोडूनही, त्याला त्या हरिणपिल्लावर मोठे प्रेम जडले.
किं वृकैक्भक्षितो व्याघूः किं सिंहेन निपातितः । चिरायमाणे निष्कान्ते तस्यासीदिति मानसम्
‘काही लांडग्यांनी त्याला खाल्ले का? वाघाने किंवा सिंहाने त्याला मारले का? इतका वेळ गेला, तरी ते परत आले नाही,’ असे त्याच्या मनात सतत येई.
एषा वसुमती तस्य खुराग्रक्षतकर्बुरा । प्रीतये मम जातोऽसौ क्व ममैणकबालकः
‘ही धरती त्याच्या खुरांच्या खुणांनी भरली आहे; त्यामुळे मला आनंद मिळतो. माझे हरिणपिल्लू कुठे आहे?’
विषाणाग्रण मदूबाहुकण्डूयनपरो हि सः । क्षेमेणाभ्यागतोऽरण्यादिपि मां सुखयिष्यति
‘तो आपल्या शिंगाच्या टोकाने मान कुरवाळत, सुखरूपपणे जंगलातून परत येईल आणि मला आनंद देईल.’
एते लूनशिखास्तस्य दशनैरचिरोदूगतैः । कुशाः कासा विराजन्ते वटवः सामगा इव
‘त्याच्या दातांनी कुरडलेल्या या गवताच्या पाती सुंदर दिसतात, जणू काही गायकांची टाळी लागली आहे.’
इत्थं चिरगते तस्मिन् स चक्र मानसं मुनिः । प्रीतिप्रसन्नवदनः पार्श्वस्थे चाभवन्मृगे
असे त्या पिल्लूला बराच वेळ न दिसल्यावर, ऋषीचे मन त्याच्याच विचारात गुंतले असे. आणि ते पिल्लू जवळ आले की, त्याचा चेहरा आनंदी आणि प्रसन्न होत असे.
समाधिभङ्गस्तासीत् तन्ममत्वादृतात्मनः । सन्त्यक्तराज्यभोगर्द्धिखजनस्यापि भूपतेः
त्याच्या त्या ममतेमुळे, ध्यान भंग पावले, जरी तो राजा राज्यसुख आणि ऐश्वर्य सोडून साधना करत होता.
चपलं चपले तस्मिन् दूरगं दूरगामिनि । मृगपतोऽभवज्वित्तं स्थैर्य्यवत्तस्य भूपतेः
त्या स्थिर वृत्तीच्या राजाचं धन, हरिणासारखं चंचल आणि दूर गेलं.
कालेन गच्छता सोऽथ कालञ्चक्र महीपतिः । पितेव सास्त्रं पुत्रेण मृगपोतेन वीक्षितः
काळ जसजसा गेला, राजाला त्या हरिणाच्या पिल्लाने अगदी मुलाने वडिलांचं वर्तन पाहावं तसं पाहिलं.
मृगमेव तदाद्राक्षीत् त्यजन् प्राणानसावपि । तन्मयत्वेन मैत्रय! नान्यत् किञ्चिदचिन्तयत्
मैत्रया, प्राण सोडताना त्याच्या मनात फक्त ते हरिणच होतं; त्याच्यातच तो पूर्ण गुंतला होता, दुसरं काहीच त्याच्या मनात आलं नाही.
ततश्व तत्कालकृतां भावनां प्राप्य तादृशीम् । जम्बूमार्गे महारण्ये जातो जातिस्मरो मृगः
मृत्यूसमयी जशी भावना होती, त्यानुसार तो जांबू मार्गावरच्या मोठ्या जंगलात, पूर्वजन्माची आठवण असलेलं हरिण म्हणून जन्माला आला.
जातिस्मरत्वादुद्रिग्नः संसारस्य द्रिजोत्तम! विहाय मातरं भूयः शालग्राममुपाययौ
पूर्वजन्माची आठवण असल्यामुळे, श्रेष्ठ ब्राह्मणा, त्याला संसाराची खूप खंत वाटू लागली आणि त्याने आईला सोडून पुन्हा शालग्रामाकडे वाट धरली.
शुष्कैस्तृणैस्तथा पर्णौः स कुर्व्वन्नात्मपोषणम् । मृगत्वहतुभूतस्य कर्म्मणो निष्कृतिं ययौ
तेथे, कोरड्या गवतावर आणि पानांवर जगत, त्याने हरिण म्हणून मिळालेल्या जन्माचं कर्म फेडलं.