उभयं पुण्यमत्यर्थं नृणां पापभयापहम् । आकाशगङ्गासलिलं दिव्यं स्नानं महामुने ॥ २,९.
महामुने, आकाशगंगेचे पाणी आणि दिव्य स्नान, या दोन्ही गोष्टी माणसांसाठी अत्यंत पुण्यदायक असून पापाचा भय दूर करतात.
यत्तु मैघैः समुत्सृष्टं वारि तत्प्राणिनां द्विज । पुष्णात्यौषधयः सर्वा जीवनायामृतं हि तत् ॥ २,९.
द्विजा, जे पाणी मेघांनी सोडले जाते, ते सर्व प्राण्यांना पोसते; ते सर्व औषधींना जीवन देते, कारण तेच खरे जीवनाचे अमृत आहे.
तेन वृद्धिं परां नीतः सकलश्चौषधीगणः । साधकः फलपाकन्तः प्रजानां द्विज जायते ॥ २,९.
त्या पावसामुळे सर्व प्रकारच्या वनस्पतींना मोठी वाढ मिळते; त्या फळांनी परिपक्व होतात आणि सर्व जीवांसाठी उपयुक्त ठरतात, द्विजा.
तेन यज्ञान्यथाप्रोक्तान्मानवाः शास्त्रचक्षुषः । कुर्वन्त्यहरहस्तैश्च देवानाप्याययन्तिते ॥ २,९.
त्या पावसामुळे लोक शास्त्रानुसार सांगितलेले यज्ञ दररोज करतात आणि त्या यज्ञांनी देवतांचेही पोषण होते.
एवं यज्ञाश्च वेदाश्च वर्णाश्च द्विजपूर्वकाः । सर्वे देवनिकायाश्च सर्वे भूतगणाश्च ये ॥ २,९.
अशा प्रकारे, यज्ञ, वेद, द्विजांपासून सुरू होणारे सर्व वर्ण, सर्व देवगण आणि सर्व भूतगण—
वृष्ट्या धृतमिदं सर्वमन्नं निष्पाद्यते यया । सापि निष्पाद्यते वृष्टिः सवित्रा मुनिसत्तम ॥ २,९.
—हे सर्व पावसामुळे टिकून आहेत, ज्यामुळे अन्न निर्माण होते; आणि तो पाऊसही, मुनिश्रेष्ठा, सूर्यामुळेच निर्माण होतो.
आधारभूतः सवितुर्ध्रुवो मुनिवरोत्तम । ध्रुवस्य शिशुपारोऽसौ सोऽपि नारायणात्मकः ॥ २,९.
मुनिवर, सूर्याचा आधार म्हणजे ध्रुव; आणि ध्रुवाचा आधार असलेला शिशुमार हाही नारायणस्वरूप आहे.
हृदि नारायणस्तस्य शिशुमारस्यं संस्थितः । बिभर्ता सर्वभूतानामादिभूतः सनातनः ॥ २,९.
त्या शिशुमाराच्या हृदयात नारायण वास करतो, तो सर्व सृष्टीचे पालन करणारा, आद्य आणि सनातन आहे.
रथस्त्रिचक्रः सोमस्य कुन्दाभास्तस्य वाजिनः । वामदक्षिणतो युक्ता दश तेन चरत्यसौ
सोमाचा रथ तीन चाकांचा असून कुंदासारखा शुभ्र आहे; त्याला दहा घोडे जुंपलेले आहेत, पाच डावीकडे आणि पाच उजवीकडे, आणि तो अशा प्रकारे फिरतो.
वीथ्याश्रयाणि ऋक्षाणि ध्रुवाधारेण वेगिना । ह्रासवृद्धिक्रमस्तस्य रश्मीनां सवितुर्यथा
नक्षत्रे त्यांच्या मार्गाने फिरतात, ती वेगवान आणि स्थिर ध्रुवामुळे जोडलेली आहेत; त्यांची वाढ आणि घट सूर्याच्या किरणांसारखीच आहे.
अर्कस्येव हि तस्याश्वाः सकृद्युक्ता वहन्ति ते । कल्पमेकं मुनिश्रेष्ठ वारीगर्भसमुद्भवाः
जसे सूर्याचे घोडे, तसे सोमाचेही घोडे एकदाच जुंपले जातात आणि संपूर्ण कल्पकाळ ओढतात, महामुने, आणि ते पाण्यातून उत्पन्न झालेले आहेत.
क्षीणं पीतं सुरैः सोममाप्याययति दीप्तिमान् । मैत्रेयैककलं सन्तं रश्मिनैकेन भास्करः
मैत्रेय, जेव्हा सोम देवांनी प्यायल्यामुळे कमी होतो, तेव्हा तेजस्वी सूर्य उरलेल्या एका कलेला आपल्या एका किरणाने भरून टाकतो.
क्रमेण येन पीतोऽसौ देवैस्तेन निशाकरम् । आप्याययत्यनुदिनं भास्करो वारितस्करः
ज्याप्रमाणे देवता चंद्राला पितात, त्याचप्रमाणे सूर्य, जो पाण्याचा चोर आहे, रोज चंद्राला परत भरतो.
संभृतं चार्धमासेन तत्सोमस्थं सुधामृतम् । पिबन्ति देवा मैत्रेय सुधाहारा यतोऽमराः
अर्ध्या महिन्यात चंद्रातील अमृत आणि सुधा गोळा होते; हे अमृतावर जगणारे देव, हे मैत्रेय, ते पितात म्हणूनच ते अमर राहतात.
त्रयास्त्रिंशत्सहस्राणि त्रयस्त्रिंशच्छतानि च । त्रयस्त्रिंशत्तथा देवाः पिबन्ति क्षणदाकरम्
त्रेतीस हजार, त्रेतीसशे आणि त्रेतीस असे देव, रात्रीचा स्वामी असलेल्या चंद्राला पितात.
कलाद्वयावशिष्टस्तु प्रविष्टः सूर्यमण्डलम् । अमाख्यारश्मौ वसति अमावास्या ततः स्मृता
फक्त दोन कला उरल्यावर, चंद्र सूर्याच्या मंडळात प्रवेश करतो; अमाख्या नावाच्या किरणात तो राहतो, म्हणून त्याला अमावस्या म्हणतात.
अप्सु तस्मिन्नहोरात्रे पूर्वं विशति चंद्रमाः । ततो वीरुत्सु वसति प्रयात्यर्कं ततः क्रमात्
दिवस-रात्रीत चंद्र आधी पाण्यात प्रवेश करतो; नंतर तो वनस्पतींमध्ये राहतो आणि मग हळूहळू सूर्याकडे जातो.
छिनत्ति वीरुधो यस्तु वीरुत्संस्थे निशाकरे । पत्रं वा पातयत्येकं ब्रह्महत्यां स विन्दति
कोणी जर चंद्र वनस्पतींमध्ये असताना झाडे कापली किंवा एक पान जरी तोडले, तर त्याला ब्रह्महत्येचा पाप लागतो.
सोमं पञ्चदशे भागे किंचिच्छिष्टे कलात्मके । अपराह्णे पितृगणा जघन्यं पर्युपासते
चंद्राच्या पंधराव्या भागात थोडेसेच उरले असता, दुपारी पितर त्या खालच्या भागाची पूजा करतात.
पिबन्ति द्विकलाकारं शिष्टा तस्य कला तु या । सुधामृतमयी पुण्या तामिन्दोः पितरो मुने
चंद्रातील उरलेल्या दोन कला, ज्या शुद्ध अमृत आणि सुधेने भरलेल्या असतात, त्या पितर पितात, हे मुनी.
निस्सृतं तदमावास्यां गभस्तिभ्यः सुधामृतम् । मासं तृप्तिमवाप्याग्र्यां पितरः सन्ति निर्वृताः । सौम्या बर्हिषदश्चैव अग्निष्वात्ताश्च ते त्रिधा
अमावस्येला चंद्राच्या किरणांतून जे अमृत बाहेर पडते, ते पितरांना महिनाभर परिपूर्ण तृप्ती देते आणि ते समाधानी राहतात; सौम्य, बर्हिषद आणि अग्निष्वात असे तीन प्रकारचे पितर असतात.
एवं देवान् सिते पक्षे कृष्णपक्षे तथा पितॄन् । वीरुधश्चामृतमयैः शीतैरप्परमाणुभिः
शुक्ल पक्षात देवांसाठी आणि कृष्ण पक्षात पितरांसाठी, वनस्पतींमधील अमृतमय, थंड, अतिसूक्ष्म कण त्यांना पोसतात.
वीरुधौषधिनिष्पत्त्या मनुष्यपशुकीटकान् । आप्याययति शीतांशुः प्राकाश्याह्लादनेन तु
वनस्पती आणि औषधी यांच्या उत्पत्तीने, चंद्र आपल्या शीतलतेने आणि प्रकाशाने माणसे, जनावरे आणि कीटक यांना पोसतो.
वाय्वग्निद्रव्यसंभूतो रथश्चन्द्र सुतस्य च । पिशंगैस्तुरगैर्युक्तः सोष्टाभिर्वायुवेगिभिः
चंद्रपुत्राचा रथ वायू, अग्नी आणि द्रव्यांनी बनलेला आहे; त्याला आठ पिंगट रंगाचे, वाऱ्यासारखे वेगवान घोडे जुंपले आहेत.
सवरूथः सानुकर्षो युक्तो भूसंभवैर्हयैः । सोपासंगपताकस्तु शुक्रस्यापि रथो महान्
छत्र आणि योक असलेला, पृथ्वीवर जन्मलेल्या घोड्यांनी ओढलेला, पताका आणि सेवकांनी सजलेला शुक्राचा महान रथ आहे.
अष्टाश्वः काञ्चनः श्रीमान्भौमस्यापि रथो महान् । पद्मरागारुणैरश्वैः संयुक्तो वह्निसम्भवैः
मंगळाचा सुवर्ण रथ आठ कमळासारख्या लाल रंगाच्या, अग्नीपासून उत्पन्न झालेल्या घोड्यांनी जुंपलेला आणि तेजस्वी आहे.
अष्टाभिः पांडुरैर्युक्तो वाजिभिः कांचनो रथः । तस्मिंस्तिष्ठति वर्षान्ते राशौराशौ बृहस्पतिः
आठ पांढऱ्या घोड्यांनी जुंपलेला सुवर्ण रथ, वर्षाऋतू संपल्यावर, बृहस्पतीला राशींतून राशीत नेत असतो.
आकाशसम्भवैरश्वैः शबलैः स्यन्दनं युतम् । तमारुह्य शनैर्याति मन्दगामीशनैश्चरः
शनीचा रथ आकाशातून जन्मलेल्या, चितकबऱ्या रंगाच्या घोड्यांनी जुंपलेला आहे; त्यावर बसून मंदगती शनी हळूहळू जातो.
स्वर्भानोस्तुरगा ह्यष्टौ भृंगाभा धूसरं रथम् । सकृद्युक्तास्तु मैत्रेय वहन्त्यविरतं सदा
स्वर्भानूचे आठ घोडे भुंगे सारखे, धूसर रंगाचे आहेत; हे एकत्र जुंपलेले घोडे, हे मैत्रेय, नेहमीच अखंडपणे रथ ओढतात.
आदित्यान्निस्सृतो राहुः सोमं गच्छति पर्वसु । आदित्यमेति सोमाच्च पुनः सौरेषु पर्वसु
सूर्यापासून सुटलेला राहू पर्वकाळी चंद्राकडे जातो; चंद्राकडून तो पुन्हा सूर्याजवळ, सौर पर्वकाळी, परत येतो.