तदाधारं जगच्चेदं सदेवासुरमानुषम् ॥ २,९.
हे संपूर्ण जग, देव, असुर आणि माणसं, या सर्वांचा आधार तोच आहे.
येन विप्रविधानेन तन्ममैकमनाः शृणु । विवस्वानष्टभिर्मासैरादायापो रसात्मिकाः । वर्षत्यम्बुततश्चान्नमन्नादप्यखिलं जगत् ॥ २,९.
हे कशामुळे असतं, ते मी सांगतो, तू एकचित्ताने ऐक—सूर्य आठ महिन्यांत रसयुक्त पाणी घेतो, मग पाऊस पडतो, त्या पाण्यापासून अन्न निर्माण होतं, आणि त्या अन्नापासून संपूर्ण जग निर्माण होतं.
विवस्वानंशुभिस्तीक्ष्णैरादाय जगतो जलम् । सोमं पुष्णात्यथेन्दुश्च वायुनाडीमयैर्दिवि । नालैर्विक्षिपतेऽभ्रेषु धूमाग्न्यनिलमूर्तिषु ॥ २,९.
सूर्य आपल्या तीक्ष्ण किरणांनी पृथ्वीवरचं पाणी उचलतो; मग चंद्र त्याला पोसतो, आणि चंद्र वायूच्या नाड्यांनी आकाशातून ते पाणी ढगांमध्ये, वाफ, अग्नी आणि वाऱ्याच्या रूपाने सोडतो.
न भ्रश्यन्ति यतस्तेभ्यो जलान्यभ्राणि तान्यतः । अभ्रस्थाः प्रपतन्त्यापो वायुना समुदीरिताः । संस्कारं कालजनितं मैत्रेयासाद्य निर्मलाः ॥ २,९.
त्या पाण्यामुळे ढग कमी होत नाहीत, कारण ते त्यांच्यातच असतं; ढगांमध्ये असलेलं पाणी, वाऱ्याने खाली आणलं जातं, आणि काळामुळे त्याचं रूप बदलून, हे मैत्रेय, ते पाणी शुद्ध होतं.
सरित्समुद्रभौमास्तु तथापः प्राणिसम्भवाः । चतुष्प्रकारा भगवानादत्ते सविता मुने ॥ २,९.
मुनिवर, सूर्यदेव नद्यांतील, समुद्रांतील, पृथ्वीतील आणि जीवांतील असे चार प्रकारचे पाणी घेतात.
आकाशगङ्गासलिलं तथादायगभस्तिमान् । अनभ्रगतमेवोर्व्यां सद्यः क्षिपति रश्मिभिः ॥ २,९.
तेजस्वी सूर्य आकाशगंगेचे पाणी देखील उचलतो आणि निरभ्र आकाशात आपल्या किरणांनी ते लगेच पृथ्वीवर सोडतो.
तस्य संस्पर्शनिर्धूतपापपङ्को द्विजोत्तम । न याति नरकं मर्त्यो दिव्यं स्नानं हि तत्स्मृतम् ॥ २,९.
द्विजश्रेष्ठा, त्या पाण्याचा स्पर्श होऊन ज्याचे पाप व अशुद्धता निघून जाते, तो मनुष्य नरकात जात नाही; कारण असे स्नान दिव्य मानले जाते.
दृष्टसूर्यं हि यद्वारि पतत्यभ्रैर्विना दिवः । आकाशगङ्गासलिलं तद्गोभिः क्षिप्यते रवेः ॥ २,९.
जेव्हा सूर्य दिसतो आणि आकाशात ढग नसतात, तेव्हा जे पाणी पडते, ते आकाशगंगेचे पाणी असते, जे सूर्याच्या किरणांनी पृथ्वीवर येते.
कृत्तिकादिषु ऋक्षेषु विषमेषु च यद्दिवः । दृष्टार्कपतितं ज्ञेयं तद्गाङ्गं दिग्गजोज्झितम् ॥ २,९.
कृत्तिका इत्यादी नक्षत्रांमध्ये, तसेच विषम नक्षत्रांमध्ये सूर्य दिसत असताना आकाशातून जे पाणी पडते, ते दिग्गजांनी सोडलेले गंगाजल समजावे.
युग्मर्क्षेषु च यत्तोयं पतत्यर्कोज्झितं दिवः । तत्सूर्यरश्मिभिः सर्वं समादाय निरस्यते ॥ २,९.
युग्म नक्षत्रांच्या संयोगात, सूर्याच्या किरणांनी जे पाणी आकाशातून पडते, ते सर्व सूर्याच्या किरणांनी पुन्हा उचलले जाते आणि पसरवले जाते.
उभयं पुण्यमत्यर्थं नृणां पापभयापहम् । आकाशगङ्गासलिलं दिव्यं स्नानं महामुने ॥ २,९.
महामुने, आकाशगंगेचे पाणी आणि दिव्य स्नान, या दोन्ही गोष्टी माणसांसाठी अत्यंत पुण्यदायक असून पापाचा भय दूर करतात.
यत्तु मैघैः समुत्सृष्टं वारि तत्प्राणिनां द्विज । पुष्णात्यौषधयः सर्वा जीवनायामृतं हि तत् ॥ २,९.
द्विजा, जे पाणी मेघांनी सोडले जाते, ते सर्व प्राण्यांना पोसते; ते सर्व औषधींना जीवन देते, कारण तेच खरे जीवनाचे अमृत आहे.
तेन वृद्धिं परां नीतः सकलश्चौषधीगणः । साधकः फलपाकन्तः प्रजानां द्विज जायते ॥ २,९.
त्या पावसामुळे सर्व प्रकारच्या वनस्पतींना मोठी वाढ मिळते; त्या फळांनी परिपक्व होतात आणि सर्व जीवांसाठी उपयुक्त ठरतात, द्विजा.
तेन यज्ञान्यथाप्रोक्तान्मानवाः शास्त्रचक्षुषः । कुर्वन्त्यहरहस्तैश्च देवानाप्याययन्तिते ॥ २,९.
त्या पावसामुळे लोक शास्त्रानुसार सांगितलेले यज्ञ दररोज करतात आणि त्या यज्ञांनी देवतांचेही पोषण होते.
एवं यज्ञाश्च वेदाश्च वर्णाश्च द्विजपूर्वकाः । सर्वे देवनिकायाश्च सर्वे भूतगणाश्च ये ॥ २,९.
अशा प्रकारे, यज्ञ, वेद, द्विजांपासून सुरू होणारे सर्व वर्ण, सर्व देवगण आणि सर्व भूतगण—
वृष्ट्या धृतमिदं सर्वमन्नं निष्पाद्यते यया । सापि निष्पाद्यते वृष्टिः सवित्रा मुनिसत्तम ॥ २,९.
—हे सर्व पावसामुळे टिकून आहेत, ज्यामुळे अन्न निर्माण होते; आणि तो पाऊसही, मुनिश्रेष्ठा, सूर्यामुळेच निर्माण होतो.
आधारभूतः सवितुर्ध्रुवो मुनिवरोत्तम । ध्रुवस्य शिशुपारोऽसौ सोऽपि नारायणात्मकः ॥ २,९.
मुनिवर, सूर्याचा आधार म्हणजे ध्रुव; आणि ध्रुवाचा आधार असलेला शिशुमार हाही नारायणस्वरूप आहे.
हृदि नारायणस्तस्य शिशुमारस्यं संस्थितः । बिभर्ता सर्वभूतानामादिभूतः सनातनः ॥ २,९.
त्या शिशुमाराच्या हृदयात नारायण वास करतो, तो सर्व सृष्टीचे पालन करणारा, आद्य आणि सनातन आहे.
रथस्त्रिचक्रः सोमस्य कुन्दाभास्तस्य वाजिनः । वामदक्षिणतो युक्ता दश तेन चरत्यसौ
सोमाचा रथ तीन चाकांचा असून कुंदासारखा शुभ्र आहे; त्याला दहा घोडे जुंपलेले आहेत, पाच डावीकडे आणि पाच उजवीकडे, आणि तो अशा प्रकारे फिरतो.
वीथ्याश्रयाणि ऋक्षाणि ध्रुवाधारेण वेगिना । ह्रासवृद्धिक्रमस्तस्य रश्मीनां सवितुर्यथा
नक्षत्रे त्यांच्या मार्गाने फिरतात, ती वेगवान आणि स्थिर ध्रुवामुळे जोडलेली आहेत; त्यांची वाढ आणि घट सूर्याच्या किरणांसारखीच आहे.
अर्कस्येव हि तस्याश्वाः सकृद्युक्ता वहन्ति ते । कल्पमेकं मुनिश्रेष्ठ वारीगर्भसमुद्भवाः
जसे सूर्याचे घोडे, तसे सोमाचेही घोडे एकदाच जुंपले जातात आणि संपूर्ण कल्पकाळ ओढतात, महामुने, आणि ते पाण्यातून उत्पन्न झालेले आहेत.
क्षीणं पीतं सुरैः सोममाप्याययति दीप्तिमान् । मैत्रेयैककलं सन्तं रश्मिनैकेन भास्करः
मैत्रेय, जेव्हा सोम देवांनी प्यायल्यामुळे कमी होतो, तेव्हा तेजस्वी सूर्य उरलेल्या एका कलेला आपल्या एका किरणाने भरून टाकतो.
क्रमेण येन पीतोऽसौ देवैस्तेन निशाकरम् । आप्याययत्यनुदिनं भास्करो वारितस्करः
ज्याप्रमाणे देवता चंद्राला पितात, त्याचप्रमाणे सूर्य, जो पाण्याचा चोर आहे, रोज चंद्राला परत भरतो.
संभृतं चार्धमासेन तत्सोमस्थं सुधामृतम् । पिबन्ति देवा मैत्रेय सुधाहारा यतोऽमराः
अर्ध्या महिन्यात चंद्रातील अमृत आणि सुधा गोळा होते; हे अमृतावर जगणारे देव, हे मैत्रेय, ते पितात म्हणूनच ते अमर राहतात.
त्रयास्त्रिंशत्सहस्राणि त्रयस्त्रिंशच्छतानि च । त्रयस्त्रिंशत्तथा देवाः पिबन्ति क्षणदाकरम्
त्रेतीस हजार, त्रेतीसशे आणि त्रेतीस असे देव, रात्रीचा स्वामी असलेल्या चंद्राला पितात.
कलाद्वयावशिष्टस्तु प्रविष्टः सूर्यमण्डलम् । अमाख्यारश्मौ वसति अमावास्या ततः स्मृता
फक्त दोन कला उरल्यावर, चंद्र सूर्याच्या मंडळात प्रवेश करतो; अमाख्या नावाच्या किरणात तो राहतो, म्हणून त्याला अमावस्या म्हणतात.
अप्सु तस्मिन्नहोरात्रे पूर्वं विशति चंद्रमाः । ततो वीरुत्सु वसति प्रयात्यर्कं ततः क्रमात्
दिवस-रात्रीत चंद्र आधी पाण्यात प्रवेश करतो; नंतर तो वनस्पतींमध्ये राहतो आणि मग हळूहळू सूर्याकडे जातो.
छिनत्ति वीरुधो यस्तु वीरुत्संस्थे निशाकरे । पत्रं वा पातयत्येकं ब्रह्महत्यां स विन्दति
कोणी जर चंद्र वनस्पतींमध्ये असताना झाडे कापली किंवा एक पान जरी तोडले, तर त्याला ब्रह्महत्येचा पाप लागतो.
सोमं पञ्चदशे भागे किंचिच्छिष्टे कलात्मके । अपराह्णे पितृगणा जघन्यं पर्युपासते
चंद्राच्या पंधराव्या भागात थोडेसेच उरले असता, दुपारी पितर त्या खालच्या भागाची पूजा करतात.
पिबन्ति द्विकलाकारं शिष्टा तस्य कला तु या । सुधामृतमयी पुण्या तामिन्दोः पितरो मुने
चंद्रातील उरलेल्या दोन कला, ज्या शुद्ध अमृत आणि सुधेने भरलेल्या असतात, त्या पितर पितात, हे मुनी.