अर्कस्येव हि तस्याश्वाः सकृद्युक्ता वहन्ति ते । कल्पमेकं मुनिश्रेष्ठ वारीगर्भसमुद्भवाः
जसे सूर्याचे घोडे, तसे सोमाचेही घोडे एकदाच जुंपले जातात आणि संपूर्ण कल्पकाळ ओढतात, महामुने, आणि ते पाण्यातून उत्पन्न झालेले आहेत.
क्षीणं पीतं सुरैः सोममाप्याययति दीप्तिमान् । मैत्रेयैककलं सन्तं रश्मिनैकेन भास्करः
मैत्रेय, जेव्हा सोम देवांनी प्यायल्यामुळे कमी होतो, तेव्हा तेजस्वी सूर्य उरलेल्या एका कलेला आपल्या एका किरणाने भरून टाकतो.
क्रमेण येन पीतोऽसौ देवैस्तेन निशाकरम् । आप्याययत्यनुदिनं भास्करो वारितस्करः
ज्याप्रमाणे देवता चंद्राला पितात, त्याचप्रमाणे सूर्य, जो पाण्याचा चोर आहे, रोज चंद्राला परत भरतो.
संभृतं चार्धमासेन तत्सोमस्थं सुधामृतम् । पिबन्ति देवा मैत्रेय सुधाहारा यतोऽमराः
अर्ध्या महिन्यात चंद्रातील अमृत आणि सुधा गोळा होते; हे अमृतावर जगणारे देव, हे मैत्रेय, ते पितात म्हणूनच ते अमर राहतात.
त्रयास्त्रिंशत्सहस्राणि त्रयस्त्रिंशच्छतानि च । त्रयस्त्रिंशत्तथा देवाः पिबन्ति क्षणदाकरम्
त्रेतीस हजार, त्रेतीसशे आणि त्रेतीस असे देव, रात्रीचा स्वामी असलेल्या चंद्राला पितात.
कलाद्वयावशिष्टस्तु प्रविष्टः सूर्यमण्डलम् । अमाख्यारश्मौ वसति अमावास्या ततः स्मृता
फक्त दोन कला उरल्यावर, चंद्र सूर्याच्या मंडळात प्रवेश करतो; अमाख्या नावाच्या किरणात तो राहतो, म्हणून त्याला अमावस्या म्हणतात.
अप्सु तस्मिन्नहोरात्रे पूर्वं विशति चंद्रमाः । ततो वीरुत्सु वसति प्रयात्यर्कं ततः क्रमात्
दिवस-रात्रीत चंद्र आधी पाण्यात प्रवेश करतो; नंतर तो वनस्पतींमध्ये राहतो आणि मग हळूहळू सूर्याकडे जातो.
छिनत्ति वीरुधो यस्तु वीरुत्संस्थे निशाकरे । पत्रं वा पातयत्येकं ब्रह्महत्यां स विन्दति
कोणी जर चंद्र वनस्पतींमध्ये असताना झाडे कापली किंवा एक पान जरी तोडले, तर त्याला ब्रह्महत्येचा पाप लागतो.
सोमं पञ्चदशे भागे किंचिच्छिष्टे कलात्मके । अपराह्णे पितृगणा जघन्यं पर्युपासते
चंद्राच्या पंधराव्या भागात थोडेसेच उरले असता, दुपारी पितर त्या खालच्या भागाची पूजा करतात.
पिबन्ति द्विकलाकारं शिष्टा तस्य कला तु या । सुधामृतमयी पुण्या तामिन्दोः पितरो मुने
चंद्रातील उरलेल्या दोन कला, ज्या शुद्ध अमृत आणि सुधेने भरलेल्या असतात, त्या पितर पितात, हे मुनी.
निस्सृतं तदमावास्यां गभस्तिभ्यः सुधामृतम् । मासं तृप्तिमवाप्याग्र्यां पितरः सन्ति निर्वृताः । सौम्या बर्हिषदश्चैव अग्निष्वात्ताश्च ते त्रिधा
अमावस्येला चंद्राच्या किरणांतून जे अमृत बाहेर पडते, ते पितरांना महिनाभर परिपूर्ण तृप्ती देते आणि ते समाधानी राहतात; सौम्य, बर्हिषद आणि अग्निष्वात असे तीन प्रकारचे पितर असतात.
एवं देवान् सिते पक्षे कृष्णपक्षे तथा पितॄन् । वीरुधश्चामृतमयैः शीतैरप्परमाणुभिः
शुक्ल पक्षात देवांसाठी आणि कृष्ण पक्षात पितरांसाठी, वनस्पतींमधील अमृतमय, थंड, अतिसूक्ष्म कण त्यांना पोसतात.
वीरुधौषधिनिष्पत्त्या मनुष्यपशुकीटकान् । आप्याययति शीतांशुः प्राकाश्याह्लादनेन तु
वनस्पती आणि औषधी यांच्या उत्पत्तीने, चंद्र आपल्या शीतलतेने आणि प्रकाशाने माणसे, जनावरे आणि कीटक यांना पोसतो.
वाय्वग्निद्रव्यसंभूतो रथश्चन्द्र सुतस्य च । पिशंगैस्तुरगैर्युक्तः सोष्टाभिर्वायुवेगिभिः
चंद्रपुत्राचा रथ वायू, अग्नी आणि द्रव्यांनी बनलेला आहे; त्याला आठ पिंगट रंगाचे, वाऱ्यासारखे वेगवान घोडे जुंपले आहेत.
सवरूथः सानुकर्षो युक्तो भूसंभवैर्हयैः । सोपासंगपताकस्तु शुक्रस्यापि रथो महान्
छत्र आणि योक असलेला, पृथ्वीवर जन्मलेल्या घोड्यांनी ओढलेला, पताका आणि सेवकांनी सजलेला शुक्राचा महान रथ आहे.
अष्टाश्वः काञ्चनः श्रीमान्भौमस्यापि रथो महान् । पद्मरागारुणैरश्वैः संयुक्तो वह्निसम्भवैः
मंगळाचा सुवर्ण रथ आठ कमळासारख्या लाल रंगाच्या, अग्नीपासून उत्पन्न झालेल्या घोड्यांनी जुंपलेला आणि तेजस्वी आहे.
अष्टाभिः पांडुरैर्युक्तो वाजिभिः कांचनो रथः । तस्मिंस्तिष्ठति वर्षान्ते राशौराशौ बृहस्पतिः
आठ पांढऱ्या घोड्यांनी जुंपलेला सुवर्ण रथ, वर्षाऋतू संपल्यावर, बृहस्पतीला राशींतून राशीत नेत असतो.
आकाशसम्भवैरश्वैः शबलैः स्यन्दनं युतम् । तमारुह्य शनैर्याति मन्दगामीशनैश्चरः
शनीचा रथ आकाशातून जन्मलेल्या, चितकबऱ्या रंगाच्या घोड्यांनी जुंपलेला आहे; त्यावर बसून मंदगती शनी हळूहळू जातो.
स्वर्भानोस्तुरगा ह्यष्टौ भृंगाभा धूसरं रथम् । सकृद्युक्तास्तु मैत्रेय वहन्त्यविरतं सदा
स्वर्भानूचे आठ घोडे भुंगे सारखे, धूसर रंगाचे आहेत; हे एकत्र जुंपलेले घोडे, हे मैत्रेय, नेहमीच अखंडपणे रथ ओढतात.
आदित्यान्निस्सृतो राहुः सोमं गच्छति पर्वसु । आदित्यमेति सोमाच्च पुनः सौरेषु पर्वसु
सूर्यापासून सुटलेला राहू पर्वकाळी चंद्राकडे जातो; चंद्राकडून तो पुन्हा सूर्याजवळ, सौर पर्वकाळी, परत येतो.
तथा केतुरथस्याश्वा अप्यष्टौ वातरंहसः । पलालधूमवर्णाभा लाक्षारसनिभारुणाः
त्याचप्रमाणे, केतुच्या रथाला आठ घोडे आहेत, जे वाऱ्यासारखे वेगवान आहेत. त्यांचा रंग पेंढ्याच्या धुरासारखा फिकट आहे आणि ते लाखेच्या रंगासारखे लाल दिसतात.
एते मया ग्रहाणां वै तवाख्याता रथा नव । सर्वे ध्रुवे महाभाग प्रबद्धा वायुरश्मिभिः
हे भाग्यवान, मी तुला ग्रहांच्या नऊ रथांचे वर्णन केले. हे सर्व रथ वाऱ्याच्या दोऱ्यांनी ध्रुवताऱ्याला बांधलेले आहेत.
ग्रहर्क्षताराधिष्ण्यानि ध्रुवे बद्धान्यश्षोतः । भ्रमन्त्युचितचारेण मैत्रेयानिलरश्मिभिः
मैत्रेय, ग्रह, तारे आणि नक्षत्रांची स्थाने सर्व ध्रुवताऱ्याला बांधलेली आहेत आणि वाऱ्याच्या किरणांनी ओढली जाऊन आपापल्या मार्गाने फिरतात.
यावान्त्यश्चैव तारास्ता तावन्तो वातरश्मयः । सर्वे ध्रुवे निबद्धास्ते भ्रमन्तो भ्रामयन्ति तम्
जितक्या तारे आहेत, तितक्याच वाऱ्याच्या किरणा आहेत. हे सर्व ध्रुवताऱ्याला बांधलेले असून, ते फिरताना ध्रुवताऱ्यालाही फिरवतात.
तैलपीडा यथा चक्रं भ्रमन्तो भ्रामयन्ति वै । तथा भ्रमन्ति ज्योतींषि वातविद्धानि सर्वशः
जसे तेलाचे थेंब चाक फिरवताना तेही फिरवतात, तसेच सर्व तेजस्वी तारे वाऱ्याने चालवले जाऊन पूर्णपणे फिरतात.
अलातचक्रवद्यान्ति वातचक्रेरितानि तु । यस्माज्योतींषि वहति प्रवहस्तेन स स्मृतः
जसा जळत्या काडीचा चाक फिरतो, तसे हे तेजस्वी तारे वाऱ्याच्या चाकाने फिरतात. वारा हे तेजस्वी तारे वाहून नेतो म्हणून त्याला प्रवाह असे म्हणतात.
शिशुमारस्तु यः प्रोक्तः स ध्रुवो यत्र तिष्ठति । सन्निवेशं च तस्यापि शृणुष्व मुनिसत्तम
जो शिशुमार म्हणतात, तिथेच ध्रुवतारा स्थित आहे. हे श्रेष्ठ मुनी, आता त्याची रचना ऐक.
यदह्ना कुरुते पापं तं दृष्ट्वा निशि मुच्यते । यावन्त्यश्चैव तारास्ताः शिशुमाराश्रिता दिवि । तावन्त्येव तु वर्षाणि जीवत्यभ्यधिकानि च
दिवसा केलेले पाप रात्री त्याला पाहिल्यावर दूर होते. आकाशातील शिशुमारात जितक्या तारे आहेत, तितकीच वर्षे, किंवा त्याहून अधिक, माणूस जगतो.
उत्तानपादस्तस्याधो विज्ञेयो ह्युत्तरो हनुः । यज्ञोऽधरश्च विज्ञेयो धर्मो मूर्द्धानमाश्रितः
त्याच्या खाली उत्तानपाद आहे, जो खालचा जबडा मानावा. यज्ञ हा खालचा भाग आहे आणि धर्म डोक्यावर आहे.
हृदि नारायणश्चास्ते अश्विनौ पूर्वपादयोः । वरुणश्चार्यमा चैव पश्चिमे तस्य सक्थिनी
त्याच्या हृदयात नारायण आहेत. पुढच्या पायांवर अश्विनी आहेत. मागच्या मांड्यांवर वरुण आणि अर्यमा आहेत.