निस्सृतं तदमावास्यां गभस्तिभ्यः सुधामृतम् । मासं तृप्तिमवाप्याग्र्यां पितरः सन्ति निर्वृताः । सौम्या बर्हिषदश्चैव अग्निष्वात्ताश्च ते त्रिधा
अमावस्येला चंद्राच्या किरणांतून जे अमृत बाहेर पडते, ते पितरांना महिनाभर परिपूर्ण तृप्ती देते आणि ते समाधानी राहतात; सौम्य, बर्हिषद आणि अग्निष्वात असे तीन प्रकारचे पितर असतात.
एवं देवान् सिते पक्षे कृष्णपक्षे तथा पितॄन् । वीरुधश्चामृतमयैः शीतैरप्परमाणुभिः
शुक्ल पक्षात देवांसाठी आणि कृष्ण पक्षात पितरांसाठी, वनस्पतींमधील अमृतमय, थंड, अतिसूक्ष्म कण त्यांना पोसतात.
वीरुधौषधिनिष्पत्त्या मनुष्यपशुकीटकान् । आप्याययति शीतांशुः प्राकाश्याह्लादनेन तु
वनस्पती आणि औषधी यांच्या उत्पत्तीने, चंद्र आपल्या शीतलतेने आणि प्रकाशाने माणसे, जनावरे आणि कीटक यांना पोसतो.
वाय्वग्निद्रव्यसंभूतो रथश्चन्द्र सुतस्य च । पिशंगैस्तुरगैर्युक्तः सोष्टाभिर्वायुवेगिभिः
चंद्रपुत्राचा रथ वायू, अग्नी आणि द्रव्यांनी बनलेला आहे; त्याला आठ पिंगट रंगाचे, वाऱ्यासारखे वेगवान घोडे जुंपले आहेत.
सवरूथः सानुकर्षो युक्तो भूसंभवैर्हयैः । सोपासंगपताकस्तु शुक्रस्यापि रथो महान्
छत्र आणि योक असलेला, पृथ्वीवर जन्मलेल्या घोड्यांनी ओढलेला, पताका आणि सेवकांनी सजलेला शुक्राचा महान रथ आहे.
अष्टाश्वः काञ्चनः श्रीमान्भौमस्यापि रथो महान् । पद्मरागारुणैरश्वैः संयुक्तो वह्निसम्भवैः
मंगळाचा सुवर्ण रथ आठ कमळासारख्या लाल रंगाच्या, अग्नीपासून उत्पन्न झालेल्या घोड्यांनी जुंपलेला आणि तेजस्वी आहे.
अष्टाभिः पांडुरैर्युक्तो वाजिभिः कांचनो रथः । तस्मिंस्तिष्ठति वर्षान्ते राशौराशौ बृहस्पतिः
आठ पांढऱ्या घोड्यांनी जुंपलेला सुवर्ण रथ, वर्षाऋतू संपल्यावर, बृहस्पतीला राशींतून राशीत नेत असतो.
आकाशसम्भवैरश्वैः शबलैः स्यन्दनं युतम् । तमारुह्य शनैर्याति मन्दगामीशनैश्चरः
शनीचा रथ आकाशातून जन्मलेल्या, चितकबऱ्या रंगाच्या घोड्यांनी जुंपलेला आहे; त्यावर बसून मंदगती शनी हळूहळू जातो.
स्वर्भानोस्तुरगा ह्यष्टौ भृंगाभा धूसरं रथम् । सकृद्युक्तास्तु मैत्रेय वहन्त्यविरतं सदा
स्वर्भानूचे आठ घोडे भुंगे सारखे, धूसर रंगाचे आहेत; हे एकत्र जुंपलेले घोडे, हे मैत्रेय, नेहमीच अखंडपणे रथ ओढतात.
आदित्यान्निस्सृतो राहुः सोमं गच्छति पर्वसु । आदित्यमेति सोमाच्च पुनः सौरेषु पर्वसु
सूर्यापासून सुटलेला राहू पर्वकाळी चंद्राकडे जातो; चंद्राकडून तो पुन्हा सूर्याजवळ, सौर पर्वकाळी, परत येतो.
तथा केतुरथस्याश्वा अप्यष्टौ वातरंहसः । पलालधूमवर्णाभा लाक्षारसनिभारुणाः
त्याचप्रमाणे, केतुच्या रथाला आठ घोडे आहेत, जे वाऱ्यासारखे वेगवान आहेत. त्यांचा रंग पेंढ्याच्या धुरासारखा फिकट आहे आणि ते लाखेच्या रंगासारखे लाल दिसतात.
एते मया ग्रहाणां वै तवाख्याता रथा नव । सर्वे ध्रुवे महाभाग प्रबद्धा वायुरश्मिभिः
हे भाग्यवान, मी तुला ग्रहांच्या नऊ रथांचे वर्णन केले. हे सर्व रथ वाऱ्याच्या दोऱ्यांनी ध्रुवताऱ्याला बांधलेले आहेत.
ग्रहर्क्षताराधिष्ण्यानि ध्रुवे बद्धान्यश्षोतः । भ्रमन्त्युचितचारेण मैत्रेयानिलरश्मिभिः
मैत्रेय, ग्रह, तारे आणि नक्षत्रांची स्थाने सर्व ध्रुवताऱ्याला बांधलेली आहेत आणि वाऱ्याच्या किरणांनी ओढली जाऊन आपापल्या मार्गाने फिरतात.
यावान्त्यश्चैव तारास्ता तावन्तो वातरश्मयः । सर्वे ध्रुवे निबद्धास्ते भ्रमन्तो भ्रामयन्ति तम्
जितक्या तारे आहेत, तितक्याच वाऱ्याच्या किरणा आहेत. हे सर्व ध्रुवताऱ्याला बांधलेले असून, ते फिरताना ध्रुवताऱ्यालाही फिरवतात.
तैलपीडा यथा चक्रं भ्रमन्तो भ्रामयन्ति वै । तथा भ्रमन्ति ज्योतींषि वातविद्धानि सर्वशः
जसे तेलाचे थेंब चाक फिरवताना तेही फिरवतात, तसेच सर्व तेजस्वी तारे वाऱ्याने चालवले जाऊन पूर्णपणे फिरतात.
अलातचक्रवद्यान्ति वातचक्रेरितानि तु । यस्माज्योतींषि वहति प्रवहस्तेन स स्मृतः
जसा जळत्या काडीचा चाक फिरतो, तसे हे तेजस्वी तारे वाऱ्याच्या चाकाने फिरतात. वारा हे तेजस्वी तारे वाहून नेतो म्हणून त्याला प्रवाह असे म्हणतात.
शिशुमारस्तु यः प्रोक्तः स ध्रुवो यत्र तिष्ठति । सन्निवेशं च तस्यापि शृणुष्व मुनिसत्तम
जो शिशुमार म्हणतात, तिथेच ध्रुवतारा स्थित आहे. हे श्रेष्ठ मुनी, आता त्याची रचना ऐक.
यदह्ना कुरुते पापं तं दृष्ट्वा निशि मुच्यते । यावन्त्यश्चैव तारास्ताः शिशुमाराश्रिता दिवि । तावन्त्येव तु वर्षाणि जीवत्यभ्यधिकानि च
दिवसा केलेले पाप रात्री त्याला पाहिल्यावर दूर होते. आकाशातील शिशुमारात जितक्या तारे आहेत, तितकीच वर्षे, किंवा त्याहून अधिक, माणूस जगतो.
उत्तानपादस्तस्याधो विज्ञेयो ह्युत्तरो हनुः । यज्ञोऽधरश्च विज्ञेयो धर्मो मूर्द्धानमाश्रितः
त्याच्या खाली उत्तानपाद आहे, जो खालचा जबडा मानावा. यज्ञ हा खालचा भाग आहे आणि धर्म डोक्यावर आहे.
हृदि नारायणश्चास्ते अश्विनौ पूर्वपादयोः । वरुणश्चार्यमा चैव पश्चिमे तस्य सक्थिनी
त्याच्या हृदयात नारायण आहेत. पुढच्या पायांवर अश्विनी आहेत. मागच्या मांड्यांवर वरुण आणि अर्यमा आहेत.
शिश्नः संवत्सरस्तस्य मित्रोऽपानं समाश्रितः
त्याचे शिश्न म्हणजे वर्ष, आणि मित्र हा गुदद्वाराजवळ आहे.
पुच्छेग्निश्च महेन्द्र श्च कश्यपोथ ततो ध्रुवः । तारका शिशुमारस्य नास्तमेति चतुष्टयम्
शिशुमाराच्या शेपटीला अग्नि आणि महेंद्र, त्यानंतर कश्यप आणि मग ध्रुव आहेत. शिशुमाराच्या या चार तारे कधीही मावळत नाहीत.
इत्येष सन्निवेशोऽयं पृथिव्या ज्योतिषां तथा । द्वीपानामुदधीनां च पर्वतानां च कीर्तितः
अशा प्रकारे पृथ्वी, तेजस्वी तारे, द्वीप, समुद्र आणि पर्वत यांची रचना सांगितली आहे.
वर्षाणां च नदीनां च ये च तेषु वसन्ति वै । तेषां स्वरूपमाख्यातं संक्षेपः श्रूयतां पुनः
त्या प्रदेशांतील, नद्यांतील आणि तिथे राहणाऱ्यांचे स्वरूप सांगितले आहे. आता पुन्हा एकदा त्याचा संक्षिप्त सारांश ऐक.
यदम्बु वैष्णवः कायस्ततो विप्र वसुन्धरा । पद्माकारा समुद्भूता पर्वताब्ध्यादिसंयुता
हे ब्राह्मण, विष्णूच्या वैश्विक रूपातून कमळासारखी पृथ्वी निर्माण झाली, तिच्यासोबत पर्वत, समुद्र आणि इतर सर्व गोष्टीही उत्पन्न झाल्या.
ज्योतींषि विष्णुर्भुवनानि विष्णुर्वनानि विष्णुर्गिरयो दिशश्च । नद्यः समुद्रा श्च स एव सर्वं यदस्ति यन्नास्ति च विप्रवर्य
तेजस्वी तारे म्हणजे विष्णू, लोक म्हणजे विष्णू, वनराई म्हणजे विष्णू, पर्वत आणि दिशा सुद्धा विष्णूच आहेत. नद्या आणि समुद्र हेही तेच आहेत. जे काही आहे किंवा नाही, ते सर्व विष्णूच आहेत, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण.
ज्ञानस्वरूपो भगवान्यतोसावश्षोमूर्त्तिर्न तु वस्तुभूतः । ततो हि शैलाब्धिधरादिभेदाञ्जानीहि विज्ञानविजृम्भितानि
भगवान हे ज्ञानस्वरूप आहेत, म्हणून त्यांना कोणतेही भौतिक रूप नाही. पर्वत, समुद्र आणि इतर सर्व भेद हे ज्ञानाच्या प्रकट स्वरूपातूनच आहेत, असे समजावे.
यदा तु शुद्धं निजरूपि सर्वं कर्मक्षये ज्ञानमपास्तदोषम् । तदा हि संकल्पतरोः फलानि भवन्ति नो वस्तुषु वस्तुभेदाः
जेव्हा कर्मांचा क्षय होतो आणि ज्ञान शुद्ध, दोषरहित व स्वतःच्या स्वरूपात राहते, तेव्हा इच्छा-पूर्ण करणाऱ्या वृक्षाच्या फळांसारखे, वस्तूंमध्ये कोणतेही भेद उरत नाहीत.
वस्त्वस्ति किं कुत्रचिदादिमध्यपर्यन्तहीनं सततैकरूपम् । यच्चान्यथात्वं द्विज याति भूयो न तत्तथा तत्र कुतो हि तत्त्वम्
कुठेही असं काही वस्तू आहे का, जी सुरुवात, मध्य किंवा शेवट नसलेली, कायम एकसारखी राहते? आणि द्विजा, एखादी गोष्ट बदलून दुसरी होते आणि पूर्वीची राहत नाही, तर तिचं खरं स्वरूप कसं ठरवता येईल?
मही घटत्वं घटतः कपालिका कपालिकाचूर्णरजस्ततोऽणुः । जनैः स्वकर्मस्तिमितात्मनिश्चयैरालक्ष्यते ब्रूहि किमत्र वस्तु
मातीपासून मडके होतं, मडक्याचं तुकडे होतात, तुकड्यांचं पुन्हा धूळ होते, आणि त्या धुळीतून कण तयार होतात; लोक आपल्या कर्मामुळे आणि मर्यादित समजुतीमुळे हे वेगळेपण पाहतात—मग यात खरं वस्तू काय आहे, ते सांग.