तथा केतुरथस्याश्वा अप्यष्टौ वातरंहसः । पलालधूमवर्णाभा लाक्षारसनिभारुणाः
त्याचप्रमाणे, केतुच्या रथाला आठ घोडे आहेत, जे वाऱ्यासारखे वेगवान आहेत. त्यांचा रंग पेंढ्याच्या धुरासारखा फिकट आहे आणि ते लाखेच्या रंगासारखे लाल दिसतात.
एते मया ग्रहाणां वै तवाख्याता रथा नव । सर्वे ध्रुवे महाभाग प्रबद्धा वायुरश्मिभिः
हे भाग्यवान, मी तुला ग्रहांच्या नऊ रथांचे वर्णन केले. हे सर्व रथ वाऱ्याच्या दोऱ्यांनी ध्रुवताऱ्याला बांधलेले आहेत.
ग्रहर्क्षताराधिष्ण्यानि ध्रुवे बद्धान्यश्षोतः । भ्रमन्त्युचितचारेण मैत्रेयानिलरश्मिभिः
मैत्रेय, ग्रह, तारे आणि नक्षत्रांची स्थाने सर्व ध्रुवताऱ्याला बांधलेली आहेत आणि वाऱ्याच्या किरणांनी ओढली जाऊन आपापल्या मार्गाने फिरतात.
यावान्त्यश्चैव तारास्ता तावन्तो वातरश्मयः । सर्वे ध्रुवे निबद्धास्ते भ्रमन्तो भ्रामयन्ति तम्
जितक्या तारे आहेत, तितक्याच वाऱ्याच्या किरणा आहेत. हे सर्व ध्रुवताऱ्याला बांधलेले असून, ते फिरताना ध्रुवताऱ्यालाही फिरवतात.
तैलपीडा यथा चक्रं भ्रमन्तो भ्रामयन्ति वै । तथा भ्रमन्ति ज्योतींषि वातविद्धानि सर्वशः
जसे तेलाचे थेंब चाक फिरवताना तेही फिरवतात, तसेच सर्व तेजस्वी तारे वाऱ्याने चालवले जाऊन पूर्णपणे फिरतात.
अलातचक्रवद्यान्ति वातचक्रेरितानि तु । यस्माज्योतींषि वहति प्रवहस्तेन स स्मृतः
जसा जळत्या काडीचा चाक फिरतो, तसे हे तेजस्वी तारे वाऱ्याच्या चाकाने फिरतात. वारा हे तेजस्वी तारे वाहून नेतो म्हणून त्याला प्रवाह असे म्हणतात.
शिशुमारस्तु यः प्रोक्तः स ध्रुवो यत्र तिष्ठति । सन्निवेशं च तस्यापि शृणुष्व मुनिसत्तम
जो शिशुमार म्हणतात, तिथेच ध्रुवतारा स्थित आहे. हे श्रेष्ठ मुनी, आता त्याची रचना ऐक.
यदह्ना कुरुते पापं तं दृष्ट्वा निशि मुच्यते । यावन्त्यश्चैव तारास्ताः शिशुमाराश्रिता दिवि । तावन्त्येव तु वर्षाणि जीवत्यभ्यधिकानि च
दिवसा केलेले पाप रात्री त्याला पाहिल्यावर दूर होते. आकाशातील शिशुमारात जितक्या तारे आहेत, तितकीच वर्षे, किंवा त्याहून अधिक, माणूस जगतो.
उत्तानपादस्तस्याधो विज्ञेयो ह्युत्तरो हनुः । यज्ञोऽधरश्च विज्ञेयो धर्मो मूर्द्धानमाश्रितः
त्याच्या खाली उत्तानपाद आहे, जो खालचा जबडा मानावा. यज्ञ हा खालचा भाग आहे आणि धर्म डोक्यावर आहे.
हृदि नारायणश्चास्ते अश्विनौ पूर्वपादयोः । वरुणश्चार्यमा चैव पश्चिमे तस्य सक्थिनी
त्याच्या हृदयात नारायण आहेत. पुढच्या पायांवर अश्विनी आहेत. मागच्या मांड्यांवर वरुण आणि अर्यमा आहेत.
शिश्नः संवत्सरस्तस्य मित्रोऽपानं समाश्रितः
त्याचे शिश्न म्हणजे वर्ष, आणि मित्र हा गुदद्वाराजवळ आहे.
पुच्छेग्निश्च महेन्द्र श्च कश्यपोथ ततो ध्रुवः । तारका शिशुमारस्य नास्तमेति चतुष्टयम्
शिशुमाराच्या शेपटीला अग्नि आणि महेंद्र, त्यानंतर कश्यप आणि मग ध्रुव आहेत. शिशुमाराच्या या चार तारे कधीही मावळत नाहीत.
इत्येष सन्निवेशोऽयं पृथिव्या ज्योतिषां तथा । द्वीपानामुदधीनां च पर्वतानां च कीर्तितः
अशा प्रकारे पृथ्वी, तेजस्वी तारे, द्वीप, समुद्र आणि पर्वत यांची रचना सांगितली आहे.
वर्षाणां च नदीनां च ये च तेषु वसन्ति वै । तेषां स्वरूपमाख्यातं संक्षेपः श्रूयतां पुनः
त्या प्रदेशांतील, नद्यांतील आणि तिथे राहणाऱ्यांचे स्वरूप सांगितले आहे. आता पुन्हा एकदा त्याचा संक्षिप्त सारांश ऐक.
यदम्बु वैष्णवः कायस्ततो विप्र वसुन्धरा । पद्माकारा समुद्भूता पर्वताब्ध्यादिसंयुता
हे ब्राह्मण, विष्णूच्या वैश्विक रूपातून कमळासारखी पृथ्वी निर्माण झाली, तिच्यासोबत पर्वत, समुद्र आणि इतर सर्व गोष्टीही उत्पन्न झाल्या.
ज्योतींषि विष्णुर्भुवनानि विष्णुर्वनानि विष्णुर्गिरयो दिशश्च । नद्यः समुद्रा श्च स एव सर्वं यदस्ति यन्नास्ति च विप्रवर्य
तेजस्वी तारे म्हणजे विष्णू, लोक म्हणजे विष्णू, वनराई म्हणजे विष्णू, पर्वत आणि दिशा सुद्धा विष्णूच आहेत. नद्या आणि समुद्र हेही तेच आहेत. जे काही आहे किंवा नाही, ते सर्व विष्णूच आहेत, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण.
ज्ञानस्वरूपो भगवान्यतोसावश्षोमूर्त्तिर्न तु वस्तुभूतः । ततो हि शैलाब्धिधरादिभेदाञ्जानीहि विज्ञानविजृम्भितानि
भगवान हे ज्ञानस्वरूप आहेत, म्हणून त्यांना कोणतेही भौतिक रूप नाही. पर्वत, समुद्र आणि इतर सर्व भेद हे ज्ञानाच्या प्रकट स्वरूपातूनच आहेत, असे समजावे.
यदा तु शुद्धं निजरूपि सर्वं कर्मक्षये ज्ञानमपास्तदोषम् । तदा हि संकल्पतरोः फलानि भवन्ति नो वस्तुषु वस्तुभेदाः
जेव्हा कर्मांचा क्षय होतो आणि ज्ञान शुद्ध, दोषरहित व स्वतःच्या स्वरूपात राहते, तेव्हा इच्छा-पूर्ण करणाऱ्या वृक्षाच्या फळांसारखे, वस्तूंमध्ये कोणतेही भेद उरत नाहीत.
वस्त्वस्ति किं कुत्रचिदादिमध्यपर्यन्तहीनं सततैकरूपम् । यच्चान्यथात्वं द्विज याति भूयो न तत्तथा तत्र कुतो हि तत्त्वम्
कुठेही असं काही वस्तू आहे का, जी सुरुवात, मध्य किंवा शेवट नसलेली, कायम एकसारखी राहते? आणि द्विजा, एखादी गोष्ट बदलून दुसरी होते आणि पूर्वीची राहत नाही, तर तिचं खरं स्वरूप कसं ठरवता येईल?
मही घटत्वं घटतः कपालिका कपालिकाचूर्णरजस्ततोऽणुः । जनैः स्वकर्मस्तिमितात्मनिश्चयैरालक्ष्यते ब्रूहि किमत्र वस्तु
मातीपासून मडके होतं, मडक्याचं तुकडे होतात, तुकड्यांचं पुन्हा धूळ होते, आणि त्या धुळीतून कण तयार होतात; लोक आपल्या कर्मामुळे आणि मर्यादित समजुतीमुळे हे वेगळेपण पाहतात—मग यात खरं वस्तू काय आहे, ते सांग.
तस्मान्न विज्ञानमृतेस्ति किंचित्क्वचित्कदाचिद्द्विज वस्तुजातम् ।। विज्ञानमेकं निजकर्मभेदविभिन्नचित्तेर्बहुधाभ्युपेतम्
म्हणूनच, द्विजा, कुठेही, कधीही, जाणीवेपासून वेगळं असं खरं वस्तू नाही; एकच जाणीव, जी प्रत्येकाच्या वेगवेगळ्या कर्मांनी आणि मनाच्या भेदामुळे अनेकप्रकारे दिसते, तीच सर्वत्र मानली जाते.
ज्ञानं विशुद्धं विमलं विशो कमश्षोलोभादिनिरस्तसङ्गम् । एकं सदैकं परमः परेशः स वासुदेवो न यतोन्यदस्ति
शुद्ध, निर्मळ, इच्छा, राग, लोभ आणि इतर आसक्तींपासून मुक्त असं ज्ञान—हेच एकटं, कायमचं आणि सर्वोच्च आहे; तेच वासुदेव आहे, आणि त्याच्यापलीकडे दुसरं काही नाही.
सद्भाव एवं भवतो मयोक्तो ज्ञानं यथा सत्यमसत्यमन्यत् । एतत्तु यत्संव्यवहारभूतं तत्रापि चोक्तं भुवनाश्रितं ते
असं खरं अस्तित्व आणि ज्ञानाचं सत्य मी तुला सांगितलं, बाकी सगळं असत्य आहे; आणि व्यवहारात जे आधार आहे, तेही जगावर आधारलेलं आहे, असं मी स्पष्ट केलं.
यज्ञः पशुर्वह्निरश्षोऋत्विक्सोमः सुराः स्वर्गमयश्च कामः । इत्यादिकर्माश्रितमार्गदृष्टं भूरादिभोगाश्च फलानि तेषाम्
यज्ञ, यज्ञातील पशू, अग्नी, आहुती, ऋत्विज, सोम, देवता, स्वर्ग आणि इच्छा—हे आणि इतर कर्मावर आधारलेले मार्ग, तसेच पृथ्वीवरील आणि इतर सुखं, हे सगळं त्यांचे फळ आहे.
यच्चैतद्भुवनगतं मया तवोक्तं सर्वत्र व्रजति हि तत्र कर्मवश्यः । ज्ञात्वैवं ध्रुवमचलं सदैकरूपं तत्कुर्याद्विशति हि येन वासुदेवम्
या जगात मी तुला जे काही सांगितलं, ते सगळं कर्माच्या प्रभावाखाली सर्वत्र फिरतं; हे समजून, जो वासुदेवाला प्राप्त करतो असा अचल, कायमस्वरूपी आणि एकसारखा मार्गच आचरावा.
श्रीमैत्रेय उवाच । भगवन् ! सम्यगाख्यातं यत् पृष्टोऽसि मयाखलम् । भूसमुद्रादिसरितां संस्थानं ग्रहसंस्थितिम्
श्रीमैत्रेय म्हणाले: भगवन्, मी विचारलेल्या प्रमाणे, पृथ्वी, समुद्र, नद्या आणि ग्रहांची मांडणी तू नीट समजावून सांगितलीस.
विष्णवाधारं तथा चैतत् त्रैलोक्यं समवस्थितम् । परमार्थस्तु तेनोक्तो यथाज्ञानं प्रधानतः
तसंच, हे त्रैलोक्य विष्णूवर आधारलेलं कसं आहे, हेही तू सांगितलंस; आणि मुख्य तत्त्वाबद्दल ज्ञानानुसार अंतिम सत्यही स्पष्ट केलंस.
यत्त्वोतद्भगवानाह भरतस्य महीपतेः । कथयिष्यामि चरितं तन्माख्यातुमर्हसि
आता, भगवंतांनी भरत या राजाबद्दल जे काही सांगितलं, त्याची कथा मला ऐकायची आहे; ती कृपया मला सांग.
भरतः स महीपालः शालग्रामेऽवसत् किल योगयुक्तः समाधाय वासुदेवे सदा मनः
तो भरत राजा कधी काळी शालग्राम येथे राहात होता, नेहमी योगात मग्न, आणि त्याचं मन नेहमी वासुदेवात स्थिर होतं.
पुण्यदेशप्रभावेण ध्यायतश्व सदा हरिम् । कथन्तु नाभवन्मुक्तिर्यदभूत् स द्रिजः पुनः
त्या पवित्र प्रदेशाच्या प्रभावाने तो नेहमी हरिचं ध्यान करत होता; तरीही, द्विजा, त्याला मुक्ती का मिळाली नाही आणि तो पुन्हा जन्माला कसा आला, ते सांग.